Álemdegi eńbekke qabiletti adamdardyń jetpis paiyzy kún saiyn avtokóliktiń qyzmetin turaqty paidalanady eken. Demek, jer sharynda jaiaý júretin adamdardyń úlesi jyldan jylǵa azaiyp keledi.
Ásili, biz tolyqtai tehnikanyń «tutqynyna» túskenimizdi moiyndaýǵa májbúrmiz. Ásirese, avtoóndiristiń! Qazir álemde 1 15 000 000 avtomobil bar kórinedi. Osydan 15-20 jyldai burynǵy jaǵdaimen salystyrǵanda avtoóndiris ónimine jyldyq suranys eki esege ósken. Biraq, adamdardyń temir tulpardy tizgindeýge jappai bet burýy jer betindegi turmystyń túzelgendigin ǵana bildirmeidi. Ainanyń arǵy beti siiaqty eleýli, eleýsiz máseleler de esik qaǵyp turǵandai…
Jumyr jerdegi kólik sanynyń adam basyna shaqqandaǵy úlesiniń kurt kóbeiýi qorshaǵan orta men mýnitsipaldy damýǵa da orasan kedergi keltiretini dáleldengen. Ras, kólik «aishylyq alys jerlerge» jyldam jetýdiń quraly retinde teńdesiz bolyp qala beredi. Ári júk, jolaýshy tasymaldaý men kólik óndirisi salasyndaǵy saýdadan túsetin tabys álem ekonomikasynda qomaqty kiris kózi bolyp tur.
Bizdiń aitpaǵymyz basqa faktor: kólik qyzmeti men qoldaný baǵytyndaǵy retsizdik pen josparsyzdyq kóptegen elderde kólik kollapsyn týdyryp otyr. Álemdegi úlken qalalardyń basyna úiirilgen bult Qazaqstandy da ainalyp ótpeitini belgili boldy. Elimizdegi kólik shýy kóp estiletin Almaty men Astana qalalarynda qazirdiń ózinde qiyndyq sezilýde. Ásirese, Almaty kólik sany jóninen aldyńǵy orynda. Qalada 530 000-nan astam avtokólik naqty tirkelse, kún saiyn jaqyn jáne alystan aǵylatyn mashinalar sany taǵy osynshaǵa jýyqtaidy eken. Iaǵni, ońtústik megapolistiń asfaltin erteden keshke deiin 1000 000 mashinanyń tórt dońǵalaǵy taptap ótedi degen sóz. Bul tiisinshe, qala kóshelerindegi keptelis pen kólik turaqtarynyń problemasyn týdyryp otyr. Almatynyń resmi biligi qaladaǵy jol-kólik jaǵdaiyn jaqsartý úshin orasan jumys atqaryp jatqanyna qaramastan, kólik sanynyń jyl saiyn ósýi keptelis pen turaq túiinin sheshkizer emes. Derekke súiensek, sońǵy 5 jyldyń ishinde ǵana qalada 13 ainalma jol kópirleri salynyp, paidalanýǵa berilgen. Ári bul júris qozǵalysy damyl tappaityn negizgi kóshelerge salynǵan kópirler. Soǵan qaramastan uzyn-sonar kólik keptelisi azaiǵan joq. Munyń syrtynda ondaǵan kóshelerdiń aýqymy keńeitilip, birneshe qatar kólik júrýge arnalyp qaita jabdyqtalǵan. Demek, máseleni sheshýdiń tetikteri iske qosylsa da, toqtaýsyz mehanizmge ainalǵan kólik sanyn shekteý múmkin bolmai otyr.
Teginde, kólik sanynyń kóbeiýine tosqaýyl qoiýdyń ózi kúlkili bolar edi. Ol qazirgi zamanda adamdarǵa jaqsy turmys keshýge tyiym salýmen birdei bolmaq. Avtomobil óndirisi de adamdardyń kólikke qol jetimdiligin qamtý úshin tyrysyp baǵýda. Bir qyzyǵy, jeke kólik mingisi keletinderdiń qatary avtomobil zaýyttary ornalasqan alpaýyt elderdiń turǵyndaryna qaraǵanda damýshy elderde kóp bolady eken. Máselen, qazirgi TMD elderiniń aýmaǵynda syrttan tasymaldanatyn kólikke degen suranystyń qany jerge timegeli 25 jylǵa jýyqtap qaldy. Onyń ishinde Qazaqstan da bar. Ókinishtisi, sońǵy 10-15 jyl arasyndaǵy tasymaldaýdyń baqylaýsyz bolýy elimizdi eski avtokólikterdiń qoimasyna ainaldyryp jibergendei. Esimizde bolsa, 2015 jyly Memleket Basshysy Nursultan Nazarbaev ishki naryqtaǵy dollar baǵamyn retteýge tapsyrma bergen jiynda:«Biz adamdardyń qalaýyna qyzmet ettik. Teńge men shetel valiýtasynyń ara jigin turmysty túzeýge paidalansyn dedik. Nátijesinde barlyǵyn syrttan satyp ákeldi. Basqany qoiyp, shetelden 80 000 avtokólik engizilgen…» degen bolatyn. Bul kólik saýdasyndaǵy retsizdikpen qatar otandyq avtoóndiristiń adymyn ashtyrmai otyrǵan alyp-satarlyqty aiyptaǵan dabyl edi. Qazir Úkimet avtonaryqtyń jaǵdaiyn birshama rettedi. Jergilikti kólik qurastyrýshylardyń jumysy jandandy. Muny azamattardyń kólikqumarlyǵyn tiimdi paidalanýǵa jasalǵan sátti qadam dese de bolady. Óitkeni, saýdadan túsken aqsha otandyq ekonomikaǵa qyzmet etýde.
Dei kelgende, báribir kólik sanynyń artýynan týyndap otyrǵan máseleni ainalyp óte almaimyz. Ásirese, Almaty siiaqty úlken shaharda bul ózekti. Eń aldymen qala ekologiiasy úshin ziiandy. Qazirgi kezde qoǵamdyq kólikterdiń qorshaǵan ortaǵa tigizetin zalalyn joiý úshin janar-jaǵar mai qoldanatyn kólikterdi elektrmen jáne gazben júretin avtobýstarǵa almastyrý jalǵasyp jatyr. Qala ákimi Baýyrjan Baibek ózi bastama kóterip, turǵyndardy tiimdi qatynas quraldaryna aýysýǵa shaqyrǵan. Áý basta BAQ ókilderine biraz azyq bolǵan velosipedke miný bastamasy keń kólemde qoldaý tappai qalǵany da ókinishti…
Taǵy bir másele: avtoturaqtardyń azdyǵy. Ákimdik áýelde qaladaǵy aqyly oryndarmen kúres bastaǵan. Bir jaǵynan alǵanda qoǵamdyq oryndarǵa qoiylǵan kólikterden alynatyn 50-150 teńge aralyǵyndaǵy alym-salyq jeke tulǵalardyń qaltasyna quiylatyny ras edi. Bilik osy jinalatyn aqshany baqylaýǵa alý arqyly tabysty legalizatsiialady. Ekinshi jaǵynan alǵanda, arnaiy avto turaqtardaǵy jaǵdaidy jaqsartyp, qyzmet kórsetýin avtomattandyrýǵa jol ashty. Nátijesinde qalada 2 avtoturaq aýmaǵy qalyptasyp, 653 kólikke arnalǵan oryn talapqa sai jasaqtaldy. Turaq qyzmeti 150 000-nan astam avtokólikke kórsetilgen. Bul qyzmetterdiń barlyǵyn avtomattandyrylǵan parkomattar atqaryp otyr.
Aitpaqshy, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń derekteri boiynsha, adamdardyń artyq qimyldaýdan sanaly túrde bas tartýynyń saldary aýyr zardaptarǵa soqtyryp otyrǵan kórinedi. Máselen, uiqydan tura sala kólikke miný men kún uzaǵyna jumys kreslosyna tańylyp otyrýdyń ádetke ainalýy júrek, qan tamyrlary, tynys joldary jáne ishki aǵzalardyń qyzmetiniń buzylýyna ákeledi eken. Munyń syrtynda shekten tys semizdik pen dene symbatynyń óreskel ózgerýine tigizetin áseri taǵy bar. Demek, qarys súiem qadam basýǵa erinetin urpaqtyń densaýlyǵy úshin zor qaýip tónip turǵanyn jasyrýǵa kelmes. Ásirese, aptasyna kemi 5 shaqyrym jaiaý júrýdi umytqan adamdardyń joly az jyldan soń aýrýhanalarǵa baryp tirelip jatsa, kimge naz aitqandaimyz…
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty
.jpeg)