«بەلگٸسٸز پنەۆمانييا» تاراپ جاتىر – دەپ ەلٸمٸز ەلەمنٸڭ اۆانگارد مەديا رەسۋرستارىنىڭ باستى بەتتەرٸنە شىقتى. ٶكٸنٸشكە وراي, ەكسپو دا, استانانىڭ نۇرسۇلتان بولىپ ٶزگەرۋٸ دە, 80 جىلدىق وتشاشۋ دا, شەتەل تۋريستەرٸ مەن ينۆەستورلارىن تارتۋعا جۇمسالاتىن ميللياردتاعان قارجى دا بٸزگە مۇنداي تريۋمف الىپ كەلمەدٸ. كەيدە وسىلاي فياسكو «جەڭٸس» الىپ كەلەتٸندەي پارادوكس تا بولىپ تۇرادى ەكەن.
قىتاي ەلشٸسٸنٸڭ دەل وسىلاي «دابىل» قاعۋىنا ەكٸ سەبەپ بار. بٸرٸ – پاندەميياعا قاتىستى قىتايدى اسسوتسياتسييالاۋدى ازايتۋ نەمەسە قىتايدى ايىپتاۋدى از بولسا دا دوعارۋ. سەبەبٸ قىتاي ەلشٸسٸ قازاقستاندا بەلەڭ الىپ جاتقان «بەلگٸسٸز پنەۆمانييانى» COVID-19-دان دا قاۋٸپتٸ دەپ سيپاتتايدى. سوسىن بۇل پنەۆمانييانىڭ «بەلگٸسٸز» دەپ اتالۋى دا بەكەر ەمەس. قازاق مەديتسيناسى پنەۆمانييانىڭ سەبەبٸن انىقتاي الماي ەلەك. ايتايىن دەگەنٸم, جاپپاي تاراپ جاتقان قانداي پنەۆمانييا ەكەنٸ بەلگٸسٸز. ول كوروناۆيرۋس جۇقتىرعانىنان بولىپ جاتىر ما ەلدە ناۋقاستارعا جاپپاي انتيبيوتيك قابىلداۋىنان باكتەرييالىق پنەۆمانييا ٶرشٸم جاتىر ما, بٸزگە قاراڭعى.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (WHO) رەسمي سايتىندا انتيوبيوتيكتەردٸڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى كٷرەسپەيتٸنٸ جازىلعان. ولار ناقتى باكتەرييالارعا قارسى قابىلدانادى. مىسالى, جٶتەلدٸ باساتىن دەرٸلەردٸ دە قابىلداماۋ كەرەك. سەبەبٸ ادام جٶتەلۋ ارقىلى ٶكپەدەگٸ ۆيرۋستاردى كەڭٸردەككە قاراي شىعارا الادى. سول شىققان ۆيرۋستى شايۋ ٷشٸن جيٸ قايناتىلعان سۋ ٸشٸپ تۇرۋ كەرەك. سوسىن بۋمەن دەمالۋ ارقىلى دا ٶكپەگە بارعان بۋدى سۋعا اينالىپ, ازداپ بولسا دا, ۆيرۋستى شايۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.
انتيوبيوتيكتەر جاعدايدى قالاي قيىنداتىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن? مىسالى, ادام كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعان كەزدە ٶزٸن ەلسٸز سەزٸنٸپ, جٶتەل پايدا بولىپ, ىستىعى كٶتەرٸلەدٸ. سول كەزدە انتيوبيوتيك قابىلداسا, ول ادام دەنەسٸندەگٸ ۆيرۋسقا ەسەر ەتپەي, پنەۆمانيياعا الىپ كەلەتٸن باكتەرييالاردىڭ قارسى تۇرۋ قابىلەتٸن كٷشەيتەدٸ (انتيوبيوتيكتەردٸڭ باكتەرييانى جويا الماۋى يممۋنيتەتتٸڭ ناشار بولۋىنا بايلانىستى). نەتيجەسٸندە, ادام ٶكپەسٸندە كوروناۆيرۋسقا قوسا, باكتەرييالى پنەۆمانييا پايدا بولادى.
مۇندا دەرٸگەرلەردٸ دە ايىپتاۋعا بولمايدى. سەبەبٸ ولار كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان ادامداردى قالاي ەمدەۋ نەمەسە قانداي پروفيلاكتيكا جاساۋ كەرەك ەكەنٸنەن حابارسىز. ولاردى از بولسا دا دايىندىقتان ٶتكٸزۋ ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ەشقانداي ترەنينگتەر, ونلاين تٷسٸندٸرۋ ۆيدەولارى جاسالمادى.
قازٸرگٸ قيىن جاعدايداعى ٷكٸمەتتٸڭ پوزيتسيياسىنا كەلسەك. مۇندا پرەزيدەنت بولسىن, ٷكٸمەت باسشىسى نەمەسە مينيسترلٸكتەر بولسىن حالىقپەن ناقتى كوممۋنيكاتسييالىق ارنالاردى ۇيىمداستىرۋى تيٸس ەدٸ. توقاەۆتىڭ «تىڭدايتىن ٷكٸمەتٸ» ٶكٸنٸشكە وراي دەرمەنسٸز. قارجىنى فلەشموبتارعا جۇمساماي, حالىققا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جاساۋى تيٸس ەدٸ. مىسالى, مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ ۆيرۋسقا مٷلدە سەنبەي كەلدٸ. وعان دا ٷكٸمەت ٶزٸ قارجىلاندىراتىن مەملەكەتتٸك ارنالار مەن مەديا رەسۋرستار, تەندەر ارقىلى ماقالا جازۋعا مٸندەتتەيتٸن باسقا دا جارتىلاي ەركٸن مەديا رەسۋرستار ارقىلى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋٸ تيٸس ەدٸ. باتىستا سوڭعى 10 جىلدا «تٷسٸندٸرمەلٸ جۋرناليستيكا» (explanatory journalism) دەگەن سالا قالىپتاستى. حالىققا كٷردەلٸ بولعان مەسەلەلەردٸ جۋرناليستەر وڭاي تٸلمەن, ۆيزۋالدى تٷردە جەتكٸزٸپ وتىرۋدى ايتادى. بۇل ەسٸرەسە, ۆيدەو رەسۋرستار ارقىلى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرىلىپ كەلەدٸ. ادامداردىڭ سەنٸمدٸ مەديا رەسۋرستارعا سٷيەنبەي, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى راستالماعان/پروۆوكاتسيياعا تولى نەمەسە موتيۆٸ بيزنەس بولعان رەسۋرستاردى ٸزدەۋٸ دە وسى كوممۋنيكاتسييالىق كانالداردىڭ جوق ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. اقش-تا قۇدايدىڭ قۇتتى كٷنٸ اق ٷيدە پرەسس-بريفينگ بولىپ جاتادى. ايماقتاعى گۋبەرناتورلار باسپاسٶز مەسليحاتىن جيٸ ۇيىمداستىرادى. ال جۋرناليستەر مينيسترلٸكتەرگە حات جولداپ, جاۋابىن ايلاپ كٷتكەنشە, سول جيىنداردا حالىقتىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن سۇراقتارعا لەزدە جاۋاپ الا الادى. ال بٸزدە, ٶكٸنٸشكە وراي, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ كوروناۆيرۋس پەن پنەۆمانييا ستاتيستيكاسىن اشىق تٷردە كٷن سايىن بەرە المايدى. ەگەر ناقتى ستاتيستيكانى وسىنداي قيىن جاعدايدى جىلدام ۇيىمداستىرا الماساق, «ديدجيتال قازاقستان» دەپ ەلەمگە جار سالعانىمىز بەن ەلباسى, ارنايى ەلباسى ٷشٸن, باسقا ەشكٸمگە ەمەس, يننوۆاتسييالىق كٶرمەلەردٸ ۇيىمداستىرعانىمىز كٶك تيىن.
اشىق ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردٸڭ دەر كەزٸندە شىعۋى نەگە كەرەك? ادامدار ەر ايماقتا ۆيرۋستىڭ قالاي تارالىپ جاتقانىن, ايماقتىڭ ٸشٸندەگٸ ايماق, ياعني اۋداندار مەن اۋىلداردا ۆيرۋستىڭ قانشالىقتىڭ بەلەڭ العانىن ستاتيستيكالىق كارتالاردىڭ كٶمەگٸمەن بٸلٸپ, ٶزدەرٸن كەيبٸر ەرەكەتتەردٸڭ شەكتەيدٸ. سوسىن مۇنداي دەرەكتەر قولجەتٸمدٸ بولسا, جۋرناليستەر دە, داتانى نارراتيۆكە سٷيەمەلدەپ, حالىقتىڭ ساناسىنا جەتكٸزۋگە تىرىسادى. دەل وسىلاي مىڭداعان كەيستەر مەن ٶلٸمدەردٸڭ الدىن الۋىمىز مٷمكٸن ەدٸ.
دەل قازٸر قازاقتار جاعدايى اۋىر تۋىستارىن ەمحانالارعا اپارۋعا دا قورقىپ وتىر. سەبەبٸ ول جاقتا بارلىق نەرسە تاپشى. سوسىن ول جەردە جاقسى كٷتٸم بولۋى دا ەكٸتالاي. سەبەبٸ اۋىرعان ادامدار كٶپ. ولارعا قارايتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ از. سوندىقتان ٷيدە اسا مۇقيياتتىقپەن ەمدەلۋٸ تيٸمدٸرەك بولىپ وتىر.
كەز كەلگەن پروفيلاكتيكانىڭ 1-2 ايعا دەيٸن ٷزبەۋ كەرەك. سەبەبٸ بٸر تۋىسىمىز بٸر اپتادا ەمدەلگەندەي بولىپ, جۇمىسىنا شىعىپ كەتكەن ەدٸ. تاعى بٸر اپتادان كەيٸن قايتا جاتىپ قالدى. سوندىقتان جۇمىسقا قايتا ورالۋعا, تٸپتٸ ٷيدەگٸ ازدى-كٶپتٸ شارۋالاردى جاساۋعا اسىقپاۋ كەرەك. كٷتٸنۋ كەرەك.
امان بولىڭىزدار! وسىنداي جازىپ, كەڭەستەرٸڭٸزبەن بٶلٸسكەن بارلىقتارىڭىزعا راقمەت. تۋىستارىڭىزقا قامقور بولىڭىزدار!
