تٷركٸستان وبلىسىنداعى كٷلتٶبە قالاشىعىنداعى قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ارحەولوگتار سيرەك ۇشىراساتىن ارتەفاكت – ەسكٸ باس كيٸمدٸ تاپتى. ماتادان تٸگٸلگەن باس كيٸم ەۆرەي-ياحۋديلەرگە تيەسٸلٸ بولۋى مٷمكٸن, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«كٷلتٶبە قالاشىعىنداعى قازبا جۇمىستارىنىڭ 2019 جىلعى دالالىق ماۋسىمى بارىسىندا ارحەولوگتار جاڭا بٸرەگەي ولجاعا تاپ بولدى. ايتا كەتەرلٸگٸ ارحەولوگييالىق جۇمىس «ERG كٶمەك» قورىنىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مەدەنيەت ينستيتۋتى تارپىنان جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. پاۆلودار مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «YMAI» Margulan Centre عىلىمي-زەرتتەۋ لابوروتوريياسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ تاتيانا كرۋپانىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل شامامەن XVIII عاسىردىڭ اياعى مەن XIX عاسىر باس كەزەڭٸنە جاتاتىن بۇحار ەۆرەيلەرٸ دەستٷرلٸ كيٸمٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولۋى مٷمكٸن (نەگٸزٸنەن ەيەل ادامعا تيەسٸلٸ بولۋى كەرەك, ەيتسە دە ناقتى ايتۋ ٷشٸن قوسىمشا جۇمىستار اتقارىلۋى تيٸس).
«كٷلتٶبە قالاشىعى – ۇلى جٸبەك جولىنداعى نەگٸزگٸ ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ. وسىناۋ ەرەكشە «مەدەنيەتتەر توعىسىنىڭ» ورتالىعى قاي كەزەڭدە دە عالىمدار, ساياحاتشى, ساۋداگەر مەن قولٶنەر شەبەرلەرٸ ٷشٸن ەرەكشە تارتىمدى ەدٸ. بۇندا ەرتٷرلٸ ەتنيكالىق قاۋىمداستىقتار مەن دٸني كونفەسسييالار ٶكٸلدەرٸ توعىساتىن. سوندىقتان دا, كٷلتٶبە كٶپتەگەن رۋحاني عالىمداردى, دٸندارلار مەن سالت-دەستٷرلەردٸ بٸرٸكتٸرگەن ناعىز پوليمەدەنيەت ورتالىعى بولدى. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان جاڭا بۇيىم - ارحەولوگييالىق ماتا. ايتا كەتەيٸك, بۇل قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستاندا تابىلعان وسى تەكتەس جالعىز ارتەفاكت بولىپ وتىر», - دەيدٸ جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشٸسٸ اندرەي حازبۋلاتوۆ.
كٷلتٶبەدەن تابىلعان باس كيٸم. 2019 جىلى ارحەولوگ ايسۇلۋ ەرجٸگٸتوۆا مەن سەرٸك اقىلبەك تاپقان
ماماندار پٸكٸرٸنشە, ارحەولوگ سەرٸك اقىلبەك پەن ايسۇلۋ ەرجٸگٸتوۆانىڭ بۇل «ولجاسى» شىنىندا دا بٸرگەي ارتەفاكت, ٶيتكەنٸ ەجەلگٸ ماتا بۇيىمدار كٶپ ۋاقىت بويىنا شىداپ, ساقتالا بەرمەيدٸ. سونىمەن قاتار, بۇل باس كيٸمنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ ونىڭ تٷركٸستاندىق بۇحار ەۆرەيلەر قاۋىمداستىعىمەن بايلانىسىندا بولىپ وتىر.
XVIII–XIX عاسىرلاردا ەۆرەيلەر ورتالىق ازييانىڭ بٸرقاتار قالالارىندا, اتاپ ايتقاندا بۇحارا, تاشكەنت, سامارقان, قوقان, شاحريسابز جەنە تٷركٸستان قالالارىندا ٶركەندەپ, وسى ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني ٶمٸرٸنٸڭ كٶپتەگەن قىرلارىندا ەرەكشە رٶل اتقاردى. توقتالا كەتەتٸن جايت, ياحۋدەي ٶكٸلدەرٸ تٷركٸستان قالالارى جازيراسىنا بٸرشاما ەرتەرەك ورنالاسقان. مەسەلەن, بٸر گيپوتەزا بويىنشا «دالا» ەۆرەيلەرٸ بۇل ٶڭٸردە VIII–VII عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن دەلٸنسە, ەندٸ بٸرٸندە ب.ە.دەيٸنگٸ I مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى جارتىسىندا دەپ كٶرسەتٸلەدٸ.
«بۇحار ەۆرەيلەرٸنٸڭ كيٸمٸ مەن ماتەريالدىق مەدەني بۇيىمدارى مۋزەي كوللەكتسيياسىنىڭ يگٸلٸگٸنە اينالعانىنا دا كٶپ ۋاقىت ٶتكەن جوق, ناقتى پوستسوۆەتتٸك ەلدەردەن جاپپاي ميگراتسييالاعان 1990 جىلدار باسىنان بەرٸ عانا بولاتىن. ال قازاقستانداعى بۇل قورلاردى ٶتە جۇتاڭ دەۋگە بولادى. سوندىقتان دا, دالالىق مەدەنيەتتٸڭ الۋانتٷرلٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن وسىنداي ەكسپوناتتار بٸز ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزدى», - دەيدٸ مەدەنيەتتانۋشى جانەركە شايعوزوۆا.
«بۇحار ەۆرەيلەرٸ» رەتٸندە بەلگٸلٸ ورتالىق ازييا ەۆرەيلەرٸ نەگٸزٸنەن شەبەر بوياۋشى, سونداي-اق ماتانى كٶك تٷسكە بوياۋدىڭ ٶڭٸردەگٸ مونوپوليستەرٸ بولدى. ال كٶك تٷس ٶزٸندٸك سيمۆوليكاسىمەن عاان ەمەس, قىمبات پيگمەنتٸمەن دە ەرەكشەلەندٸ. «باتىستىڭ كٶركەم سۋرەت مەدەنيەتٸندە باسقا تٷستەرگە قاراعاندا كٶك جەنە جاسىل رەڭكتەر باسىم بولىپ تۇرادى. وسى تۇرعىدان العاندا كٷلتٶبەدە تابىلعان باس كيٸم ماتانى ٶڭدەۋ مەن بوياۋدىڭ تەحنولوگييالىق ەگجەي-تەگجەيلەرٸن عانا ەمەس, ەستيتكالىق مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸن دە جارىققا شىعارادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز», - دەيدٸ ٶنەرتانۋشى مەدينا سۇلتانوۆا.
ماماندار تابىلعان ٷش باس كيٸمنٸڭ شامامەن XVIII-XIX عاسىرلارعا تيەسٸلٸ ەكەنٸن ايتىپ وتىر.
«بٸز وسى جاقىندا كٷلتٶبە قالاشىعىندا تابىلعان ارحەولوگييالىق «ولجا» نەگٸزٸندە قازاق-ەۆرەي سوتسيومەدەني جەنە ەكونوميكالىق ٶزارا بايلانىسىن تەرەڭ ەرٸ جان-جاقتى زەرتتەۋ ماڭىزدى بولاتىنىن العا تارتامىز. بۇل ەجەلگٸ جەنە بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ تاريحي-مەدەني لاندشافتىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸ جٶنٸندەگٸ بٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸمٸز بەن بٸلٸمٸمٸزدٸڭ اۋقىمىن ايتارلىقتاي كەڭەيتە تٷسەدٸ», - دەيدٸ جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشٸسٸ اندرەي حازبۋلاتوۆ.
