Bala – janyńdy jalǵanmen bailanystyryp turǵan beine bir kópir ispetti. Ómirde jibergen eseń men ántek basqan áttegenailaryńnyń qarymtasyn tek urpaǵyńmen ǵana túgendei alasyń. Endeshe bala ataýlyny áke muratynyń jas tánge almasqan jańa bir múmkindigi desek te bolǵandai. Qytaidyń kóne bir maqaly da osy oiymyzdyń ondyǵyna dóp keledi. «Bala ákeden qansha jas kishi bolsa, sonsha jas úlken» pálsapasynyń astarynda keler mezgil murageriniń kim ekendigin moiyndaǵan ádil bitimgershilik jatyr.
Baz bireýler úshin bala bel qyzyǵynyń qurbany, ia bolmasa erli-zaiypty ekeýdiń tóseki alqynysynan paida bola salǵan tirshilik iesi ǵana. Mundai tasyr túsiniktiń tóńireginen «jaýapkershilik» týraly oi izdeýdiń de qajeti bola qoimas.
Mine, aldymda qos paraǵy aiqara ashylyp Frants Kafkanyń kitaby jatyr. Jazýshynyń «Ákege hat» dep atalatyn osy bir týyndysyndaǵy áke men bala arasyndaǵy qatynasty oqyp otyryp jon arqań muzdap sala beredi. Árine, mundaǵy qatygezdik tórkini ózge taqyrypqa júk. Bizdiń jazbaǵymyz kerisinshe, meiirim men súiispenshilik máselesi. Álem ádebietinde áke men bala arasyndaǵy mahabbatty Abaidai iin qandyryp jazǵan aqyn neken-saiaq. Mundai ǵajaiyp ǵazalǵa balama bolýǵa jaraityn birden-bir shyǵarma kóne dáýirdegi ispan aqyny Horhe Manrikeniń «Áke ólimine arnaý» atty týyndysy degen bolar edik. Poemanyń qysqasha ǵana mazmuny mynaǵan saiady. Ómirdi ózenge teńegen aqyn «ólim ataýly sol ózendi ózine tartqan túpsiz teńiz sekildi, bárimiz de aǵyp kelip soǵan quiamyz» deidi. Ákesi don Rodrigeni joqtap omyraýyn jasqa boiaǵan shaiyr áke dańqyn aspandata jyrlap, onyń batyrlyǵy men bilgirligin Iýlii Tsezarge, al shynshyldyǵy men sheshendigin Tsitseronǵa teńeidi. Ólimdi óner dárgeiinde qabyldaýǵa úiretken osy bir poemanyń negizgi ózeginde qýrai únindei ýildep bir saryn estilip turady. Osy saryn Abaidyń ákesi Qunanbai men baýyry Ospandy joqtaǵandaǵy zaryna qatty uqsaidy ( Bir qyzyǵy, hakimniń Qunanbaidy Shyńǵys han men Eskendirge, Ospandy Platon men Sokratqa teńegen joldary Horhe óleńiniń beine bir jalǵasy sekildi). Qos shyǵarmany ózara jymdastyryp turǵan ortaq másele áke men bala arasyndaǵy ǵajaiyp mahabbat taqyryby. Mine, bizdiń de izine túsip indetpek sharýamyz dál osy bolǵaly tur.
Ýaqyt tilshesi Horheden Qunanbai balasyna qarai aýysqanda atalǵan keiipkerler toby tolyǵymen oryn almastyryp úlgeredi. Mundaǵy eń basty aiyrmashylyq, áke óz perzentin ólgennen keiin emes, kerisinshe kózi tirisinde ulyqtaidy. Osy oraida myna bir máseleniń de basyn ashalap aitqymyz keledi. Gýmanitarlyq ǵylymda siresken stereotipterdi sóz qylmaǵanda, belgili avtoritetterdiń ataǵy men dańqy aldyńǵy shepte júredi. Olardyń eńbeginen kóri esimderiniń birinshi bolyp kýágerlikke tartylyp jatatyny da sondyqtan. Bir qyzyǵy, sol «danyshpandar» durys dep taýyp, batasyn bergen derekti seniń aqylyń men júregiń, túisigiń men tanymyń esh qabyl etpese she? Sonda ne isteýge bolady?
Mine, bul shaqqa deiin myń ǵalymnyń aýyzymen «ǵashyqtyq jyry» dep moiyndalyp, at qoiylyp, azan shaqyrylǵan hakim eńbeginiń biri – «Kózimniń qarasy» óleńi.
Al, bizdiń paiymdaýymyzsha munyń «mahabbatqa», onyń ishinde áiel zatyna eshqandai da qatysy joq. Bul Abaidyń táni bólek demeseń jany bir, jalǵandaǵy shyn «ǵashyǵy» Ábdirahmanǵa arnaǵan óleńi bolatyn.
Kózimniń qarasy,
Kóńilimniń sanasy.
Bitpeidi ishimde,
Ǵashyqtyń jarasy.
Ras, Ábdirahman Abai úshin «kóziniń qarasy» men «kóńiliniń sanasy» edi. Balqoja bidi bek yntyzar etken Ybyrai sekildi «Úmit etken kózimniń nury balam» yqylasynyń shyn iesi-tuǵyn.
Máseleniń miia tamyryndai bolyp bytysyp ketýine, tórtinshi joldaǵy «ǵashyqtyq» sóziniń kóp áseri bolǵanǵa uqsaidy. Buǵan basty sebep, keshegi materialistik ideia «mahabbat» pen «jar» uǵymdaryn sanamyzǵa tek áiel obrazy retinde ǵana beinelep, odan asyra oilai almaityn mojantopai túsinikke uryndyrdy. Al baǵzydaǵy babalar paiymy úshin «mahabbat» pen «jar» uǵymdary QUDAILYQ tanym bolatyn. Bul sózimizge Shákárim qajynyń myna bir óleńi kýá.
«...Meniń jarym qyz emes,
Haqiqattyń shyn nury.
Ony sezer siz emes,
Kózge tasa bul syry.
Jasyryp tur jar ózin,
Bas kózimen qarama.
Júregińniń ash kózin...»
Qazaqtyń «Qudai jar bolsyn» sóziniń shyn maǵynasy da osy bir oida jatqanǵa uqsaidy. Ǵashyqtyq – asqaq uǵym. Ol jan qalaýynan týsa, qumarlyq, kerisinshe tán qalaýynan týady. Ekeýi syrttai birine-biri qatty uqsaǵany bolmasa, múlde keraǵar uǵymdar. Hakimniń «Ǵashyqtyq, qumarlyq pen ol eki jol» dep arasyn ashalap aitatyny da sol. Bizdiń eń basty qateligimiz «ǵashyqtyq» sóziniń shyn tabiǵatyn tani almaǵanymyzda bolyp otyr ǵoi. Shákárim óleńdegi «jar» túsinigi sekildi bul jerdegi «ǵashyqtyq» sózi de sakraldi uǵym. Endeshe «ǵashyqtyq» ult pen ulys, erkek pen áiel dep áste bólinbeidi eken. Onda tek yntyzar adreske degen alapat súiispenshilik qana bolady. Mine, Abaidyń aqýaly osyny kórsetedi.
Qazaqtyń danasy,
Jas úlken aǵasy.
Bar demes sendei bir
Adamnyń balasy.
Qudaishylyǵyn aitaiyq, osy bir shýmaqtyń áiel zatyna nendei qatysy bar? Óleń alash balasynyń «danasy» men «aǵasy» bolar azamatyna salmaq túsirip turǵan joq pa? Basqa baǵdarǵa negiz tartqan bul shýmaqqa kúmánmen qaraǵandarǵa, aqynnyń «Ábdirahman naýqastanyp jatqanda» jazǵan óleńderi men ol dúnieden ótkennen keiingi toptamasyna nazar aýdarýyn suraimyz. Sol óleńderdegi: «Jasqa jas, oiǵa kári ediń» ia bolmasa «Kórgen, bilgen ókindi, min taǵar jan bolmady» degen joldar joǵarydaǵy shýmaqtyń aina-qatesiz analogiiasy emes pe?
Júrekten qozǵaiyn,
Ádepten ozbaiyn.
Ózi de bilmei me,
Kóp sóilep sozbaiyn.
Múrseiit Biki balasynyń qoljazbasymen jariialanǵan Abaidyń alǵashqy jinaǵynda «Kózimniń qarasy» óleńi 1891 jyly jazylǵan dep kórsetilgen eken. Ábdirahmannyń 1895 jyly ne bary jiyrma jeti jasynda mert bolǵandyǵyn eskersek, atalǵan ǵazal súiikti ulynyń kózi tirisinde týǵan. Biz aqynnyń «Ózi de bilmei me» isharasynan osyny ańǵaramyz. Ekinshi jaǵynan, osy bir óleń joldary áke men bala arasynda ornaǵan shyn asyqtyqtyń ulyna da aiparadai anyq ekendigin áigilep tur. Ne bary tórt shýmaqtan ǵana turatyn ǵazaldyń sońǵy joly aqynnyń sóz túiini ispetti. «Kóp sóilep sozbaiyn» dep óz-ózine toqtam jasaidy.
Mine, kisiliktiń ádebi de osy. Osymen bári de bitýi kerek edi. Joq, olai bolmai shyqty. On segiz shýmaqtan turatyn ózge bir óleńniń buǵan esh sebepsiz qosylyp ketýi, negizgi shyndyqtyń qainar kózin bitep ketken. Siz ben bizdiń aidai aqiqatty ajyrata almai sandalyp otyrǵanymyzdyń sebebi de sodan.
Aitpaqshy, umytyp barady ekenbiz. Abaidyń «Kózimniń qarasy» áni jumyr jer betindegi ár qazaq balasyna tanys desek asyra aitqandyq emes. Sol bárimiz «biletin» án Abaidyń túpnusqa týyndysy emes, ózgeriske ushyrap operaǵa beiimdelgen versiiasy ǵana. Alǵash dombyra tabiǵatyndaǵy óziniń tól nusqasyn arýaqty ánshi Mádeniet Eshekeevtiń úntaspasynan estigende, kóńildiń airan-asyr bolǵany bar.
Baqsaq, án áýeninde áiel beinesi degen atymen joq, kerisinshe keler ýaqytqa degen senim men úlken úmit bar. Sol úkili úmittiń keiipkeri án áýeziniń ón boiynda menmundalap turady.
Mýzyka mamandary «qazaqtyń kóptegen ánderi qyz zatyna arnalǵan» deidi. Bálkim, solai da shyǵar, biraq bul jerdegi «ǵashyqtyqtyń» oǵan úsh qainasa da sorpasy qosylmaitynyn qadap turyp aitqymyz keledi.
«KÓZIMNIŃ QARASY» – kóziniń qarashyǵyndai bolǵan Ábdirahmanǵa áke tarapynan jazylǵan ǵajaiyp týyndy. Aqynnyń amanatyndai bolǵan osy bir óleńdi taldaýǵa, shynymdy aitsam, kópke deiin júreksinip júrdim. Iá, ýaqyt tolǵaǵymen ishke túsken shemen oidyń «sher tolqytqandaǵy» shyqqan sáti búgin boldy.
Ne nárseniń bolsyn óz ádebi bar. Endeshe «kóp sóilemei» bizde sózimizdi osy jerinen támam eteiik.
"Aqyl bitpes dáýletke»
Sózinde bai adamnyń min bolmaidy,
Bai bolsa qyzmetkeriń kim bolmaidy.
Er jigit sheshen bolyp malsyz bolsa,
Ras dep aitqan sózi shyn bolmaidy.
(Máshhúr-Júsip)
Aqylyn shamshyraq etken atalarymyz arttaǵy muragerlerine: «Bárinen de joq jaman» dep eskere júrmekke lázim esti bir sóz qaldyrypty. Al Mailyqoja aqyn «Aldynan kedeiliktiń ainalyp ót, tóbesi bir kórinse qiyn bolar» dep atalǵan oidy odan ármen piltelei túsken eken. Joqshylyq joldasyńa ainalǵan kúnnen bastap, ǵaziz basyńa «qiiamet» ornady dep aita bersek te bolady. Dúniedegi kúlli jamandyq ataýlynyń joqtyqtan tamyr tartatyny óz aldyna, onyń adamǵa keltiretin moraldyq diskomforty men psihologiialyq zardabyn sanamalap kórińiz. Súiegińdi jasytyp, jigerińdi qum qylyp jiberetin mundai haldi atam qazaq «kedeidiń kúni kijinýmen ótedi» dep bir-aq aýyz sózben beinelegen eken.
Bul «qorlyq» óz basyńmen ǵana ketse taǵy da jaqsy ǵoi. Ár tapshylyqtan túsken tańba ádetińe ulasyp, minezińe ainalady. Keiin súiegińe sińip, qandyq (shejirelik) qujatyńdy túzedi. Al tektiń (genniń) adamzattyń aqparattyq qoimasy ekendigi aitpasaq ta belgili ǵoi. Búgingi ultymyzdyń mentaldik aýrýynyń astarynan osy bir jáidiń sebebi men saldaryn ańǵarýymyzǵa bolady. Jasyratyny joq, qarasha halyqty taskenedei sorǵan toiymsyzdardyń arǵy jaǵynda toia tamaq ishpegen «atalarynyń» aqparattyq qory jatyr. Mine, qanmen berilgen qujat qazirgi urpaqtaryn da osyndai ospadarlyqqa salyp otyr. «Qoi kórmegen qoi kórse, qýalap júrip óltirer» ǵibratynan biz osyny túsinemiz.
Álmisaqtan beri aqyl men dáýlet qamshynyń órimindei tutas uǵymdar edi. Keiin kele osy ekeýiniń altyn arqaýy birinen-biri ajyrap ketti. Qazaq paiymynda bai uǵymy – tektiliktiń sinonimi. Nege deisiz ǵoi? Sebebi kenen dáýlettiń ar jaǵynda sol adamnyń arman-muraty men tókken teri jatyr. Olai bolsa, bailyqty adam aqyl-oiynyń zattanǵan formasy desek te bolady. Abaiǵa salsaq, adamǵa dáýlettiń bitýi tikelei aqylǵa qatysty, aqyl dáýletke emes, kerisinshe, dáýlet aqylǵa múddeli deidi. Aqyn osy bir oiyn odan ármen shiratyp «Aqyldyń jetpegeni arman emes» degen taǵy bir tezisti usynady. Bul jerdegi «arman» aqyldyń ekvivalenti. Hakim óleńinen túigenimiz, arman sózsiz oryndalady eken, eger de oǵan adam aqyly jetken bolsa. Al jetpegen eken, onda ol jaiynda sóz etýdiń qajeti de joq.
Aqyl – adamdy armanǵa jetkizýshi qural desek, al aqylsyzdyqtyń artynda nendei fenomen tur. Endeshe osy máselege de azdap at shaldyra ketelik. Adam aqylyn ótkir ustaradai etip udaiy qairap otyratyn qos qundylyq, oqý men oilaý máselesi. Osy ekeýi toqtaǵan jerde adam sanasynda degradatsiia bastalady. Bir sózben ǵana bailamyn aitsaq, aqyldy shań basady. Qazir álemde oryn alyp otyrǵan qylmys ataýly kóbinese kedei elderge tán. Osynyń sebebi ne?
Munyń túpki tinin zerdelei tússek, máseleniń bári adam aqylynyń kemistiginde jatyr. «Sen ne jeitinińdi aitsań, men seniń kim ekenińdi aitamyn» degen támsildi bárimiz bilemiz ǵoi. Adamǵa tán turǵysynan ǵana baǵa bergen bul pálsapaǵa biz jannyń «kórý» men «estý» uǵymdaryn da qosqan bolar edik. Sonda bul uǵymnyń maǵynasy bylaisha: «Sen ne jeitinińdi, jáne ne kórip ne estitinińdi aitsań, men seniń kim ekenińdi aitamyn» bolyp ózgergen bolar edi. Rasynda, adamnyń ishkeni men jegeni, kórgeni men estigeni ylǵi da jetispeýshilik bolsa, mundai januiadan kóregen urpaq qaidan shyǵa qoisyn (Buǵan bútin ulttyń oilaý identifikatsiiasyn tómendetken teledidardaǵy tómenetek baǵdarlamalar men mysyqsha maýyqqan juldyzqurttardyń lańyn qosyńyz). Biz oń qolymyzdy sol jaq keýdemizdiń ústine qoiyp «biz rýhtymyz, kúshtimiz» dep qansha jerden kúshensek te halyqtyń turmysy men tirshiligi ońalmasa, munyń bári bos sóz ben bos qiial ǵana. Sonymen, «Istemeitin bas eki aiaqtyń sory» qaǵidasy qazirgi qazaq qoǵamynyń naǵyz portreti. «Qarashyǵanaq Qazaqstan sóziniń sinonimine ainaldy» (Ǵ. Boqash) demekshi, jiyrma bes jyl boiyna bizdiń miymyzdyń (aqylymyzdyń) ornyna munai qyzmet jasady. Osylaisha sanamyzdyń damýy jiyrma bes jylǵa kenjelep qaldy. Moiyndaǵanymyz jón, búginge deiingi ýaqyt bederinde munaimen básekelese alatyndai birde-bir ózge sektor damyǵan joq ( Bul jerde ǵylym men oi transferi jaiynda aitý tipten uiat) Osynyń kesirinen álemdik naryqtaǵy munai baǵasynyń oinamaly tsiklony bizdiń ómirimizge nedáýir dúrbeleń týǵyzyp otyr. Ony ózimizshe ekonomikalyq daǵdarys deimiz. Durysy sana daǵdarysy emes pe? Bul rýhani bankrotqa ushyraǵan sanamyzdy «ekonomikalyq daǵdarys» degen betperdemen óp-ótirik búrkemeleý ǵana. Dálirek aitar bolsaq, basymyzdyń istemeitinin basqaǵa aýdara salý desek te bolady (Táýelsiz aspannyń astynda «táýeldi» ǵumyr keship, ne basymyzda úi, ne baýrymyzda qazannyń bolmaýy bul endi óz aldyna jeke jyr). Tóbedegi túsinigimige qaiyra oralaiyq. Adamǵa dáýlettiń bitýi aqylǵa tikelei qatysty dedik. Mynadai bir suraq kóńil qytyqtaidy. Qazaqstandy qoiyp, qap-qap aqshalaryn qart qurlyqqa syiǵyza almaǵan qazaqtyń búgingi bailary aqyldy ma sonda? Árine, beriler jaýaptyń qandai bolmaǵyn ishimiz sezetin sekildi ...
Ringelman effektisi
(nemese Úsender úkimeti)
Eger eresek adam bir ózi ǵana 70 kelige jýyq júk kóteredi desek, bul nátije eki adam birikse 140, al úsh adam birikse 210 keli bolyp eselene beredi dep túsingen keńes ideologtary máseleniń bári ujymdasyp tirlik keshýde degen tujyrymǵa kelgen. Sodan «jumyla kótergen júk jeńil» naýqany bastalyp, qyzyl mataǵa aq jazýmen aiǵyzdalǵan «Birimiz – bárimiz úshin, bárimiz – birimiz úshin», «Biz biriksek alynbaityn qamal, asalmaityn asý joq» sekildi jelbýaz urandar ár baǵanalar basynda samsai ilingen-tuǵyn. Bul sharýa 1927 jyly halyqty jappai kollektivtendirý (ujymdastyrý) máselesine alyp keldi. Arǵy jaǵy aitpasaq ta belgili. Ulttyq býrjýaziianyń basyna bult úiirilip, olardyń dúnie múlki talan-tarajǵa tústi. Buǵan basty sebep, bolashaq bir astaýdan as ishpek keńes halqy qai jaǵynan bolsyn ózara teń, áleýmettik ia bolmasa rýhani turǵydan adamnan adamnyń asyp ketýi degen atymen bolmaýy tiis. Osyndai ult rýhaniiatyna jasalǵan joidasyz jospardy qabyldai almaǵan qazaq bolmysynan «Bes saýsaq birdei emes» degen qanatty sóz qalǵan-tuǵyn. «Myna ókimet adamdy bai etpektiń ornyna, baidy kedei qalǵany nesi» dep aityp salǵany úshin qazaqtyń bir qariiasy abaqty bosaǵasyn kórgen eken. Sonymen bul jaǵdaidy bir sózben ǵana bezbendesek, alashtyń rýhani aqýaly mynadai sapa men sipatqa qarai aýysty. «Asandar» joiylyp «Úsender» úielmeni tolyǵymen tarih sahnasyna kóterildi. Iá, endigi jerdegi qoǵam da, úkimet te tek solardiki ǵana bolatyn.
Negizin frantsýz ǵalymy Maksimilian Ringelman (1861-1931) salǵan bul teoriia tarihta «Ringelman effektisi» degen atpen málim. 1927 jyly tuńǵysh ret synaqtan ótkizilgen teoriia nátijesi adamdardyń «ujymdasqan» is-áreketiniń túbegeili qate ekendigin dáleldedi. Ekspriment esebi joǵarydaǵy keńes basshylarynyń qisyny qiialdan ǵana turatyndyǵyn, onyń negizgi máni mynada ekendigin anyqtady. Máselen, bir adamnyń eńbek kúshin 100 paiyz dep esepteitin bolsaq, eki adam birikkende bul kórsetkish 93, al úsh adam birikkende 85 bolsa, segiz adamǵa kóbeigende jumys ónimdiligi 49 paiyzǵa deiin tómendep ketken. Ǵalym túptep kelgende bul adamdardy enjarlyq pen jalqaýlyqqa ǵana úiretetinin, toptyq múdde bolǵan jerde jeke adamnyń jaýapkershiligi degenniń atymen bolmaitynyn alǵa tartady. Qalai desek te osy bir ujymdastyrý saiasaty ult aǵazasyna kóptegen kesapattardyń uryǵyn seýip ketti.
Máselen, «chinovnik» ataýlynyń mólsherden tys kóp ekendigi, bir ǵana mekeme basshysynyń pálenshe keńesshisi men túgenshe orynbasarynyń bolýy, búgingi óner men rýhaniiattyń qyp-qyzyl «saýda» men «mafiiaǵa» ainalýy, biografiiasy men jaǵrapiiasy kelmegenderdiń bul sybaǵadan sanaly túrde qaǵylýy, qoldan «qairatker» jasalýy bári-bári osynyń saldary ǵoi. Eń basty ókinishti jaǵdai ulttyń bir ólshemdegi standartty sanada qalyp qoiýy. Ábden álsirep, derbes oilaýǵa daǵdylanbaǵan sanamyzdyń ózgeris ataýlyǵa óre túregelýiniń astarynda, mineki, osyndai qupiialar jatyr.
«Eger de biz birdei oilaityn bolsaq, onda bul eshkimniń eshteńe oilamaityndyǵynyń kórsetkishi» degen támsil osy sózimizdiń aiǵaǵy ǵoi. Ózgeris kerek degendi óte kóp aitamyz.
Endeshe, TÁÝELSIZDIKTIŃ ózi táýelsiz oilaýymyzǵa berilgen ǵajaiyp múmkindik emes pe edi?!
Yqylas Ojaiuly,
Ult portaly
