«Belgisiz Pnevmaniia» tarap jatyr – dep elimiz álemniń avangard media resýrstarynyń basty betterine shyqty. Ókinishke orai, EKSPO da, Astananyń Nursultan bolyp ózgerýi de, 80 jyldyq otshashý da, shetel týristeri men investorlaryn tartýǵa jumsalatyn milliardtaǵan qarjy da bizge mundai triýmf alyp kelmedi. Keide osylai fiasko «jeńis» alyp keletindei paradoks ta bolyp turady eken.
Qytai elshisiniń dál osylai «dabyl» qaǵýyna eki sebep bar. Biri – pandemiiaǵa qatysty Qytaidy assotsiatsiialaýdy azaitý nemese Qytaidy aiyptaýdy az bolsa da doǵarý. Sebebi Qytai elshisi Qazaqstanda beleń alyp jatqan «belgisiz pnevmaniiany» COVID-19-dan da qaýipti dep sipattaidy. Sosyn bul pnevmaniianyń «belgisiz» dep atalýy da beker emes. Qazaq meditsinasy pnevmaniianyń sebebin anyqtai almai álek. Aitaiyn degenim, jappai tarap jatqan qandai pnevmaniia ekeni belgisiz. Ol koronavirýs juqtyrǵanynan bolyp jatyr ma álde naýqastarǵa jappai antibiotik qabyldaýynan bakteriialyq pnevmaniia órshim jatyr ma, bizge qarańǵy.
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń (WHO) resmi saitynda antiobiotikterdiń koronavirýsqa qarsy kúrespeitini jazylǵan. Olar naqty bakteriialarǵa qarsy qabyldanady. Mysaly, jóteldi basatyn dárilerdi de qabyldamaý kerek. Sebebi adam jótelý arqyly ókpedegi virýstardy keńirdekke qarai shyǵara alady. Sol shyqqan virýsty shaiý úshin jii qainatylǵan sý iship turý kerek. Sosyn býmen demalý arqyly da ókpege barǵan býdy sýǵa ainalyp, azdap bolsa da, virýsty shaiý múmkindigi bar.
Antiobiotikter jaǵdaidy qalai qiyndatyp jiberýi múmkin? Mysaly, adam koronavirýsty juqtyrǵan kezde ózin álsiz sezinip, jótel paida bolyp, ystyǵy kóteriledi. Sol kezde antiobiotik qabyldasa, ol adam denesindegi virýsqa áser etpei, pnevmaniiaǵa alyp keletin bakteriialardyń qarsy turý qabyletin kúsheitedi (antiobiotikterdiń bakteriiany joia almaýy immýnitettiń nashar bolýyna bailanysty). Nátijesinde, adam ókpesinde koronavirýsqa qosa, bakteriialy pnevmaniia paida bolady.
Munda dárigerlerdi de aiyptaýǵa bolmaidy. Sebebi olar koronavirýs juqtyrǵan adamdardy qalai emdeý nemese qandai profilaktika jasaý kerek ekeninen habarsyz. Olardy az bolsa da daiyndyqtan ótkizý úkimettiń mindeti edi. Ókinishke orai, eshqandai treningter, onlain túsindirý videolary jasalmady.
Qazirgi qiyn jaǵdaidaǵy úkimettiń pozitsiiasyna kelsek. Munda prezident bolsyn, úkimet basshysy nemese ministrlikter bolsyn halyqpen naqty kommýnikatsiialyq arnalardy uiymdastyrýy tiis edi. Toqaevtyń «tyńdaityn úkimeti» ókinishke orai dármensiz. Qarjyny fleshmobtarǵa jumsamai, halyqqa túsindirý jumystaryn jasaýy tiis edi. Mysaly, mamyr aiynyń sońyna deiin halyqtyń basym bóligi virýsqa múlde senbei keldi. Oǵan da úkimet ózi qarjylandyratyn memlekettik arnalar men media resýrstar, tender arqyly maqala jazýǵa mindetteitin basqa da jartylai erkin media resýrstar arqyly túsindirý jumystaryn júrgizýi tiis edi. Batysta sońǵy 10 jylda «túsindirmeli jýrnalistika» (explanatory journalism) degen sala qalyptasty. Halyqqa kúrdeli bolǵan máselelerdi jýrnalister ońai tilmen, vizýaldy túrde jetkizip otyrýdy aitady. Bul ásirese, video resýrstar arqyly tiimdi iske asyrylyp keledi. Adamdardyń senimdi media resýrstarǵa súienbei, áleýmettik jeliler arqyly rastalmaǵan/provokatsiiaǵa toly nemese motivi biznes bolǵan resýrstardy izdeýi de osy kommýnikatsiialyq kanaldardyń joq ekenin bildiredi. AQSh-ta qudaidyń qutty kúni Aq Úide press-brifing bolyp jatady. Aimaqtaǵy gýbernatorlar baspasóz máslihatyn jii uiymdastyrady. Al jýrnalister ministrlikterge hat joldap, jaýabyn ailap kútkenshe, sol jiyndarda halyqtyń kókeiinde júrgen suraqtarǵa lezde jaýap ala alady. Al bizde, ókinishke orai, densaýlyq saqtaý ministrligi koronavirýs pen pnevmaniia statistikasyn ashyq túrde kún saiyn bere almaidy. Eger naqty statistikany osyndai qiyn jaǵdaidy jyldam uiymdastyra almasaq, «Didjital Qazaqstan» dep álemge jar salǵanymyz ben Elbasy, arnaiy Elbasy úshin, basqa eshkimge emes, innovatsiialyq kórmelerdi uiymdastyrǵanymyz kók tiyn.
Ashyq statistikalyq málimetterdiń der kezinde shyǵýy nege kerek? Adamdar ár aimaqta virýstyń qalai taralyp jatqanyn, aimaqtyń ishindegi aimaq, iaǵni aýdandar men aýyldarda virýstyń qanshalyqtyń beleń alǵanyn statistikalyq kartalardyń kómegimen bilip, ózderin keibir áreketterdiń shekteidi. Sosyn mundai derekter qoljetimdi bolsa, jýrnalister de, datany narrativke súiemeldep, halyqtyń sanasyna jetkizýge tyrysady. Dál osylai myńdaǵan keister men ólimderdiń aldyn alýymyz múmkin edi.
Dál qazir qazaqtar jaǵdaiy aýyr týystaryn emhanalarǵa aparýǵa da qorqyp otyr. Sebebi ol jaqta barlyq nárse tapshy. Sosyn ol jerde jaqsy kútim bolýy da ekitalai. Sebebi aýyrǵan adamdar kóp. Olarǵa qaraityn meditsina qyzmetkerleri az. Sondyqtan úide asa muqiiattyqpen emdelýi tiimdirek bolyp otyr.
Kez kelgen profilaktikanyń 1-2 aiǵa deiin úzbeý kerek. Sebebi bir týysymyz bir aptada emdelgendei bolyp, jumysyna shyǵyp ketken edi. Taǵy bir aptadan keiin qaita jatyp qaldy. Sondyqtan jumysqa qaita oralýǵa, tipti úidegi azdy-kópti sharýalardy jasaýǵa asyqpaý kerek. Kútiný kerek.
Aman bolyńyzdar! Osyndai jazyp, keńesterińizben bólisken barlyqtaryńyzǵa raqmet. Týystaryńyzqa qamqor bolyńyzdar!
