«كٶزٸمنٸڭ قاراسى» (گەرمەنەۆتيكالىق تالداۋ)

كٶزٸمنٸڭ قاراسى,
كٶڭٸلٸمنٸڭ ساناسى.
بٸتپەيدٸ ٸشٸمدە,
عاشىقتىڭ جاراسى.

راس, ەبدٸراحمان اباي ٷشٸن «كٶزٸنٸڭ قاراسى» مەن «كٶڭٸلٸنٸڭ ساناسى» ەدٸ. بالقوجا بيدٸ بەك ىنتىزار ەتكەن ىبىراي سەكٸلدٸ «ٷمٸت ەتكەن كٶزٸمنٸڭ نۇرى بالام» ىقىلاسىنىڭ شىن يەسٸ-تۇعىن.
مەسەلەنٸڭ مييا تامىرىنداي بولىپ بىتىسىپ كەتۋٸنە, تٶرتٸنشٸ جولداعى «عاشىقتىق» سٶزٸنٸڭ كٶپ ەسەرٸ بولعانعا ۇقسايدى. بۇعان باستى سەبەپ, كەشەگٸ ماتەرياليستٸك يدەيا «ماحاببات» پەن «جار» ۇعىمدارىن سانامىزعا تەك ەيەل وبرازى رەتٸندە عانا بەينەلەپ, ودان اسىرا ويلاي المايتىن موجانتوپاي تٷسٸنٸككە ۇرىندىردى. ال باعزىداعى بابالار پايىمى ٷشٸن «ماحاببات» پەن «جار» ۇعىمدارى قۇدايلىق تانىم بولاتىن. بۇل سٶزٸمٸزگە شەكەرٸم قاجىنىڭ مىنا بٸر ٶلەڭٸ كۋە.

«...مەنٸڭ جارىم قىز ەمەس,
حاقيقاتتىڭ شىن نۇرى.
ونى سەزەر سٸز ەمەس,
كٶزگە تاسا بۇل سىرى.
جاسىرىپ تۇر جار ٶزٸن,
باس كٶزٸمەن قاراما.
جٷرەگٸڭنٸڭ اش كٶزٸن...»

قازاقتىڭ «قۇداي جار بولسىن» سٶزٸنٸڭ شىن ماعىناسى دا وسى بٸر ويدا جاتقانعا ۇقسايدى. عاشىقتىق – اسقاق ۇعىم. ول جان قالاۋىنان تۋسا, قۇمارلىق, كەرٸسٸنشە تەن قالاۋىنان تۋادى. ەكەۋٸ سىرتتاي بٸرٸنە-بٸرٸ قاتتى ۇقساعانى بولماسا, مٷلدە كەراعار ۇعىمدار. حاكٸمنٸڭ «عاشىقتىق, قۇمارلىق پەن ول ەكٸ جول» دەپ اراسىن اشالاپ ايتاتىنى دا سول. بٸزدٸڭ ەڭ باستى قاتەلٸگٸمٸز «عاشىقتىق» سٶزٸنٸڭ شىن تابيعاتىن تاني الماعانىمىزدا بولىپ وتىر عوي. شەكەرٸم ٶلەڭدەگٸ «جار» تٷسٸنٸگٸ سەكٸلدٸ بۇل جەردەگٸ «عاشىقتىق» سٶزٸ دە ساكرالدٸ ۇعىم. ەندەشە «عاشىقتىق» ۇلت پەن ۇلىس, ەركەك پەن ەيەل دەپ ەستە بٶلٸنبەيدٸ ەكەن. وندا تەك ىنتىزار ادرەسكە دەگەن الاپات سٷيٸسپەنشٸلٸك قانا بولادى. مٸنە, ابايدىڭ اقۋالى وسىنى كٶرسەتەدٸ.

قازاقتىڭ داناسى,
جاس ٷلكەن اعاسى.
بار دەمەس سەندەي بٸر
ادامنىڭ بالاسى.

قۇدايشىلىعىن ايتايىق, وسى بٸر شۋماقتىڭ ەيەل زاتىنا نەندەي قاتىسى بار? ٶلەڭ الاش بالاسىنىڭ «داناسى» مەن «اعاسى» بولار ازاماتىنا سالماق تٷسٸرٸپ تۇرعان جوق پا? باسقا باعدارعا نەگٸز تارتقان بۇل شۋماققا كٷمەنمەن قاراعاندارعا, اقىننىڭ «ەبدٸراحمان ناۋقاستانىپ جاتقاندا» جازعان ٶلەڭدەرٸ مەن ول دٷنيەدەن ٶتكەننەن كەيٸنگٸ توپتاماسىنا نازار اۋدارۋىن سۇرايمىز. سول ٶلەڭدەردەگٸ: «جاسقا جاس, ويعا كەرٸ ەدٸڭ» يا بولماسا «كٶرگەن, بٸلگەن ٶكٸندٸ, مٸن تاعار جان بولمادى» دەگەن جولدار جوعارىداعى شۋماقتىڭ اينا-قاتەسٸز انالوگيياسى ەمەس پە?

جٷرەكتەن قوزعايىن,
ەدەپتەن وزبايىن.
ٶزٸ دە بٸلمەي مە,
كٶپ سٶيلەپ سوزبايىن.

مٷرسەيٸت بٸكٸ بالاسىنىڭ قولجازباسىمەن جارييالانعان ابايدىڭ العاشقى جيناعىندا «كٶزٸمنٸڭ قاراسى» ٶلەڭٸ 1891 جىلى جازىلعان دەپ كٶرسەتٸلگەن ەكەن. ەبدٸراحماننىڭ 1895 جىلى نە بارى جيىرما جەتٸ جاسىندا مەرت بولعاندىعىن ەسكەرسەك, اتالعان عازال سٷيٸكتٸ ۇلىنىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە تۋعان. بٸز اقىننىڭ «ٶزٸ دە بٸلمەي مە» يشاراسىنان وسىنى اڭعارامىز. ەكٸنشٸ جاعىنان, وسى بٸر ٶلەڭ جولدارى ەكە مەن بالا اراسىندا ورناعان شىن اسىقتىقتىڭ ۇلىنا دا ايپاراداي انىق ەكەندٸگٸن ەيگٸلەپ تۇر. نە بارى تٶرت شۋماقتان عانا تۇراتىن عازالدىڭ سوڭعى جولى اقىننىڭ سٶز تٷيٸنٸ ٸسپەتتٸ. «كٶپ سٶيلەپ سوزبايىن» دەپ ٶز-ٶزٸنە توقتام جاسايدى.

مٸنە, كٸسٸلٸكتٸڭ ەدەبٸ دە وسى. وسىمەن بەرٸ دە بٸتۋٸ كەرەك ەدٸ. جوق, ولاي بولماي شىقتى. ون سەگٸز شۋماقتان تۇراتىن ٶزگە بٸر ٶلەڭنٸڭ بۇعان ەش سەبەپسٸز قوسىلىپ كەتۋٸ, نەگٸزگٸ شىندىقتىڭ قاينار كٶزٸن بٸتەپ كەتكەن. سٸز بەن بٸزدٸڭ ايداي اقيقاتتى اجىراتا الماي ساندالىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبٸ دە سودان.

ايتپاقشى, ۇمىتىپ بارادى ەكەنبٸز. ابايدىڭ «كٶزٸمنٸڭ قاراسى» ەنٸ جۇمىر جەر بەتٸندەگٸ ەر قازاق بالاسىنا تانىس دەسەك اسىرا ايتقاندىق ەمەس. سول بەرٸمٸز «بٸلەتٸن» ەن ابايدىڭ تٷپنۇسقا تۋىندىسى ەمەس, ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ وپەراعا بەيٸمدەلگەن ۆەرسيياسى عانا. العاش دومبىرا تابيعاتىنداعى ٶزٸنٸڭ تٶل نۇسقاسىن ارۋاقتى ەنشٸ مەدەنيەت ەشەكەەۆتٸڭ ٷنتاسپاسىنان ەستٸگەندە, كٶڭٸلدٸڭ ايران-اسىر بولعانى بار.

باقساق, ەن ەۋەنٸندە ەيەل بەينەسٸ دەگەن اتىمەن جوق, كەرٸسٸنشە كەلەر ۋاقىتقا دەگەن سەنٸم مەن ٷلكەن ٷمٸت بار. سول ٷكٸلٸ ٷمٸتتٸڭ كەيٸپكەرٸ ەن ەۋەزٸنٸڭ ٶن بويىندا مەنمۇندالاپ تۇرادى.
مۋزىكا ماماندارى «قازاقتىڭ كٶپتەگەن ەندەرٸ قىز زاتىنا ارنالعان» دەيدٸ. بەلكٸم, سولاي دا شىعار, بٸراق بۇل جەردەگٸ «عاشىقتىقتىڭ» وعان ٷش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىنىن قاداپ تۇرىپ ايتقىمىز كەلەدٸ. 

«كٶزٸمنٸڭ قاراسى» – كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي بولعان ەبدٸراحمانعا ەكە تاراپىنان جازىلعان عاجايىپ تۋىندى. اقىننىڭ اماناتىنداي بولعان وسى بٸر ٶلەڭدٸ تالداۋعا, شىنىمدى ايتسام, كٶپكە دەيٸن جٷرەكسٸنٸپ جٷردٸم. يە, ۋاقىت تولعاعىمەن ٸشكە تٷسكەن شەمەن ويدىڭ «شەر تولقىتقانداعى» شىققان سەتٸ بٷگٸن بولدى. 
نە نەرسەنٸڭ بولسىن ٶز ەدەبٸ بار. ەندەشە «كٶپ سٶيلەمەي» بٸزدە سٶزٸمٸزدٸ وسى جەرٸنەن تەمام ەتەيٸك.

"اقىل بٸتپەس دەۋلەتكە»

سٶزٸندە باي ادامنىڭ مٸن بولمايدى, 
باي بولسا قىزمەتكەرٸڭ كٸم بولمايدى.
ەر جٸگٸت شەشەن بولىپ مالسىز بولسا,
راس دەپ ايتقان سٶزٸ شىن بولمايدى.
(مەشھٷر-جٷسٸپ)

اقىلىن شامشىراق ەتكەن اتالارىمىز ارتتاعى مۇراگەرلەرٸنە: «بەرٸنەن دە جوق جامان» دەپ ەسكەرە جٷرمەككە لەزٸم ەستٸ بٸر سٶز قالدىرىپتى. ال مايلىقوجا اقىن «الدىنان كەدەيلٸكتٸڭ اينالىپ ٶت, تٶبەسٸ بٸر كٶرٸنسە قيىن بولار» دەپ اتالعان ويدى ودان ەرمەن پٸلتەلەي تٷسكەن ەكەن. جوقشىلىق جولداسىڭا اينالعان كٷننەن باستاپ, عازيز باسىڭا «قييامەت» ورنادى دەپ ايتا بەرسەك تە بولادى. دٷنيەدەگٸ كٷللٸ جاماندىق اتاۋلىنىڭ جوقتىقتان تامىر تارتاتىنى ٶز الدىنا, ونىڭ ادامعا كەلتٸرەتٸن مورالدىق ديسكومفورتى مەن پسيحولوگييالىق زاردابىن سانامالاپ كٶرٸڭٸز. سٷيەگٸڭدٸ جاسىتىپ, جٸگەرٸڭدٸ قۇم قىلىپ جٸبەرەتٸن مۇنداي حالدٸ اتام قازاق «كەدەيدٸڭ كٷنٸ كٸجٸنۋمەن ٶتەدٸ» دەپ بٸر-اق اۋىز سٶزبەن بەينەلەگەن ەكەن. 

بۇل «قورلىق» ٶز باسىڭمەن عانا كەتسە تاعى دا جاقسى عوي. ەر تاپشىلىقتان تٷسكەن تاڭبا ەدەتٸڭە ۇلاسىپ, مٸنەزٸڭە اينالادى. كەيٸن سٷيەگٸڭە سٸڭٸپ, قاندىق (شەجٸرەلٸك) قۇجاتىڭدى تٷزەدٸ. ال تەكتٸڭ (گەننٸڭ) ادامزاتتىڭ اقپاراتتىق قويماسى ەكەندٸگٸ ايتپاساق تا بەلگٸلٸ عوي. بٷگٸنگٸ ۇلتىمىزدىڭ مەنتالدٸك اۋرۋىنىڭ استارىنان وسى بٸر جەيدٸڭ سەبەبٸ مەن سالدارىن اڭعارۋىمىزعا بولادى. جاسىراتىنى جوق, قاراشا حالىقتى تاسكەنەدەي سورعان تويىمسىزداردىڭ ارعى جاعىندا تويا تاماق ٸشپەگەن «اتالارىنىڭ» اقپاراتتىق قورى جاتىر. مٸنە, قانمەن بەرٸلگەن قۇجات قازٸرگٸ ۇرپاقتارىن دا وسىنداي وسپادارلىققا سالىپ وتىر. «قوي كٶرمەگەن قوي كٶرسە, قۋالاپ جٷرٸپ ٶلتٸرەر» عيبراتىنان بٸز وسىنى تٷسٸنەمٸز.

ەلميساقتان بەرٸ اقىل مەن دەۋلەت قامشىنىڭ ٶرٸمٸندەي تۇتاس ۇعىمدار ەدٸ. كەيٸن كەلە وسى ەكەۋٸنٸڭ التىن ارقاۋى بٸرٸنەن-بٸرٸ اجىراپ كەتتٸ. قازاق پايىمىندا باي ۇعىمى – تەكتٸلٸكتٸڭ سينونيمٸ. نەگە دەيسٸز عوي? سەبەبٸ كەنەن دەۋلەتتٸڭ ار جاعىندا سول ادامنىڭ ارمان-مۇراتى مەن تٶككەن تەرٸ جاتىر. ولاي بولسا, بايلىقتى ادام اقىل-ويىنىڭ زاتتانعان فورماسى دەسەك تە بولادى. ابايعا سالساق, ادامعا دەۋلەتتٸڭ بٸتۋٸ تٸكەلەي اقىلعا قاتىستى, اقىل دەۋلەتكە ەمەس, كەرٸسٸنشە, دەۋلەت اقىلعا مٷددەلٸ دەيدٸ. اقىن وسى بٸر ويىن ودان ەرمەن شيراتىپ «اقىلدىڭ جەتپەگەنٸ ارمان ەمەس» دەگەن تاعى بٸر تەزيستٸ ۇسىنادى. بۇل جەردەگٸ «ارمان» اقىلدىڭ ەكۆيۆالەنتٸ. حاكٸم ٶلەڭٸنەن تٷيگەنٸمٸز, ارمان سٶزسٸز ورىندالادى ەكەن, ەگەر دە وعان ادام اقىلى جەتكەن بولسا. ال جەتپەگەن ەكەن, وندا ول جايىندا سٶز ەتۋدٸڭ قاجەتٸ دە جوق. 

اقىل – ادامدى ارمانعا جەتكٸزۋشٸ قۇرال دەسەك, ال اقىلسىزدىقتىڭ ارتىندا نەندەي فەنومەن تۇر. ەندەشە وسى مەسەلەگە دە ازداپ ات شالدىرا كەتەلٸك. ادام اقىلىن ٶتكٸر ۇستاراداي ەتٸپ ۇدايى قايراپ وتىراتىن قوس قۇندىلىق, وقۋ مەن ويلاۋ مەسەلەسٸ. وسى ەكەۋٸ توقتاعان جەردە ادام ساناسىندا دەگراداتسييا باستالادى. بٸر سٶزبەن عانا بايلامىن ايتساق, اقىلدى شاڭ باسادى. قازٸر ەلەمدە ورىن الىپ وتىرعان قىلمىس اتاۋلى كٶبٸنەسە كەدەي ەلدەرگە تەن. وسىنىڭ سەبەبٸ نە? 

مۇنىڭ تٷپكٸ تٸنٸن زەردەلەي تٷسسەك, مەسەلەنٸڭ بەرٸ ادام اقىلىنىڭ كەمٸستٸگٸندە جاتىر. «سەن نە جەيتٸنٸڭدٸ ايتساڭ, مەن سەنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ ايتامىن» دەگەن تەمسٸلدٸ بەرٸمٸز بٸلەمٸز عوي. ادامعا تەن تۇرعىسىنان عانا باعا بەرگەن بۇل پەلساپاعا بٸز جاننىڭ «كٶرۋ» مەن «ەستۋ» ۇعىمدارىن دا قوسقان بولار ەدٸك. سوندا بۇل ۇعىمنىڭ ماعىناسى بىلايشا: «سەن نە جەيتٸنٸڭدٸ, جەنە نە كٶرٸپ نە ەستيتٸنٸڭدٸ ايتساڭ, مەن سەنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ ايتامىن» بولىپ ٶزگەرگەن بولار ەدٸ. راسىندا, ادامنىڭ ٸشكەنٸ مەن جەگەنٸ, كٶرگەنٸ مەن ەستٸگەنٸ ىلعي دا جەتٸسپەۋشٸلٸك بولسا, مۇنداي جانۇيادان كٶرەگەن ۇرپاق قايدان شىعا قويسىن (بۇعان بٷتٸن ۇلتتىڭ ويلاۋ يدەنتيفيكاتسيياسىن تٶمەندەتكەن تەلەديدارداعى تٶمەنەتەك باعدارلامالار مەن مىسىقشا ماۋىققان جۇلدىزقۇرتتاردىڭ لاڭىن قوسىڭىز). بٸز وڭ قولىمىزدى سول جاق كەۋدەمٸزدٸڭ ٷستٸنە قويىپ «بٸز رۋحتىمىز, كٷشتٸمٸز» دەپ قانشا جەردەن كٷشەنسەك تە حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن تٸرشٸلٸگٸ وڭالماسا, مۇنىڭ بەرٸ بوس سٶز بەن بوس قييال عانا. سونىمەن, «ٸستەمەيتٸن باس ەكٸ اياقتىڭ سورى» قاعيداسى قازٸرگٸ قازاق قوعامىنىڭ ناعىز پورترەتٸ. «قاراشىعاناق قازاقستان سٶزٸنٸڭ سينونيمٸنە اينالدى» (ع. بوقاش) دەمەكشٸ, جيىرما بەس جىل بويىنا بٸزدٸڭ ميىمىزدىڭ (اقىلىمىزدىڭ) ورنىنا مۇناي قىزمەت جاسادى. وسىلايشا سانامىزدىڭ دامۋى جيىرما بەس جىلعا كەنجەلەپ قالدى. مويىنداعانىمىز جٶن, بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ۋاقىت بەدەرٸندە مۇنايمەن بەسەكەلەسە الاتىنداي بٸردە-بٸر ٶزگە سەكتور دامىعان جوق ( بۇل جەردە عىلىم مەن وي ترانسفەرٸ جايىندا ايتۋ تٸپتەن ۇيات) وسىنىڭ كەسٸرٸنەن ەلەمدٸك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ وينامالى تسيكلونى بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە نەدەۋٸر دٷربەلەڭ تۋعىزىپ وتىر. ونى ٶزٸمٸزشە ەكونوميكالىق داعدارىس دەيمٸز. دۇرىسى سانا داعدارىسى ەمەس پە? بۇل رۋحاني بانكروتقا ۇشىراعان سانامىزدى «ەكونوميكالىق داعدارىس» دەگەن بەتپەردەمەن ٶپ-ٶتٸرٸك بٷركەمەلەۋ عانا. دەلٸرەك ايتار بولساق, باسىمىزدىڭ ٸستەمەيتٸنٸن باسقاعا اۋدارا سالۋ دەسەك تە بولادى (تەۋەلسٸز اسپاننىڭ استىندا «تەۋەلدٸ» عۇمىر كەشٸپ, نە باسىمىزدا ٷي, نە باۋرىمىزدا قازاننىڭ بولماۋى بۇل ەندٸ ٶز الدىنا جەكە جىر). تٶبەدەگٸ تٷسٸنٸگٸمٸگە قايىرا ورالايىق. ادامعا دەۋلەتتٸڭ بٸتۋٸ اقىلعا تٸكەلەي قاتىستى دەدٸك. مىناداي بٸر سۇراق كٶڭٸل قىتىقتايدى. قازاقستاندى قويىپ, قاپ-قاپ اقشالارىن قارت قۇرلىققا سىيعىزا الماعان قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ بايلارى اقىلدى ما سوندا? ەرينە, بەرٸلەر جاۋاپتىڭ قانداي بولماعىن ٸشٸمٸز سەزەتٸن سەكٸلدٸ ...

رينگەلمان ەففەكتٸسٸ 
(نەمەسە ٷسەندەر ٷكٸمەتٸ)

ەگەر ەرەسەك ادام بٸر ٶزٸ عانا 70 كەلٸگە جۋىق جٷك كٶتەرەدٸ دەسەك, بۇل نەتيجە ەكٸ ادام بٸرٸكسە 140, ال ٷش ادام بٸرٸكسە 210 كەلٸ بولىپ ەسەلەنە بەرەدٸ دەپ تٷسٸنگەن كەڭەس يدەولوگتارى مەسەلەنٸڭ بەرٸ ۇجىمداسىپ تٸرلٸك كەشۋدە دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. سودان «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل» ناۋقانى باستالىپ, قىزىل ماتاعا اق جازۋمەن ايعىزدالعان «بٸرٸمٸز – بەرٸمٸز ٷشٸن, بەرٸمٸز – بٸرٸمٸز ٷشٸن», «بٸز بٸرٸكسەك الىنبايتىن قامال, اسالمايتىن اسۋ جوق» سەكٸلدٸ جەلبۋاز ۇراندار ەر باعانالار باسىندا سامساي ٸلٸنگەن-تۇعىن. بۇل شارۋا 1927 جىلى حالىقتى جاپپاي كوللەكتيۆتەندٸرۋ (ۇجىمداستىرۋ) مەسەلەسٸنە الىپ كەلدٸ. ارعى جاعى ايتپاساق تا بەلگٸلٸ. ۇلتتىق بۋرجۋازييانىڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلٸپ, ولاردىڭ دٷنيە مٷلكٸ تالان-تاراجعا تٷستٸ. بۇعان باستى سەبەپ, بولاشاق بٸر استاۋدان اس ٸشپەك كەڭەس حالقى قاي جاعىنان بولسىن ٶزارا تەڭ, ەلەۋمەتتٸك يا بولماسا رۋحاني تۇرعىدان ادامنان ادامنىڭ اسىپ كەتۋٸ دەگەن اتىمەن بولماۋى تيٸس. وسىنداي ۇلت رۋحانيياتىنا جاسالعان جويداسىز جوسپاردى قابىلداي الماعان قازاق بولمىسىنان «بەس ساۋساق بٸردەي ەمەس» دەگەن قاناتتى سٶز قالعان-تۇعىن. «مىنا ٶكٸمەت ادامدى باي ەتپەكتٸڭ ورنىنا, بايدى كەدەي قالعانى نەسٸ» دەپ ايتىپ سالعانى ٷشٸن قازاقتىڭ بٸر قاريياسى اباقتى بوساعاسىن كٶرگەن ەكەن. سونىمەن بۇل جاعدايدى بٸر سٶزبەن عانا بەزبەندەسەك, الاشتىڭ رۋحاني اقۋالى مىناداي ساپا مەن سيپاتقا قاراي اۋىستى. «اساندار» جويىلىپ «ٷسەندەر» ٷيەلمەنٸ تولىعىمەن تاريح ساحناسىنا كٶتەرٸلدٸ. يە, ەندٸگٸ جەردەگٸ قوعام دا, ٷكٸمەت تە تەك سولاردٸكٸ عانا بولاتىن. 

نەگٸزٸن فرانتسۋز عالىمى ماكسيميليان رينگەلمان (1861-1931) سالعان بۇل تەورييا تاريحتا «رينگەلمان ەففەكتٸسٸ» دەگەن اتپەن مەلٸم. 1927 جىلى تۇڭعىش رەت سىناقتان ٶتكٸزٸلگەن تەورييا نەتيجەسٸ ادامداردىڭ «ۇجىمداسقان» ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ تٷبەگەيلٸ قاتە ەكەندٸگٸن دەلەلدەدٸ. ەكسپريمەنت ەسەبٸ جوعارىداعى كەڭەس باسشىلارىنىڭ قيسىنى قييالدان عانا تۇراتىندىعىن, ونىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ مىنادا ەكەندٸگٸن انىقتادى. مەسەلەن, بٸر ادامنىڭ ەڭبەك كٷشٸن 100 پايىز دەپ ەسەپتەيتٸن بولساق, ەكٸ ادام بٸرٸككەندە بۇل كٶرسەتكٸش 93, ال ٷش ادام بٸرٸككەندە 85 بولسا, سەگٸز ادامعا كٶبەيگەندە جۇمىس ٶنٸمدٸلٸگٸ 49 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەپ كەتكەن. عالىم تٷپتەپ كەلگەندە بۇل ادامداردى ەنجارلىق پەن جالقاۋلىققا عانا ٷيرەتەتٸنٸن, توپتىق مٷددە بولعان جەردە جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دەگەننٸڭ اتىمەن بولمايتىنىن العا تارتادى. قالاي دەسەك تە وسى بٸر ۇجىمداستىرۋ ساياساتى ۇلت اعازاسىنا كٶپتەگەن كەساپاتتاردىڭ ۇرىعىن سەۋٸپ كەتتٸ. 

مەسەلەن, «چينوۆنيك» اتاۋلىنىڭ مٶلشەردەن تىس كٶپ ەكەندٸگٸ, بٸر عانا مەكەمە باسشىسىنىڭ پەلەنشە كەڭەسشٸسٸ مەن تٷگەنشە ورىنباسارىنىڭ بولۋى, بٷگٸنگٸ ٶنەر مەن رۋحانيياتتىڭ قىپ-قىزىل «ساۋدا» مەن «مافيياعا» اينالۋى, بيوگرافيياسى مەن جاعراپيياسى كەلمەگەندەردٸڭ بۇل سىباعادان سانالى تٷردە قاعىلۋى, قولدان «قايراتكەر» جاسالۋى بەرٸ-بەرٸ وسىنىڭ سالدارى عوي. ەڭ باستى ٶكٸنٸشتٸ جاعداي ۇلتتىڭ بٸر ٶلشەمدەگٸ ستاندارتتى سانادا قالىپ قويۋى. ەبدەن ەلسٸرەپ, دەربەس ويلاۋعا داعدىلانباعان سانامىزدىڭ ٶزگەرٸس اتاۋلىعا ٶرە تٷرەگەلۋٸنٸڭ استارىندا, مٸنەكي, وسىنداي قۇپييالار جاتىر. 

«ەگەر دە بٸز بٸردەي ويلايتىن بولساق, وندا بۇل ەشكٸمنٸڭ ەشتەڭە ويلامايتىندىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ» دەگەن تەمسٸل وسى سٶزٸمٸزدٸڭ ايعاعى عوي. ٶزگەرٸس كەرەك دەگەندٸ ٶتە كٶپ ايتامىز. 
ەندەشە, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ٶزٸ تەۋەلسٸز ويلاۋىمىزعا بەرٸلگەن عاجايىپ مٷمكٸندٸك ەمەس پە ەدٸ?!