Túrkistan oblysyndaǵy Kúltóbe qalashyǵyndaǵy qazba jumystary barysynda arheologtar sirek ushyrasatyn artefakt – eski bas kiimdi tapty. Matadan tigilgen bas kiim evrei-iahýdilerge tiesili bolýy múmkin, dep habarlaidy QazAqparat.
«Kúltóbe qalashyǵyndaǵy qazba jumystarynyń 2019 jylǵy dalalyq maýsymy barysynda arheologtar jańa biregei oljaǵa tap boldy. Aita keterligi arheologiialyq jumys «ERG Kómek» qorynyń qarjylyq qoldaýymen Qazaq ǵylymi-zertteý mádeniet institýty tarpynan júrgizilip keledi. Pavlodar memlekettik pedagogikalyq ýniversiteti «YMAI» Margulan Centre ǵylymi-zertteý laborotoriiasynyń meńgerýshisi Tatiana Krýpanyń pikirinshe, bul shamamen XVIII ǵasyrdyń aiaǵy men XIX ǵasyr bas kezeńine jatatyn buhar evreileri dástúrli kiiminiń bir bóligi bolýy múmkin (negizinen áiel adamǵa tiesili bolýy kerek, áitse de naqty aitý úshin qosymsha jumystar atqarylýy tiis).
«Kúltóbe qalashyǵy – Uly Jibek jolyndaǵy negizgi saýda ortalyqtarynyń biri. Osynaý erekshe «mádenietter toǵysynyń» ortalyǵy qai kezeńde de ǵalymdar, saiahatshy, saýdager men qolóner sheberleri úshin erekshe tartymdy edi. Bunda ártúrli etnikalyq qaýymdastyqtar men dini konfessiialar ókilderi toǵysatyn. Sondyqtan da, Kúltóbe kóptegen rýhani ǵalymdardy, dindarlar men salt-dástúrlerdi biriktirgen naǵyz polimádeniet ortalyǵy boldy. Qazba jumystary barysynda tabylǵan jańa buiym - arheologiialyq mata. Aita keteiik, bul qazirgi kúni Qazaqstanda tabylǵan osy tektes jalǵyz artefakt bolyp otyr», - deidi jobanyń ǵylymi jetekshisi Andrei Hazbýlatov.
Kúltóbeden tabylǵan bas kiim. 2019 jyly arheolog Aisulý Erjigitova men Serik Aqylbek tapqan
Mamandar pikirinshe, arheolog Serik Aqylbek pen Aisulý Erjigitovanyń bul «oljasy» shynynda da birgei artefakt, óitkeni ejelgi mata buiymdar kóp ýaqyt boiyna shydap, saqtala bermeidi. Sonymen qatar, bul bas kiimniń ereksheligi onyń túrkistandyq buhar evreiler qaýymdastyǵymen bailanysynda bolyp otyr.
XVIII–XIX ǵasyrlarda evreiler Ortalyq Aziianyń birqatar qalalarynda, atap aitqanda Buhara, Tashkent, Samarqan, Qoqan, Shahrisabz jáne Túrkistan qalalarynda órkendep, osy óńirlerdiń ekonomikalyq-áleýmettik jáne mádeni ómiriniń kóptegen qyrlarynda erekshe ról atqardy. Toqtala ketetin jait, iahýdei ókilderi Túrkistan qalalary jazirasyna birshama erterek ornalasqan. Máselen, bir gipoteza boiynsha «dala» evreileri bul óńirde VIII–VII ǵasyrlarda ómir súrgen delinse, endi birinde b.e.deiingi I myńjyldyqtyń alǵashqy jartysynda dep kórsetiledi.
«Buhar evreileriniń kiimi men materialdyq mádeni buiymdary mýzei kollektsiiasynyń igiligine ainalǵanyna da kóp ýaqyt ótken joq, naqty postsovettik elderden jappai migratsiialaǵan 1990 jyldar basynan beri ǵana bolatyn. Al Qazaqstandaǵy bul qorlardy óte jutań deýge bolady. Sondyqtan da, dalalyq mádeniettiń alýantúrliligin kórsetetin osyndai eksponattar biz úshin erekshe mańyzdy», - deidi mádeniettanýshy Janerke Shaiǵozova.
«Buhar evreileri» retinde belgili Ortalyq Aziia evreileri negizinen sheber boiaýshy, sondai-aq matany kók túske boiaýdyń óńirdegi monopolisteri boldy. Al kók tús ózindik simvolikasymen ǵaan emes, qymbat pigmentimen de erekshelendi. «Batystyń kórkem sýret mádenietinde basqa tústerge qaraǵanda kók jáne jasyl reńkter basym bolyp turady. Osy turǵydan alǵanda Kúltóbede tabylǵan bas kiim matany óńdeý men boiaýdyń tehnologiialyq egjei-tegjeilerin ǵana emes, estitkalyq mádeni erekshelikterin de jaryqqa shyǵarady dep úmittenemiz», - deidi ónertanýshy Mádina Sultanova.
Mamandar tabylǵan úsh bas kiimniń shamamen XVIII-XIX ǵasyrlarǵa tiesili ekenin aityp otyr.
«Biz osy jaqynda Kúltóbe qalashyǵynda tabylǵan arheologiialyq «olja» negizinde qazaq-evrei sotsiomádeni jáne ekonomikalyq ózara bailanysyn tereń ári jan-jaqty zertteý mańyzdy bolatynyn alǵa tartamyz. Bul ejelgi jáne búgingi Qazaqstannyń tarihi-mádeni landshaftynyń biregeiligi jónindegi bizdiń túsinigimiz ben bilimimizdiń aýqymyn aitarlyqtai keńeite túsedi», - deidi jobanyń ǵylymi jetekshisi Andrei Hazbýlatov.
