ارحەولوگييالىق جەنە تاريحي-مەدەني زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن عالىمدار كٷلتٶبە قالاشىعىنىڭ تاريحى كەزەڭ-كەزەڭگە بٶلٸنەتٸنٸن انىقتادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كٷلتٶبە قالاشىعىنا العاشقى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى 2010 جىلى بەلگٸلٸ قازاقستاندىق عالىم ەربولات سماعۇلوۆتىڭ (1952-2019) باستاماسىمەن جٷرگٸزٸلە باستاعان. كەيٸن ارحەولوگتار كٷلتٶبە – ياسى (تٷركٸستان) قالاسىنىڭ ەڭ ەجەلگٸ بٶلٸگٸ ەكەنٸن انىقتاعان. بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ بٸرٸنشٸ عاسىرعا جاتاتىن عيباداتحانا مەن بٸرقاتار ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمداردىڭ تابىلۋى ياسى قالاسىنىڭ تاريحىن تاعى مىڭ جارىم عاسىرعا ۇزارتىپ, ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن قالىپتاستىراتىن اسپەكتٸلەردٸ قايتا قاراۋعا الىپ كەلدٸ.
2017 جىلى نىسان عالىمداردىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارتىپ, قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مەدەنيەت ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىمەن شاعىن عىلىمي جوبا اياسىندا قولعا الىندى. ال 2019 جىلى ERG-دٸڭ قارجىلاي قولداۋىمەن قالاشىق تولىققاندى زەرتتەلە باستادى.
«ERG قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ جەرٸندە جٷرگٸزٸلەتٸن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ماڭىزىن تٷسٸنەدٸ. ٶتكەندٸ تانىپ-بٸلمەي, كەلەشەككە قادام باسۋ مٷمكٸن ەمەس. سول سەبەپتٸ ٶز ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنا بەي-جاي قاراي المايمىز. قازبا جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا تابىلاتىن تاريحي مۇرالار بابالارىمىزدىڭ ۇلىلىعىن پاش ەتەر دەگەن نىق سەنٸمدەمٸز», - دەيدٸ «ERG كٶمەك» قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ بولات ورازوۆ.
«كٷلتٶبە قالاشىعىنىڭ تاريحي ورىندارىن قالپىنا كەلتٸرۋ» باعدارلاماسى ERG-دٸڭ جالعىز ەلەۋمەتتٸك جوباسى ەمەس. جالپى كەيٸنگٸ بەس جىلدا ەۋرازييالىق توپتىڭ رەسپۋبليكاداعى تٷرلٸ ٸس-شارالارعا جۇمساعان ەلەۋمەتتٸك ينۆەستيتسييالارىنىڭ كٶلەمٸ 107 ميلليارد تەڭگەدەن اسقان.
بۇعان دەيٸن قازاقستانداعى كٷلتٶبە-ياسى قالاشىعىنا كٷردەلٸ زەرتتەۋ جەنە تولىققاندى ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن ەمەس. قازٸرگٸ زەرتتەۋ جۇمىستارى ارحەولوگييالىق نىسانداردىڭ كەسٸبي ساراپتاماسىن دا قامتيدى.
2019 جىلى كٷلتٶبەنٸڭ ەجەلگٸ قونىسىنىڭ بٷكٸل اۋماعىنا (27 گا) اۋقىمدى گەورادارلىق سكانەرلەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. جۇمىس بارىسىندا نىسانالى ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن ەڭ پەرسپەكتيۆالىق ۋچاسكەلەر ايقىندالدى.
№1 ۋچاسكەگە ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلٸپ, نەگٸزٸنەن XII-XIV عاسىرلارداعى ورتاعاسىرلىق كەزەڭگە جاتاتىن بٸرقاتار ەرتٷرلٸ ارحەولوگييالىق نىسان تازارتىلدى. بۇل تابىلعان زاتتار سارمات-كانگيۋي دەۋٸرٸنٸڭ (II-III عاسىرلار) بۇرىن تابىلعان ەجەلگٸ تسيتادەلٸمەن قاتار, II-XIX عاسىرلار ارالىعىندا كٷلتٶبە تاريحي-مەدەني لاندشافتىنىڭ نەگٸزگٸ تٶرت كەزەڭٸن ناقتى اجىراتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ارحەولوگييالىق جەنە تاريحي-مەدەني زەرتتەۋلەرگە سٷيەنە وتىرىپ, كٷلتٶبە قالاشىعىنىڭ دامۋىن مىنا كەزەڭدەرگە بٶلۋدٸ ۇسىنۋعا بولادى:
- ەرتە كەزەڭ (II-IV عاسىرلار) - سارمات-كانگيۋي دەۋٸرٸندەگٸ دٸني جەنە رۋحاني ورتالىق;
- ەكٸنشٸ كەزەڭ (VII - IX عاسىرلار) - تٷركٸ دەۋٸرٸندەگٸ كٸشٸگٸرٸم قونىس;
- ٷشٸنشٸ كەزەڭ (ح - حٸٸٸ عاسىرلار) - ورتاعاسىرلىق كەزەڭ (قالالىق مەدەنيەتتٸڭ دامۋى جەنە قوجا احمەت ياساۋي دەۋٸرٸ);
- تٶرتٸنشٸ كەزەڭ (XVI - XIX عاسىرلار) - قازاق حاندىعىنىڭ كەزەڭٸ (ماڭىزدى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ورتالىق, مەدەنيەتتەردٸڭ توعىسۋى, تٷركٸستان - قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى, قازاق-جوڭعار سوعىستارى كەزٸندە قۇلدىراپ كەتكەن تولىققاندى قالالىق ينفراقۇرىلىم).
تٷپنۇسقالىق كەسكٸندٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ەجەلگٸ تٷركٸستان قالالىق سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ماڭىزدى ارحيتەكتۋرالىق ٷلگٸلەرٸ بولىپ سانالاتىن, ەرەكشە قورعالاتىن نىساندار انىقتالدى. III-IV عاسىرلارداعى التىننان جاسالعان ەيەلدەردٸڭ زەرگەرلٸك بۇيىمدارى, ەرتەدەگٸ جەنە ورتا عاسىرداعى كرەميكانىڭ تٷر-تٷرٸ, دٸني مازمۇنداعى ەجەلگٸ كٸتاپتار (قۇران كٸتابى بولۋى مٷمكٸن) تابىلدى.
جوبا بارىسىندا تابىلعان بارلىق قۇندى ارحەولوگييالىق ولجا زەرتتەلٸپ, كاتالوگى جاسالىپ, قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ دە (قاجەت بولعان جاعدايدا), مۇراجاي كوللەكتسييالارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالادى.
2020 جىلى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەرگە سەيكەس №2 ۋچاسكەدە تيٸستٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلەدٸ.
