Arheologiialyq jáne tarihi-mádeni zertteý jumystaryn júrgizgen ǵalymdar Kúltóbe qalashyǵynyń tarihy kezeń-kezeńge bólinetinin anyqtady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Ǵalymdardyń aitýynsha, Kúltóbe qalashyǵyna alǵashqy arheologiialyq zertteý jumystary 2010 jyly belgili qazaqstandyq ǵalym Erbolat Smaǵulovtyń (1952-2019) bastamasymen júrgizile bastaǵan. Keiin arheologtar Kúltóbe – Iasy (Túrkistan) qalasynyń eń ejelgi bóligi ekenin anyqtaǵan. Bizdiń zamanymyzǵa deiingi birinshi ǵasyrǵa jatatyn ǵibadathana men birqatar arhitektýralyq qurylymdardyń tabylýy Iasy qalasynyń tarihyn taǵy myń jarym ǵasyrǵa uzartyp, Uly dalanyń tarihy men mádenietin qalyptastyratyn aspektilerdi qaita qaraýǵa alyp keldi.
2017 jyly nysan ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdartyp, Qazaq ǵylymi-zertteý mádeniet institýtynyń basshylyǵymen shaǵyn ǵylymi joba aiasynda qolǵa alyndy. Al 2019 jyly ERG-diń qarjylai qoldaýymen qalashyq tolyqqandy zerttele bastady.
«ERG Qazaqstannyń qasietti jerinde júrgiziletin arheologiialyq qazba jumystarynyń mańyzyn túsinedi. Ótkendi tanyp-bilmei, keleshekke qadam basý múmkin emes. Sol sebepti óz elimizdiń tarihyna bei-jai qarai almaimyz. Qazba jumystarynyń arqasynda tabylatyn tarihi muralar babalarymyzdyń ulylyǵyn pash eter degen nyq senimdemiz», - deidi «ERG Kómek» qorynyń jetekshisi Bolat Orazov.
«Kúltóbe qalashyǵynyń tarihi oryndaryn qalpyna keltirý» baǵdarlamasy ERG-diń jalǵyz áleýmettik jobasy emes. Jalpy keiingi bes jylda Eýraziialyq Toptyń respýblikadaǵy túrli is-sharalarǵa jumsaǵan áleýmettik investitsiialarynyń kólemi 107 milliard teńgeden asqan.
Buǵan deiin Qazaqstandaǵy Kúltóbe-Iasy qalashyǵyna kúrdeli zertteý jáne tolyqqandy arheologiialyq qazba jumystary júrgizilgen emes. Qazirgi zertteý jumystary arheologiialyq nysandardyń kásibi saraptamasyn da qamtidy.
2019 jyly Kúltóbeniń ejelgi qonysynyń búkil aýmaǵyna (27 ga) aýqymdy georadarlyq skanerleý júrgizildi. Jumys barysynda nysanaly arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizý úshin eń perspektivalyq ýchaskeler aiqyndaldy.
№1 ýchaskege arheologiialyq zertteý jumysy júrgizilip, negizinen XII-XIV ǵasyrlardaǵy ortaǵasyrlyq kezeńge jatatyn birqatar ártúrli arheologiialyq nysan tazartyldy. Bul tabylǵan zattar Sarmat-Kangiýi dáýiriniń (II-III ǵasyrlar) buryn tabylǵan ejelgi tsitadelimen qatar, II-XIX ǵasyrlar aralyǵynda Kúltóbe tarihi-mádeni landshaftynyń negizgi tórt kezeńin naqty ajyratýǵa múmkindik beredi.
Arheologiialyq jáne tarihi-mádeni zertteýlerge súiene otyryp, Kúltóbe qalashyǵynyń damýyn myna kezeńderge bólýdi usynýǵa bolady:
- erte kezeń (II-IV ǵasyrlar) - Sarmat-Kangiýi dáýirindegi dini jáne rýhani ortalyq;
- ekinshi kezeń (VII - IX ǵasyrlar) - túrki dáýirindegi kishigirim qonys;
- úshinshi kezeń (H - HIII ǵasyrlar) - ortaǵasyrlyq kezeń (qalalyq mádeniettiń damýy jáne Qoja Ahmet Iasaýi dáýiri);
- tórtinshi kezeń (XVI - XIX ǵasyrlar) - Qazaq handyǵynyń kezeńi (mańyzdy saiasi jáne ekonomikalyq ortalyq, mádenietterdiń toǵysýy, Túrkistan - Qazaq handyǵynyń astanasy, qazaq-jońǵar soǵystary kezinde quldyrap ketken tolyqqandy qalalyq infraqurylym).
Túpnusqalyq keskindi qalpyna keltirý úshin ejelgi Túrkistan qalalyq sáýlet óneriniń mańyzdy arhitektýralyq úlgileri bolyp sanalatyn, erekshe qorǵalatyn nysandar anyqtaldy. III-IV ǵasyrlardaǵy altynnan jasalǵan áielderdiń zergerlik buiymdary, ertedegi jáne orta ǵasyrdaǵy kremikanyń túr-túri, dini mazmundaǵy ejelgi kitaptar (Quran kitaby bolýy múmkin) tabyldy.
Joba barysynda tabylǵan barlyq qundy arheologiialyq olja zerttelip, katalogy jasalyp, qalpyna keltiriledi de (qajet bolǵan jaǵdaida), murajai kollektsiialarynyń bir bóligine ainalady.
2020 jyly arheologiialyq zertteýlerge sáikes №2 ýchaskede tiisti jumystar júrgiziledi.
