تٷركٸستانداعى ەجەلگٸ كٷلتٶبە قالاشىعىنداعى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا بٸرقاتار تىڭ دٷنيەلەر تابىلدى.
زەرتتەلٸپ جاتقان نىسان «ياسى» دەگەن اتپەن دە بەلگٸلٸ ەجەلگٸ شاۋعار قالاسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مەدەنيەت ينستيتۋتىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
ايتا كەتەيٸك, ەسكٸ كٷلتٶبە قالاشىعى 2010 جىلدان بەرٸ ارحەولوگ ە.سماعۇلوۆتىڭ (1952-2019) باستاماسىمەن زەرتتەۋگە الىنىپ, مامانداردىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارا باستاعان بولاتىن. 2017 جىلدان بەرٸ ونداعى قازبا جۇمىستارىن قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مەدەنيەت ينستيتۋتى جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. وسى كەزەڭدەردەن بەرٸ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مەدەنيەت ينستيتۋتىنىڭ ەڭ اۋقىمدى ەرٸ جٷيەلٸ جۇمىستارى تەك 2019 جىلى قولعا الىنىپ, وعان «ERG كٶمەك» كورپوراتيۆتٸك قورى قارجىلاي قولداۋ جاسادى.
ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا ەجەلگٸ كٷلتٶبە قالاسىنىڭ ەڭ كەم دەگەندە تٶرت تاريحي دەۋٸرمەن تٷيٸسەتٸنٸ بەلگٸلٸ بولعان. سونىڭ ٸشٸندە قازٸرگٸ كٷنٸ تابىلعان مەدەنيەت قاباتتارىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸسٸ ب.ز.د I-II عاسىرلارعا تيەسٸلٸ, ياعني, بۇل سارمات-قاڭلى كەزەڭٸنە جاتاتىنىن ايتۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٷلتٶبە قالاشىعىندا تابىلعان بٸرەگەي ماتەريالدىق مەدەنيەت مۇرالارىنىڭ كٶپتەگەن ٷلگٸلەرٸنەن ماماندار ەكٸ ماڭىزدى دٷنيەنٸ ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ: ٶز دەۋٸرٸندە قالانى قورعاپ تۇرعان ورتاعاسىرلىق قامال قابىرعالارىنىڭ فراگمەنتتەرٸ; جەنە سول كەزەڭگە تيەسٸلٸ التى پەشتٸ كەراميكا ٶندٸرٸسٸنٸڭ قالدىقتارى. ارحەولوگتار بۇل ٷلگٸلەردٸڭ XIII-XIV عاسىرعا تيەسٸلٸ ەكەنٸن ايتادى.
بۇدان بٶلەك, ماماندار «قونىس» پەن «قالا» ۇعىمدارىنىڭ اراجٸگٸن اجىراتىپ قاراستىرادى. بۇل رەتتە تەك بەكٸنٸس قابىرعالارى بار ەلدٸ مەكەندەردٸ عانا قالاعا جاتقىزىپ, بەكٸنٸسٸ جوقتارى قونىس رەتٸندە قاراستىرىلادى.
وسىعان بايلانىستى كٷلتٶبەدە قامال دۋالدارىنىڭ تابىلۋى ونىڭ قالا فورماتىنا جاتاتىنىن ايعاقتاپ, ٶز كەزەگٸندە تيٸستٸ ستاتۋسىنىڭ, ينفراقۇرىلىم جەنە تۇتاستاي قازاقستاننىڭ مەدەني-تاريحي لاندشافتىنداعى ورنى بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
بەكٸنٸس دۋالدارىنىڭ فراگمەنتٸ ورتالىق ادىردىڭ وڭتٷستٸك-شىعىس قاپتالىندا شىعىس پەن وڭتٷستٸكتٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ۋچاسكەلەرٸنەن تابىلعان. دۋالدى تاپقان ارحەولوگتار ۇزىندىعى 98 مەتر بولاتىن قامال قابىرعاسىنىڭ سوۆەت زامانىندا تولىعىمەن بۋلدوزەرمەن تەگٸستەگەنٸن, ال ونىڭ توپىراعىن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار شارۋاشىلىققا پايدالانعانىن سەنٸمدٸ تٷردە ايتادى. بۇل كٷلتٶبە قالاشىعى كەشەنٸنٸڭ ساقتالۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزگەن.
شىعىس ۋچاسكەدە بۇزىلماي امان ساقتالعان قابىرعا فراگمەنتتەرٸ قام-كٸرپٸشتەن (40ح18ح10 سم) قالانعان, ۇزىندىعى 25 م, قالىڭدىعى 1,7-1,9 م, ال بيٸكتٸگٸ 2,5 مەترگە دەيٸن جەتەدٸ. قامال قابىرعالارىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر جەرلەرٸ تٸكبۇرىشتى بولىپ قالىڭداتىلعان, ونى ارحەولوگتار كٷزەت مۇناراسى دەپ ەسەپتەيدٸ.
قابىرعالاردا سىلاقتىڭ بولماۋى ونىڭ قالاي قالانعانىن دا انىقتاۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ, ەرٸ بۇل تۇتاستاي وتىرار شۇراتىنىڭ ورتاعاسىرلىق قالا قۇرىلىسىنا تەن ەكەنٸن ايعاقتايدى. قامال قابىرعاسىنىڭ ماماندار موڭعول دەۋٸرٸنە دەيٸنگٸ كەزەڭگە جاتقىزاتىن تٶمەنگٸ جاعىندا سىلاق فراگمەنتتەرٸنٸڭ ساقتالىپ قالعانى دا ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ال قۇراستىرا قالانعان قاباتتار اقوردا حاندىعى كەزەڭٸنە تەن.
«قامال قابىرعالارىنا جەنە باسقا دا قورعانىس نىساندارىنىڭ تٷرلەرٸنە تىيىم سالۋ XIII عاسىردىڭ سوڭىنا دەيٸن ساقتالعان. الايدا, XIV عاسىردىڭ باسىندا ٶزارا قىرقىسۋدىڭ سالدارىنان حاندىق ىدىراي باستاعاندا قالالاردا قامال بەكٸنٸستەرٸ قايتا سالىنا باستاعان بولاتىن. بۇل بارلىق ورتالىق-ازييالىق قالالارعا, سونىڭ ٸشٸندە وتىرار, كٷلتٶبە-ياسىعا دا تەن», - دەيدٸ «كٷلتٶبە-ياسى قالاشىعى» ەكسپەديتسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ارحەولوگ سەرٸك اقىلبەك.
كٷلتٶبەدە تابىلعان ارحەولوگييالىق قازبا-بايلىقتاردىڭ اراسىنداعى ەرەكشە نازار اۋدارتاتىنى XIII-XIV عاسىرلارعا تەن كەراميكالىق شەبەرحانالاردىڭ ورنى. ەكٸ قاتارعا ورنالاسقان التى پەش كەدٸمگٸ كەراميكالىق تسەحتىڭ قىزمەتٸن اتقارىپ, وندا اس ٸشۋگە ارنالعان ىدىستار, تەرەلكەلەر, كەسەلەر شىعارىلعان.
تاريحي دەرەكتەرگە سەيكەس, تٷركٸ دەۋٸرٸندە كەراميكا ٶنەرٸ ەسٸرەسە قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك-شىعىس ٶڭٸرلەرٸندە كەڭٸنەن تاراعان, وندا سۋ جٷيەلەرٸنە ارنالعان كەراميكالىق بۇيىمدار دايىنداۋدىڭ ورتالىق-ازييالىق دەستٷرٸ كٶبٸرەك ەسەر ەتكەنٸ بايقالادى. ونداي ٶركەندەگەن قالالاردىڭ تۇتاستاي ورامدارىندا قىش قۇمىراشىلار, تەمٸر ۇستالارى مەن زەرگەرلەرٸ بار قولٶنەر شەبەرلەرٸ جۇمىس ٸستەگەن. سونىڭ ٸشٸندە ۇلى دالانىڭ اۋماعىنان تىسقارى جەرلەرگە دە ەيگٸلٸ بولعان وتىرار مەن تاراز كەراميكا مەكتەبٸ ٶزدەرٸنٸڭ قايتالانباس ستيلٸمەن ەرەكشەلەندٸ.
«جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا قاجەتتٸنٸڭ بەرٸن شىعارىپ, ولاردى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان العاندا كٷلتٶبە-ياسىنى اسا ماڭىزدى قولٶنەر ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولدى دەپ تۇسپالداۋ دا ورىندى», - دەپ اتاپ ٶتەدٸ ٶنەرتانۋ كانديداتى مەدينا سۇلتانوۆا.
تابىلعان ارحەولوگييالىق قازبالاردى زەرتتەي كەلە, ياسى اۋماعىندا سۋ كەراميكاسىنا ماماندانعان اۋقىمدى قىش-قۇمىرا ٶندٸرٸسٸنٸڭ تەك XVI عاسىردا قالىپتاسا باستاعانىن ايتۋعا بولادى. مۇندا ەڭگٸمە تەك تاريحي ارتەفاكتٸلەر - دەستٷرلٸ ىدىستار تٶڭٸرەگٸندە عانا بولىپ تۇرعان جوق, سونىمەن قاتار, كٸشكەنە مٷسٸن تٷرٸندەگٸ ەرتٷرلٸ اڭ مەن قۇستاردى بەينەلەيتٸن, كٶكشٸل-جاسىل كولوريتتە ساقتالعان بٸرەگەي كەراميكالار توبى تۋرالى دا ايتۋعا بولادى.
«قازٸرگٸ كٷنٸ كٷلتٶبە قالاشىعىندا ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق قىزىقتى كەراميكالىق قۇرال-سايماندار, كەرەك-جاراق بۇيىمداردىڭ (نەگٸزٸنەن سۋعا ارنالعان) جٷزدەگەن ارحەولوگييالىق ٷلگٸلەرٸ تابىلعان. بٸز وسى ٷلگٸلەرگە مۇقييات عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ارقىلى ياسىداعى كەراميكالىق جوعارى دەرەجەدەگٸ كٶركەم ٶندٸرٸستٸڭ ٶركەندەگەن كەزەڭٸن ودان دا ەرتە كەزەڭگە, 200-300 جىل بۇرىنعا شەگەرتۋگە بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸز», - دەيدٸ مەدەنيەتتانۋشى جانەركە شايعوزوۆا.
توقتالا كەتەتٸن جايت, «ERG» قارجىلىق قولداۋى كٷلتەبە قالاشىعىندا ماقساتتى تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ارحەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸسٸنە اينالۋدا. بۇل ٶز كەزەگٸندە سٶزسٸز عىلىمي قۇندىلىقتارمەن قاتار, ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا قولعا الىنعان ەل ٷكٸمەتٸنٸڭ تٷركٸستان وبلىسى اۋماعىن دامىتۋعا قوسقان ايتارلىقتاي ٷلەسٸن كٶرسەتەدٸ.
«2019 جىلى قولعا الىنعان «كٷلتٶبە-ياسى قالاشىعى» جوباسى ەسٸرەسە جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىق ٷشٸن ايتارلىقتاي بٸلٸم, مەدەني جەنە ەلەۋمەتتٸك ەلەۋەتكە يە بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, قازٸردٸڭ ٶزٸندە 180 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, ٶڭٸرلٸك بٸلٸم بەرۋ قۇرىلىمدارىمەن بايلانىستار جولعا قويىلعان. سونىڭ ارقاسىندا ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ٶز ماماندىقتارى بويىنشا ناقتى دالالىق تەجٸريبەمەن شىڭدالۋدا. ال كەلەشەكتە بٸز وسى جوبادان تٷركٸستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن مەدەنيەتٸنە ٶز ٷلەسٸن قوساتىن ايتارلىقتاي ەرٸ ورنىقتى نەتيجەلەر كٷتەمٸز», دەيدٸ «كٷلتٶبە-ياسى قالاشىعى» جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, PhD اندرەي حازبۋلاتوۆ.
كٷلتٶبە-ياسى قالاشىعى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەلٸمٸزگە بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن وتاندىق تاريح پەن مەدەنيەتتٸڭ جاڭا پاراقتارىن اشىپ قانا قويماي, ۇلتتىق مەدەني كودىمىزدىڭ جەنە قازاقستان مەن تۇتاستاي ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸنٸڭ اسا ماڭىزدى كيەلٸ ورىننىڭ بٸرٸ رەتٸندەگٸ تٷركٸستاننىڭ رۋحاني قۇندىلىقتاعى ساباقتاستىعىن دا دەلەلدەي تٷسەدٸ.
