Uly Dimekeńniń ómirinde jáne qyzmetinde «2», «12», «22» degen sandarǵa bailanysty tylsym, syry jumbaq jaǵdailar óte kóp. Dimekeń 1912 jyly 12 qańtarda dúniege keldi. 82 jasyna qaraǵan shaǵynda 22 tamyz kúni (1993) dúnie saldy. Ómirinde úlken qyzmetke kelýi taǵy «2» sanymen bailanysady. 1942 jyly kombinat bastyǵynan birden «sovmin» tóraǵasynyń orynbasary bolyp, 1952 jyly Akademiia prezidenttigine sailanady. 1962 jyly 12 aida Hrýshevke qarsy kelip, birinshi basshylyq qyzmetten ketýge májbúr bolady. Arada 12 jyl ótken soń burynǵy ornyna qaita keledi. Alǵashqy úlken Memlekettik marapatty, iaǵni Eńbek Eri ataǵyn 1972 jyly alady. Al úshinshi «Altyn juldyz» Dimekeńe 1982 jyly berildi. Tize bersek, Dimekeń ómirinde «tylsym san» nysandary jalǵasa beredi. Eń qairan qaldyratyny – Dimekeńniń boiynda ál-Farabi danalyǵy boiynsha kemeńger patshaǵa tán «12» qasiettiń túgel toǵysqanyna kózińiz jetedi.
Ál-Farabidiń danalyǵynda kemeńger basshy óziniń súiek-syny, syrtqy tulǵasy arqyly erekshe kórinýi kerek. Iaǵni ol adam óte symbatty: «minsiz, músindei ádemi, imanjúzdi bolýǵa tiis». Dimekeń jaratylysynan kórikti, boishań jáne júzinen nur tógilip turatyn imanjúzdi kisi edi. Keńestik dáýirdegi memleket qairatkerleriniń ishindegi eń symbatty, boi jaǵynan da, oi jaǵynan da erekshe bólek tulǵa Dimekeń ekeni belgili.
Kemeńger adamnyń birinshi qasietin aittyq. Ekinshi qasieti týraly dana ol adam «ózine aitylǵan sózdiń bárin tereń túsinetin jáne istiń jai-jaǵdaiyna sáikes jan-jaqty tez uǵyp alatyn asa zerek bolýy kerek» – deidi. Dimekeńniń zerektigi men bárin bilip, sezip turatyn aiyryqsha qasieti jóninde kemeńger qasynda júrgen dananyń serikteri qazirge deiin tańdana aitady. Dimekeń adamnyń ishindegisin bilip turatyn, sózinen ne oilaitynyn tez ańǵaratyn zerek jan edi. Dimekeńniń qariialardyń sózin muqiiat tyńdap, sol boiynsha keńesip, másele sheshetini kóptegen estelikterde aitylady.
Úshinshi qasieti týraly ál-Farabi bylai deidi: «Ol ózi júrgen, kórgen, estigen nárselerdiń bárin zerdesine uzaq saqtaityn, bulardan esh nárseni umytpaityn adam bolsyn» – deidi. Dimekeń zerdeliligi óz aldyna – este saqtaý qabileti ańyzǵa ainalǵan. Ózi aralasqan oqiǵalardyń jyl, ai-kúni tipti, saǵat, minýtyna deiin ol kisiniń esinde óle-ólgenshe saqtalǵan. Qazaqstandaǵy myńdaǵan kolhoz-sovhozdardyń, jer-sýdyń jáne ozat shopan, mehanizatorlardyń esimin ómirinde umytpaǵan. Óndiris, ekonomikaǵa bailanysty sandar men tsifrlardy kez kelgen jaǵdaida jańylmai aityp otyratyny ǵalymdardyń ózin qairan qaldyrǵan. Dimekeń esteliginde súigen jary, ómirlik serigi Zýhra Sháripqyzymen qansha jyl, qansha ai jáne qansha kún birge bolyp, ómir súrgenin jaryqtyq saǵatyna deiin esine saqtaǵan ǵoi. Dimekeńniń este saqtaý qabiletine teńeý joq. Bul Qonaevtyń qubylys ekenin dáleldeidi.
Tórtinshi qasiet týraly bylai delinedi. «Birinshi basshy tereń oi iesi jáne jadyna saqtalǵandardyń bárin aidan-anyq etip aityp bere alatyn sheber ári sheshen bolýy shart».
Dimekeńniń estigenderi men kórgenderin óte sheber ári beineli tilmen áńgimeleitin has sheshenniń ózi edi. Sóz arasynda ádemi ázil aityp baýraityn.
Belgili qoǵam qairatkeri Dimekeń «qara sózdiń qaimaǵy edi ǵoi» dep esteliginde jazady. Dimekeńniń boiynda aqyndyq qasiet bolǵan. Stýdent kezinde óleń jazǵan. Dimekeńniń sheshendigi Tóle bi men Bóltirik sheshenniń «sóz kiesin» elestetedi. Dimekeńniń óziniń estelik kitabynda el ishinde sirek aitylatyn maqal-mátelder men qanatty sózderdi oryndy jerinde qoldanady.
Kemeńger basshynyń besinshi qasieti «ǵylym-bilim men ónerge jany qushtar, ár kún saiyn oqyp úirenýden sharshap-shaldyqpaityn adam bolýy kerek» eken.
Dimekeń týa bitkennen ǵylym men ónerdi tereń túsinip, ǵylym jolynda eńbektengen bilimpaz edi. Qonaev ǵylym salasynda jańalyq ashqan jáne boljam jobalary naqty iske asyp, óndiriske engen injener-ǵalym edi. Tehnika ǵylymdarynyń doqtory Qonaevtyń bul saladaǵy eńbegi óz aldyna. Qanysh Sátbaevtan keiingi Akademiia prezidenti Dimekeńniń ǵylym áleminde ózindik izdenis joly boldy. Akademiiaǵa Dimekeń basshylyq etken jyldary «qazaq ǵylymynda» damý boldy. Dimekeń elýinshi jyldary Qytaiǵa barǵan saparynda Qazaqstandaǵy geologiia ǵylymy týraly baiandama jasaidy. Qapshaǵai teńiziniń ómirge kelýi Qonaevtyń ǵylym jetistikterin paidalanyp, ǵylymi boljamdar men joba zertteýlerdi eske alýynyń nátijesi edi.
Ózi ǵalym Dimekeń ǵalymdar úshin qoldan kelgenniń bárin jasady. Al, óner men mádenietke dál Dimekendei janashyr basshy bolǵan joq. Dimekeń dáýirin óner adamdary men jazýshylar qazir «altyn ǵasyr» dep atap júr.
Dimekeń teatrǵa jii bardy, aqyn-jazýshylardyń jańa shyǵarmalaryn oqyp, avtorlarǵa óz pikirin aityp, olarmen etene jaqyn aralasty. Ǵylym men óner salasyn damytýdaǵy Dimekeń eńbegi ushan-teńiz. Dimekeń esteliginde ǵylymnyń «tylsym syrlary» jóninde tereń oilar aitady. Ǵalym Qonaevtyń bai kitaphanasynda ataqty ǵalymdardyń kitaptary tolyp tur.
Kemeńger elbasynyń altynshy qasieti jóninde uly filosof: «Taǵamǵa, ishimdikke, sairan-suhbat qurýǵa kelgende qanaǵatshyl bolý kerek» – deidi.
Dimekeń taǵamdy talǵap, tek adal asty ǵana jegen. «Peiish jemisi» alma jeý ádeti edi. Óitkeni almanyń aǵzaǵa paidasy mol. Araq-sharap ishý Dimekeńe jat boldy. Sharapqa (koniak) aýzyn tigizgeni bolmasa almaityn. Anda-sanda tek «yrymyn» jasap, dos-jarandarynyń kóńili qalmaý úshin osylai etetin. Basynda temeki tartqany ras. Densaýlyǵyna bailanysty dárigerlerdiń keńesine kónip, shylymdy úzildi-kesildi qoiyp ketedi. Dimekeń ý-shý qala ómirin unatpaǵan. Toi-dýmanda shalqyp sairan salǵan joq.
Qonaev barlyq jaǵynan qanaǵatshyl bolyp, kóziniń tirisinde shyn áýlie atandy. Jetinshi qaǵidada aitylǵandai Dimekeń «jaratylysynan saýyq qumarlyqtan aýlaq boldy».
Demalysyn taza aýada serýendep, tabiǵat aiasynda ótkizýdi buljymas ádetke ainaldyrdy. Ańshylyq, saiatkerlik salt jáne mergendik óner Dimekeńniń kózi jumylǵansha tastamaǵan ermegi ári kóńildi demalysy edi.
Segizinshi qaǵidada kemeńgerdiń shyndyqty súiip, jalǵandyqqa qarsy turýy jóninde aitylady.
Dimekeń ótirik-ósek aitqandardy jek kórdi. Jalǵan sóilegenderdi unatpady.
Dimekeń Kolbinniń (sol kezdegi birinshi basshy) ózi týraly jalǵan sóilep, Máskeýge ótirik aitqan óresizdigi men ekijúzdigin keshirmei ketti. Jeltoqsan oqiǵasyna bailanysty Dimekeńdi Kolbin orynsyz kinálap, aiyptaǵan bolatyn.
Dimekeńniń ústinen aryz jazyp, ózi tasada turǵan belgili partiia qairatkeri keiin aryzdaǵy aitylǵandar ótirik bolyp shyqqanda Qonaevqa jalynyp, keshirim suraidy.
Toǵysynshy qaǵidada jazylǵandai Dimekeń «jany asqaq jáne ar-namysyn asa ardaqtaityn adam» edi.
Dimekeńniń kisilik adamgershilik bekzattyq qasieti jáne tárbiesi ónege. Muny halyq jaqsy biledi.
Hrýshev Dimekeńdi birinshi basshylyq qyzmetten alyp, qorlap, ar-namysyna tigende Qonaev: «Meni endi basshylyq jumysqa qoimańyz. Injener-geologpyn. Geologiia institýtyna keteiin» deidi. Hrýshev «Siz bizge áli de kerek adamsyz» dep eriksiz «sovminge» tóraǵa etip taǵaiyndady.
Dimekeń – ar-namysyna kir shaldyrmaǵan dana. Qarapaiymdylyǵy men kisiligin joǵaltqan joq. Zeinette júrgende de ózin tómendetpedi. Sondyqtan kóziniń tirisinde «álemge áigili áýlie» atandy. «Onyń jany jaratylysynan pasyq isterdiń bárinen joǵary, igi isterge yntyzar bolýǵa tiis» dep onynshy qaǵidada aitylǵandai Dimekeń igi isterdiń uitqysy, jasampazdyqtyń jolbasshysy edi.
Ál-Farabidiń on birinshi «qaǵida-qasietinde» «Ádiletsizdik pen ozbyrlyqty jek kóretin adam bolsyn» degen joldar dál Dimekeńniń ózine arnalyp aitylǵandai áserde qaldyrady.
Qyzmetten qýylyp, partiiadan shyqqan talai bastyqtardyń «Qonaev qabyldaýynda» bolyp, ádil sheshimdi sol kisiden kórip, kósem jaiynda tebirene aitqandaryn kóp estidik. Dimekeń saiasatqa bailanysty sottalyp kete jazdaǵan aqyn Oljas Súleimenovti arashalap aldy. Máskeýde qiianatqa qarsy ustanymyn aitty, aqyndy aqtady.
Dimekeń bar bolmys-bitimimen ádildikti súidi, óktemdik pen ozbyrlyqqa jol bergen joq. Múlt ketip, pendeshilikke barǵan kezderi bolǵan shyǵar. Qatty ketip, bireýdi renjitken de bolar. Bir qairan qaldyratyn nárse halyq arasynda Qonaev týraly bir qańqý sóz, renish, ókpe joq. Óitkeni Dimekeń – óte ádil bolǵan kisi. Bul jaǵynan Dimekeń – búgingi emes keler urpaqqa da úlgi bolatyn kemeńger. Osy jerde bir oqiǵany aita ketý jón bolar. Dimekeńniń inisiniń uly jas bozbala birde qyzyp alyp, onyń kúzetshisiniń birine jónsiz tisedi. Kúzetshi sybaǵasyn beredi. Onyń ústinen bireýler «úlken kisiniń» týysyna «qol jumsady» dep aryz jazady. Shaǵym Dimekeńe de jetedi. Kúzetshini shaqyryp, shyndyqty bilgen soń: «Seniki durys. Sazaiyn beripsiń» dep kinálamai qaita ony qorǵaidy.
Ál-Farabidiń on ekinshi qaǵidasynda, iaǵni basshy qasieti jónindegi támsilinde mynadai joldar bar: «Ózi qajet dep tapqan isti júzege asyrýǵa kelgende sheber-sheshimpazdyq tanytyp, bul shaqta qorqynysh pen jasqaný degendi bilmeitin birbetkei, batyl, erjúrek bolýy mindet» deidi. Munda aitylatyn kósemge tán batyldyq pen erjúrektik Dimekeńniń boiynda týǵannan bar edi. Atasy Qonaidyń batyr, qorqýdy bilmeitin erjúrek qazaq bolǵany belgili. Onyń boiyndaǵy qasiet shóberesi Dimashqa da daryǵan ǵoi.
O basta taý-ken injeneri Qonaev Qońyrattaǵy kenishte «qaýipti qoparylystar» jasaý jumysyna jaýapty bolady. Jazym, jazymysh bolyp turatyn jerde Dimekeńniń qoryqpai táýekelge barǵan kezderin halyq bile bermeidi. Qapshaǵai sý qoimasyn salý jónindegi Dimekeńniń batyl sheshimi men iskerligi tarihta óshpestei bolyp jazylyp qaldy. Medeý shatqalynda taý jaryp, qoparylys arqyly bógesin jasaý «jospar – sheshimine» basynda keibir ǵalymdar «Almatyǵa qaýip tónedi» dep buǵan qarsy boldy. Dimekeń aitqanynan qaitpady. Sońynda úrei qorqynyshty elestetken «qoparylys áreketi» sátti bolyp taýda bógesin jasady. Medeýdegi keiingi sel-tasqyn (1973 jyl) kezinde Dimekeń basyn báigege tigip, sý kókke shapshyǵan bógettiń ústinde ózi júrdi. Ómirine qaýip tónip turǵanyn elemei, tasqyn sý boiynda jumysshylar men mamandarǵa keńes berdi. Medeýdegi oqiǵaǵa bailanysty Keńes Aýhadiev óz esteliginde Dimekeńniń halqy úshin bárine barýǵa daiar shyn ult perzenti ekenine kózi jetkenin aitady.
Oraz Qaýǵabai
Ult portaly
