ۇلى ديمەكەڭنٸڭ ٶمٸرٸندە جەنە قىزمەتٸندە «2», «12», «22» دەگەن ساندارعا بايلانىستى تىلسىم, سىرى جۇمباق جاعدايلار ٶتە كٶپ. ديمەكەڭ 1912 جىلى 12 قاڭتاردا دٷنيەگە كەلدٸ. 82 جاسىنا قاراعان شاعىندا 22 تامىز كٷنٸ (1993) دٷنيە سالدى. ٶمٸرٸندە ٷلكەن قىزمەتكە كەلۋٸ تاعى «2» سانىمەن بايلانىسادى. 1942 جىلى كومبينات باستىعىنان بٸردەن «سوۆمين» تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, 1952 جىلى اكادەمييا پرەزيدەنتتٸگٸنە سايلانادى. 1962 جىلى 12 ايدا حرۋششەۆكە قارسى كەلٸپ, بٸرٸنشٸ باسشىلىق قىزمەتتەن كەتۋگە مەجبٷر بولادى. ارادا 12 جىل ٶتكەن سوڭ بۇرىنعى ورنىنا قايتا كەلەدٸ. العاشقى ٷلكەن مەملەكەتتٸك ماراپاتتى, ياعني ەڭبەك ەرٸ اتاعىن 1972 جىلى الادى. ال ٷشٸنشٸ «التىن جۇلدىز» ديمەكەڭە 1982 جىلى بەرٸلدٸ. تٸزە بەرسەك, ديمەكەڭ ٶمٸرٸندە «تىلسىم سان» نىساندارى جالعاسا بەرەدٸ. ەڭ قايران قالدىراتىنى – ديمەكەڭنٸڭ بويىندا ەل-فارابي دانالىعى بويىنشا كەمەڭگەر پاتشاعا تەن «12» قاسيەتتٸڭ تٷگەل توعىسقانىنا كٶزٸڭٸز جەتەدٸ.
ەل-فارابيدٸڭ دانالىعىندا كەمەڭگەر باسشى ٶزٸنٸڭ سٷيەك-سىنى, سىرتقى تۇلعاسى ارقىلى ەرەكشە كٶرٸنۋٸ كەرەك. ياعني ول ادام ٶتە سىمباتتى: «مٸنسٸز, مٷسٸندەي ەدەمٸ, يمانجٷزدٸ بولۋعا تيٸس». ديمەكەڭ جاراتىلىسىنان كٶرٸكتٸ, بويشاڭ جەنە جٷزٸنەن نۇر تٶگٸلٸپ تۇراتىن يمانجٷزدٸ كٸسٸ ەدٸ. كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ سىمباتتى, بوي جاعىنان دا, وي جاعىنان دا ەرەكشە بٶلەك تۇلعا ديمەكەڭ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
كەمەڭگەر ادامنىڭ بٸرٸنشٸ قاسيەتٸن ايتتىق. ەكٸنشٸ قاسيەتٸ تۋرالى دانا ول ادام «ٶزٸنە ايتىلعان سٶزدٸڭ بەرٸن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن جەنە ٸستٸڭ جاي-جاعدايىنا سەيكەس جان-جاقتى تەز ۇعىپ الاتىن اسا زەرەك بولۋى كەرەك» – دەيدٸ. ديمەكەڭنٸڭ زەرەكتٸگٸ مەن بەرٸن بٸلٸپ, سەزٸپ تۇراتىن ايىرىقشا قاسيەتٸ جٶنٸندە كەمەڭگەر قاسىندا جٷرگەن دانانىڭ سەرٸكتەرٸ قازٸرگە دەيٸن تاڭدانا ايتادى. ديمەكەڭ ادامنىڭ ٸشٸندەگٸسٸن بٸلٸپ تۇراتىن, سٶزٸنەن نە ويلايتىنىن تەز اڭعاراتىن زەرەك جان ەدٸ. ديمەكەڭنٸڭ قارييالاردىڭ سٶزٸن مۇقييات تىڭداپ, سول بويىنشا كەڭەسٸپ, مەسەلە شەشەتٸنٸ كٶپتەگەن ەستەلٸكتەردە ايتىلادى.
ٷشٸنشٸ قاسيەتٸ تۋرالى ەل-فارابي بىلاي دەيدٸ: «ول ٶزٸ جٷرگەن, كٶرگەن, ەستٸگەن نەرسەلەردٸڭ بەرٸن زەردەسٸنە ۇزاق ساقتايتىن, بۇلاردان ەش نەرسەنٸ ۇمىتپايتىن ادام بولسىن» – دەيدٸ. ديمەكەڭ زەردەلٸلٸگٸ ٶز الدىنا – ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ اڭىزعا اينالعان. ٶزٸ ارالاسقان وقيعالاردىڭ جىل, اي-كٷنٸ تٸپتٸ, ساعات, مينۋتىنا دەيٸن ول كٸسٸنٸڭ ەسٸندە ٶلە-ٶلگەنشە ساقتالعان. قازاقستانداعى مىڭداعان كولحوز-سوۆحوزداردىڭ, جەر-سۋدىڭ جەنە وزات شوپان, مەحانيزاتورلاردىڭ ەسٸمٸن ٶمٸرٸندە ۇمىتپاعان. ٶندٸرٸس, ەكونوميكاعا بايلانىستى ساندار مەن تسيفرلاردى كەز كەلگەن جاعدايدا جاڭىلماي ايتىپ وتىراتىنى عالىمداردىڭ ٶزٸن قايران قالدىرعان. ديمەكەڭ ەستەلٸگٸندە سٷيگەن جارى, ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ زۋحرا شەرٸپقىزىمەن قانشا جىل, قانشا اي جەنە قانشا كٷن بٸرگە بولىپ, ٶمٸر سٷرگەنٸن جارىقتىق ساعاتىنا دەيٸن ەسٸنە ساقتاعان عوي. ديمەكەڭنٸڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸنە تەڭەۋ جوق. بۇل قوناەۆتىڭ قۇبىلىس ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
تٶرتٸنشٸ قاسيەت تۋرالى بىلاي دەلٸنەدٸ. «بٸرٸنشٸ باسشى تەرەڭ وي يەسٸ جەنە جادىنا ساقتالعانداردىڭ بەرٸن ايدان-انىق ەتٸپ ايتىپ بەرە الاتىن شەبەر ەرٸ شەشەن بولۋى شارت».
ديمەكەڭنٸڭ ەستٸگەندەرٸ مەن كٶرگەندەرٸن ٶتە شەبەر ەرٸ بەينەلٸ تٸلمەن ەڭگٸمەلەيتٸن حاس شەشەننٸڭ ٶزٸ ەدٸ. سٶز اراسىندا ەدەمٸ ەزٸل ايتىپ باۋرايتىن.
بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ ديمەكەڭ «قارا سٶزدٸڭ قايماعى ەدٸ عوي» دەپ ەستەلٸگٸندە جازادى. ديمەكەڭنٸڭ بويىندا اقىندىق قاسيەت بولعان. ستۋدەنت كەزٸندە ٶلەڭ جازعان. ديمەكەڭنٸڭ شەشەندٸگٸ تٶلە بي مەن بٶلتٸرٸك شەشەننٸڭ «سٶز كيەسٸن» ەلەستەتەدٸ. ديمەكەڭنٸڭ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸك كٸتابىندا ەل ٸشٸندە سيرەك ايتىلاتىن ماقال-مەتەلدەر مەن قاناتتى سٶزدەردٸ ورىندى جەرٸندە قولدانادى.
كەمەڭگەر باسشىنىڭ بەسٸنشٸ قاسيەتٸ «عىلىم-بٸلٸم مەن ٶنەرگە جانى قۇشتار, ەر كٷن سايىن وقىپ ٷيرەنۋدەن شارشاپ-شالدىقپايتىن ادام بولۋى كەرەك» ەكەن.
ديمەكەڭ تۋا بٸتكەننەن عىلىم مەن ٶنەردٸ تەرەڭ تٷسٸنٸپ, عىلىم جولىندا ەڭبەكتەنگەن بٸلٸمپاز ەدٸ. قوناەۆ عىلىم سالاسىندا جاڭالىق اشقان جەنە بولجام جوبالارى ناقتى ٸسكە اسىپ, ٶندٸرٸسكە ەنگەن ينجەنەر-عالىم ەدٸ. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوقتورى قوناەۆتىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەگٸ ٶز الدىنا. قانىش سەتباەۆتان كەيٸنگٸ اكادەمييا پرەزيدەنتٸ ديمەكەڭنٸڭ عىلىم ەلەمٸندە ٶزٸندٸك ٸزدەنٸس جولى بولدى. اكادەميياعا ديمەكەڭ باسشىلىق ەتكەن جىلدارى «قازاق عىلىمىندا» دامۋ بولدى. ديمەكەڭ ەلۋٸنشٸ جىلدارى قىتايعا بارعان ساپارىندا قازاقستانداعى گەولوگييا عىلىمى تۋرالى بايانداما جاسايدى. قاپشاعاي تەڭٸزٸنٸڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ قوناەۆتىڭ عىلىم جەتٸستٸكتەرٸن پايدالانىپ, عىلىمي بولجامدار مەن جوبا زەرتتەۋلەردٸ ەسكە الۋىنىڭ نەتيجەسٸ ەدٸ.
ٶزٸ عالىم ديمەكەڭ عالىمدار ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسادى. ال, ٶنەر مەن مەدەنيەتكە دەل ديمەكەندەي جاناشىر باسشى بولعان جوق. ديمەكەڭ دەۋٸرٸن ٶنەر ادامدارى مەن جازۋشىلار قازٸر «التىن عاسىر» دەپ اتاپ جٷر.
ديمەكەڭ تەاترعا جيٸ باردى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاڭا شىعارمالارىن وقىپ, اۆتورلارعا ٶز پٸكٸرٸن ايتىپ, ولارمەن ەتەنە جاقىن ارالاستى. عىلىم مەن ٶنەر سالاسىن دامىتۋداعى ديمەكەڭ ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. ديمەكەڭ ەستەلٸگٸندە عىلىمنىڭ «تىلسىم سىرلارى» جٶنٸندە تەرەڭ ويلار ايتادى. عالىم قوناەۆتىڭ باي كٸتاپحاناسىندا اتاقتى عالىمداردىڭ كٸتاپتارى تولىپ تۇر.
كەمەڭگەر ەلباسىنىڭ التىنشى قاسيەتٸ جٶنٸندە ۇلى فيلوسوف: «تاعامعا, ٸشٸمدٸككە, سايران-سۇحبات قۇرۋعا كەلگەندە قاناعاتشىل بولۋ كەرەك» – دەيدٸ.
ديمەكەڭ تاعامدى تالعاپ, تەك ادال استى عانا جەگەن. «پەيٸش جەمٸسٸ» الما جەۋ ەدەتٸ ەدٸ. ٶيتكەنٸ المانىڭ اعزاعا پايداسى مول. اراق-شاراپ ٸشۋ ديمەكەڭە جات بولدى. شاراپقا (كونياك) اۋزىن تيگٸزگەنٸ بولماسا المايتىن. اندا-ساندا تەك «ىرىمىن» جاساپ, دوس-جاراندارىنىڭ كٶڭٸلٸ قالماۋ ٷشٸن وسىلاي ەتەتٸن. باسىندا تەمەكٸ تارتقانى راس. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى دەرٸگەرلەردٸڭ كەڭەسٸنە كٶنٸپ, شىلىمدى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قويىپ كەتەدٸ. ديمەكەڭ ۋ-شۋ قالا ٶمٸرٸن ۇناتپاعان. توي-دۋماندا شالقىپ سايران سالعان جوق.
قوناەۆ بارلىق جاعىنان قاناعاتشىل بولىپ, كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە شىن ەۋليە اتاندى. جەتٸنشٸ قاعيدادا ايتىلعانداي ديمەكەڭ «جاراتىلىسىنان ساۋىق قۇمارلىقتان اۋلاق بولدى».
دەمالىسىن تازا اۋادا سەرۋەندەپ, تابيعات اياسىندا ٶتكٸزۋدٸ بۇلجىماس ەدەتكە اينالدىردى. اڭشىلىق, ساياتكەرلٸك سالت جەنە مەرگەندٸك ٶنەر ديمەكەڭنٸڭ كٶزٸ جۇمىلعانشا تاستاماعان ەرمەگٸ ەرٸ كٶڭٸلدٸ دەمالىسى ەدٸ.
سەگٸزٸنشٸ قاعيدادا كەمەڭگەردٸڭ شىندىقتى سٷيٸپ, جالعاندىققا قارسى تۇرۋى جٶنٸندە ايتىلادى.
ديمەكەڭ ٶتٸرٸك-ٶسەك ايتقانداردى جەك كٶردٸ. جالعان سٶيلەگەندەردٸ ۇناتپادى.
ديمەكەڭ كولبيننٸڭ (سول كەزدەگٸ بٸرٸنشٸ باسشى) ٶزٸ تۋرالى جالعان سٶيلەپ, مەسكەۋگە ٶتٸرٸك ايتقان ٶرەسٸزدٸگٸ مەن ەكٸجٷزدٸگٸن كەشٸرمەي كەتتٸ. جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى ديمەكەڭدٸ كولبين ورىنسىز كٸنەلاپ, ايىپتاعان بولاتىن.
ديمەكەڭنٸڭ ٷستٸنەن ارىز جازىپ, ٶزٸ تاسادا تۇرعان بەلگٸلٸ پارتييا قايراتكەرٸ كەيٸن ارىزداعى ايتىلعاندار ٶتٸرٸك بولىپ شىققاندا قوناەۆقا جالىنىپ, كەشٸرٸم سۇرايدى.
توعىسىنشى قاعيدادا جازىلعانداي ديمەكەڭ «جانى اسقاق جەنە ار-نامىسىن اسا ارداقتايتىن ادام» ەدٸ.
ديمەكەڭنٸڭ كٸسٸلٸك ادامگەرشٸلٸك بەكزاتتىق قاسيەتٸ جەنە تەربيەسٸ ٶنەگە. مۇنى حالىق جاقسى بٸلەدٸ.
حرۋششەۆ ديمەكەڭدٸ بٸرٸنشٸ باسشىلىق قىزمەتتەن الىپ, قورلاپ, ار-نامىسىنا تيگەندە قوناەۆ: «مەنٸ ەندٸ باسشىلىق جۇمىسقا قويماڭىز. ينجەنەر-گەولوگپىن. گەولوگييا ينستيتۋتىنا كەتەيٸن» دەيدٸ. حرۋششەۆ «سٸز بٸزگە ەلٸ دە كەرەك ادامسىز» دەپ ەرٸكسٸز «سوۆمينگە» تٶراعا ەتٸپ تاعايىندادى.
ديمەكەڭ – ار-نامىسىنا كٸر شالدىرماعان دانا. قاراپايىمدىلىعى مەن كٸسٸلٸگٸن جوعالتقان جوق. زەينەتتە جٷرگەندە دە ٶزٸن تٶمەندەتپەدٸ. سوندىقتان كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە «ەلەمگە ەيگٸلٸ ەۋليە» اتاندى. «ونىڭ جانى جاراتىلىسىنان پاسىق ٸستەردٸڭ بەرٸنەن جوعارى, يگٸ ٸستەرگە ىنتىزار بولۋعا تيٸس» دەپ ونىنشى قاعيدادا ايتىلعانداي ديمەكەڭ يگٸ ٸستەردٸڭ ۇيتقىسى, جاسامپازدىقتىڭ جولباسشىسى ەدٸ.
ەل-فارابيدٸڭ ون بٸرٸنشٸ «قاعيدا-قاسيەتٸندە» «ەدٸلەتسٸزدٸك پەن وزبىرلىقتى جەك كٶرەتٸن ادام بولسىن» دەگەن جولدار دەل ديمەكەڭنٸڭ ٶزٸنە ارنالىپ ايتىلعانداي ەسەردە قالدىرادى.
قىزمەتتەن قۋىلىپ, پارتييادان شىققان تالاي باستىقتاردىڭ «قوناەۆ قابىلداۋىندا» بولىپ, ەدٸل شەشٸمدٸ سول كٸسٸدەن كٶرٸپ, كٶسەم جايىندا تەبٸرەنە ايتقاندارىن كٶپ ەستٸدٸك. ديمەكەڭ ساياساتقا بايلانىستى سوتتالىپ كەتە جازداعان اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸ اراشالاپ الدى. مەسكەۋدە قيياناتقا قارسى ۇستانىمىن ايتتى, اقىندى اقتادى.
ديمەكەڭ بار بولمىس-بٸتٸمٸمەن ەدٸلدٸكتٸ سٷيدٸ, ٶكتەمدٸك پەن وزبىرلىققا جول بەرگەن جوق. مٷلت كەتٸپ, پەندەشٸلٸككە بارعان كەزدەرٸ بولعان شىعار. قاتتى كەتٸپ, بٸرەۋدٸ رەنجٸتكەن دە بولار. بٸر قايران قالدىراتىن نەرسە حالىق اراسىندا قوناەۆ تۋرالى بٸر قاڭقۋ سٶز, رەنٸش, ٶكپە جوق. ٶيتكەنٸ ديمەكەڭ – ٶتە ەدٸل بولعان كٸسٸ. بۇل جاعىنان ديمەكەڭ – بٷگٸنگٸ ەمەس كەلەر ۇرپاققا دا ٷلگٸ بولاتىن كەمەڭگەر. وسى جەردە بٸر وقيعانى ايتا كەتۋ جٶن بولار. ديمەكەڭنٸڭ ٸنٸسٸنٸڭ ۇلى جاس بوزبالا بٸردە قىزىپ الىپ, ونىڭ كٷزەتشٸسٸنٸڭ بٸرٸنە جٶنسٸز تيسەدٸ. كٷزەتشٸ سىباعاسىن بەرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنەن بٸرەۋلەر «ٷلكەن كٸسٸنٸڭ» تۋىسىنا «قول جۇمسادى» دەپ ارىز جازادى. شاعىم ديمەكەڭە دە جەتەدٸ. كٷزەتشٸنٸ شاقىرىپ, شىندىقتى بٸلگەن سوڭ: «سەنٸكٸ دۇرىس. سازايىن بەرٸپسٸڭ» دەپ كٸنەلاماي قايتا ونى قورعايدى.
ەل-فارابيدٸڭ ون ەكٸنشٸ قاعيداسىندا, ياعني باسشى قاسيەتٸ جٶنٸندەگٸ تەمسٸلٸندە مىناداي جولدار بار: «ٶزٸ قاجەت دەپ تاپقان ٸستٸ جٷزەگە اسىرۋعا كەلگەندە شەبەر-شەشٸمپازدىق تانىتىپ, بۇل شاقتا قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن بٸربەتكەي, باتىل, ەرجٷرەك بولۋى مٸندەت» دەيدٸ. مۇندا ايتىلاتىن كٶسەمگە تەن باتىلدىق پەن ەرجٷرەكتٸك ديمەكەڭنٸڭ بويىندا تۋعاننان بار ەدٸ. اتاسى قونايدىڭ باتىر, قورقۋدى بٸلمەيتٸن ەرجٷرەك قازاق بولعانى بەلگٸلٸ. ونىڭ بويىنداعى قاسيەت شٶبەرەسٸ ديماشقا دا دارىعان عوي.
و باستا تاۋ-كەن ينجەنەرٸ قوناەۆ قوڭىراتتاعى كەنٸشتە «قاۋٸپتٸ قوپارىلىستار» جاساۋ جۇمىسىنا جاۋاپتى بولادى. جازىم, جازىمىش بولىپ تۇراتىن جەردە ديمەكەڭنٸڭ قورىقپاي تەۋەكەلگە بارعان كەزدەرٸن حالىق بٸلە بەرمەيدٸ. قاپشاعاي سۋ قويماسىن سالۋ جٶنٸندەگٸ ديمەكەڭنٸڭ باتىل شەشٸمٸ مەن ٸسكەرلٸگٸ تاريحتا ٶشپەستەي بولىپ جازىلىپ قالدى. مەدەۋ شاتقالىندا تاۋ جارىپ, قوپارىلىس ارقىلى بٶگەسٸن جاساۋ «جوسپار – شەشٸمٸنە» باسىندا كەيبٸر عالىمدار «الماتىعا قاۋٸپ تٶنەدٸ» دەپ بۇعان قارسى بولدى. ديمەكەڭ ايتقانىنان قايتپادى. سوڭىندا ٷرەي قورقىنىشتى ەلەستەتكەن «قوپارىلىس ەرەكەتٸ» سەتتٸ بولىپ تاۋدا بٶگەسٸن جاسادى. مەدەۋدەگٸ كەيٸنگٸ سەل-تاسقىن (1973 جىل) كەزٸندە ديمەكەڭ باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, سۋ كٶككە شاپشىعان بٶگەتتٸڭ ٷستٸندە ٶزٸ جٷردٸ. ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعانىن ەلەمەي, تاسقىن سۋ بويىندا جۇمىسشىلار مەن ماماندارعا كەڭەس بەردٸ. مەدەۋدەگٸ وقيعاعا بايلانىستى كەڭەس اۋحاديەۆ ٶز ەستەلٸگٸندە ديمەكەڭنٸڭ حالقى ٷشٸن بەرٸنە بارۋعا دايار شىن ۇلت پەرزەنتٸ ەكەنٸنە كٶزٸ جەتكەنٸن ايتادى.
وراز قاۋعاباي
ۇلت پورتالى
