كٶلٸك كوللاپسىنىڭ الدىن الۋعا بولا ما?

ەلەمدەگٸ ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ادامداردىڭ جەتپٸس پايىزى كٷن سايىن اۆتوكٶلٸكتٸڭ قىزمەتٸن تۇراقتى پايدالانادى ەكەن. دەمەك, جەر شارىندا جاياۋ جٷرەتٸن ادامداردىڭ ٷلەسٸ جىلدان جىلعا ازايىپ كەلەدٸ.

ەسٸلٸ, بٸز تولىقتاي تەحنيكانىڭ «تۇتقىنىنا» تٷسكەنٸمٸزدٸ مويىنداۋعا مەجبٷرمٸز. ەسٸرەسە, اۆتوٶندٸرٸستٸڭ! قازٸر ەلەمدە 1 15 000 000 اۆتوموبيل بار كٶرٸنەدٸ. وسىدان 15-20 جىلداي بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا اۆتوٶندٸرٸس ٶنٸمٸنە جىلدىق سۇرانىس ەكٸ ەسەگە ٶسكەن. بٸراق, ادامداردىڭ تەمٸر تۇلپاردى تٸزگٸندەۋگە جاپپاي بەت بۇرۋى جەر بەتٸندەگٸ تۇرمىستىڭ تٷزەلگەندٸگٸن عانا بٸلدٸرمەيدٸ. اينانىڭ ارعى بەتٸ سيياقتى ەلەۋلٸ, ەلەۋسٸز مەسەلەلەر دە ەسٸك قاعىپ تۇرعانداي…

جۇمىر جەردەگٸ كٶلٸك سانىنىڭ ادام باسىنا شاققانداعى ٷلەسٸنٸڭ كۇرت كٶبەيۋٸ قورشاعان ورتا مەن مۋنيتسيپالدى دامۋعا دا وراسان كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸنٸ دەلەلدەنگەن. راس, كٶلٸك «ايشىلىق الىس جەرلەرگە» جىلدام جەتۋدٸڭ قۇرالى رەتٸندە تەڭدەسٸز بولىپ قالا بەرەدٸ. ەرٸ جٷك, جولاۋشى تاسىمالداۋ مەن كٶلٸك ٶندٸرٸسٸ سالاسىنداعى ساۋدادان تٷسەتٸن تابىس ەلەم ەكونوميكاسىندا قوماقتى كٸرٸس كٶزٸ بولىپ تۇر.

بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز باسقا فاكتور: كٶلٸك قىزمەتٸ مەن قولدانۋ باعىتىنداعى رەتسٸزدٸك پەن جوسپارسىزدىق كٶپتەگەن ەلدەردە كٶلٸك كوللاپسىن تۋدىرىپ وتىر. ەلەمدەگٸ ٷلكەن قالالاردىڭ باسىنا ٷيٸرٸلگەن بۇلت قازاقستاندى دا اينالىپ ٶتپەيتٸنٸ بەلگٸلٸ بولدى. ەلٸمٸزدەگٸ كٶلٸك شۋى كٶپ ەستٸلەتٸن الماتى مەن استانا قالالارىندا قازٸردٸڭ ٶزٸندە قيىندىق سەزٸلۋدە. ەسٸرەسە, الماتى كٶلٸك سانى جٶنٸنەن الدىڭعى ورىندا. قالادا 530 000-نان استام اۆتوكٶلٸك ناقتى تٸركەلسە, كٷن سايىن جاقىن جەنە الىستان اعىلاتىن ماشينالار سانى تاعى وسىنشاعا جۋىقتايدى ەكەن. ياعني, وڭتٷستٸك مەگاپوليستٸڭ اسفالتٸن ەرتەدەن كەشكە دەيٸن 1000 000 ماشينانىڭ تٶرت دوڭعالاعى تاپتاپ ٶتەدٸ دەگەن سٶز. بۇل تيٸسٸنشە, قالا كٶشەلەرٸندەگٸ كەپتەلٸس پەن كٶلٸك تۇراقتارىنىڭ پروبلەماسىن تۋدىرىپ وتىر. الماتىنىڭ رەسمي بيلٸگٸ قالاداعى جول-كٶلٸك جاعدايىن جاقسارتۋ ٷشٸن وراسان جۇمىس اتقارىپ جاتقانىنا قاراماستان, كٶلٸك سانىنىڭ جىل سايىن ٶسۋٸ كەپتەلٸس پەن تۇراق تٷيٸنٸن شەشكٸزەر ەمەس. دەرەككە سٷيەنسەك, سوڭعى 5 جىلدىڭ ٸشٸندە عانا قالادا 13 اينالما جول كٶپٸرلەرٸ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرٸلگەن. ەرٸ بۇل جٷرٸس قوزعالىسى دامىل تاپپايتىن نەگٸزگٸ كٶشەلەرگە سالىنعان كٶپٸرلەر. سوعان قاراماستان ۇزىن-سونار كٶلٸك كەپتەلٸسٸ ازايعان جوق. مۇنىڭ سىرتىندا ونداعان كٶشەلەردٸڭ اۋقىمى كەڭەيتٸلٸپ, بٸرنەشە قاتار كٶلٸك جٷرۋگە ارنالىپ قايتا جابدىقتالعان. دەمەك, مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ تەتٸكتەرٸ ٸسكە قوسىلسا دا, توقتاۋسىز مەحانيزمگە اينالعان كٶلٸك سانىن شەكتەۋ مٷمكٸن بولماي وتىر.

تەگٸندە, كٶلٸك سانىنىڭ كٶبەيۋٸنە توسقاۋىل قويۋدىڭ ٶزٸ كٷلكٸلٸ بولار ەدٸ. ول قازٸرگٸ زاماندا ادامدارعا جاقسى تۇرمىس كەشۋگە تىيىم سالۋمەن بٸردەي بولماق. اۆتوموبيل ٶندٸرٸسٸ دە ادامداردىڭ كٶلٸككە قول جەتٸمدٸلٸگٸن قامتۋ ٷشٸن تىرىسىپ باعۋدا. بٸر قىزىعى, جەكە كٶلٸك مٸنگٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ قاتارى اۆتوموبيل زاۋىتتارى ورنالاسقان الپاۋىت ەلدەردٸڭ تۇرعىندارىنا قاراعاندا دامۋشى ەلدەردە كٶپ بولادى ەكەن. مەسەلەن, قازٸرگٸ تمد ەلدەرٸنٸڭ اۋماعىندا سىرتتان تاسىمالداناتىن كٶلٸككە دەگەن سۇرانىستىڭ قانى جەرگە تيمەگەلٸ 25 جىلعا جۋىقتاپ قالدى. ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان دا بار. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سوڭعى 10-15 جىل اراسىنداعى تاسىمالداۋدىڭ باقىلاۋسىز بولۋى ەلٸمٸزدٸ ەسكٸ اۆتوكٶلٸكتەردٸڭ قويماسىنا اينالدىرىپ جٸبەرگەندەي. ەسٸمٸزدە بولسا, 2015 جىلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٸشكٸ نارىقتاعى دوللار باعامىن رەتتەۋگە تاپسىرما بەرگەن جيىندا:«بٸز ادامداردىڭ قالاۋىنا قىزمەت ەتتٸك. تەڭگە مەن شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ارا جٸگٸن تۇرمىستى تٷزەۋگە پايدالانسىن دەدٸك. نەتيجەسٸندە بارلىعىن سىرتتان ساتىپ ەكەلدٸ. باسقانى قويىپ, شەتەلدەن 80 000 اۆتوكٶلٸك ەنگٸزٸلگەن…» دەگەن بولاتىن. بۇل كٶلٸك ساۋداسىنداعى رەتسٸزدٸكپەن قاتار وتاندىق اۆتوٶندٸرٸستٸڭ ادىمىن اشتىرماي وتىرعان الىپ-ساتارلىقتى ايىپتاعان دابىل ەدٸ. قازٸر ٷكٸمەت اۆتونارىقتىڭ جاعدايىن بٸرشاما رەتتەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ كٶلٸك قۇراستىرۋشىلاردىڭ جۇمىسى جانداندى. مۇنى ازاماتتاردىڭ كٶلٸكقۇمارلىعىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا جاسالعان سەتتٸ قادام دەسە دە بولادى. ٶيتكەنٸ, ساۋدادان تٷسكەن اقشا وتاندىق ەكونوميكاعا قىزمەت ەتۋدە.

دەي كەلگەندە, بەرٸبٸر كٶلٸك سانىنىڭ ارتۋىنان تۋىنداپ وتىرعان مەسەلەنٸ اينالىپ ٶتە المايمىز. ەسٸرەسە, الماتى سيياقتى ٷلكەن شاھاردا بۇل ٶزەكتٸ. ەڭ الدىمەن قالا ەكولوگيياسى ٷشٸن زيياندى. قازٸرگٸ كەزدە قوعامدىق كٶلٸكتەردٸڭ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەتٸن زالالىن جويۋ ٷشٸن جانار-جاعار ماي قولداناتىن كٶلٸكتەردٸ ەلەكترمەن جەنە گازبەن جٷرەتٸن اۆتوبۋستارعا الماستىرۋ جالعاسىپ جاتىر. قالا ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەك ٶزٸ باستاما كٶتەرٸپ, تۇرعىنداردى تيٸمدٸ قاتىناس قۇرالدارىنا اۋىسۋعا شاقىرعان. ەۋ باستا باق ٶكٸلدەرٸنە بٸراز ازىق بولعان ۆەلوسيپەدكە مٸنۋ باستاماسى كەڭ كٶلەمدە قولداۋ تاپپاي قالعانى دا ٶكٸنٸشتٸ…

تاعى بٸر مەسەلە: اۆتوتۇراقتاردىڭ ازدىعى. ەكٸمدٸك ەۋەلدە قالاداعى اقىلى ورىندارمەن كٷرەس باستاعان. بٸر جاعىنان العاندا قوعامدىق ورىندارعا قويىلعان كٶلٸكتەردەن الىناتىن 50-150 تەڭگە ارالىعىنداعى الىم-سالىق جەكە تۇلعالاردىڭ قالتاسىنا قۇيىلاتىنى راس ەدٸ. بيلٸك وسى جينالاتىن اقشانى باقىلاۋعا الۋ ارقىلى تابىستى لەگاليزاتسييالادى. ەكٸنشٸ جاعىنان العاندا, ارنايى اۆتو تۇراقتارداعى جاعدايدى جاقسارتىپ, قىزمەت كٶرسەتۋٸن اۆتوماتتاندىرۋعا جول اشتى. نەتيجەسٸندە قالادا 2 اۆتوتۇراق اۋماعى قالىپتاسىپ, 653 كٶلٸككە ارنالعان ورىن تالاپقا ساي جاساقتالدى. تۇراق قىزمەتٸ 150 000-نان استام اۆتوكٶلٸككە كٶرسەتٸلگەن. بۇل قىزمەتتەردٸڭ بارلىعىن اۆتوماتتاندىرىلعان پاركوماتتار اتقارىپ وتىر.

ايتپاقشى, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, ادامداردىڭ ارتىق قيمىلداۋدان سانالى تٷردە باس تارتۋىنىڭ سالدارى اۋىر زارداپتارعا سوقتىرىپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. مەسەلەن, ۇيقىدان تۇرا سالا كٶلٸككە مٸنۋ مەن كٷن ۇزاعىنا جۇمىس كرەسلوسىنا تاڭىلىپ وتىرۋدىڭ ەدەتكە اينالۋى جٷرەك, قان تامىرلارى, تىنىس جولدارى جەنە ٸشكٸ اعزالاردىڭ قىزمەتٸنٸڭ بۇزىلۋىنا ەكەلەدٸ ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا شەكتەن تىس سەمٸزدٸك پەن دەنە سىمباتىنىڭ ٶرەسكەل ٶزگەرۋٸنە تيگٸزەتٸن ەسەرٸ تاعى بار. دەمەك, قارىس سٷيەم قادام باسۋعا ەرٸنەتٸن ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى ٷشٸن زور قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعانىن جاسىرۋعا كەلمەس. ەسٸرەسە, اپتاسىنا كەمٸ 5 شاقىرىم جاياۋ جٷرۋدٸ ۇمىتقان ادامداردىڭ جولى از جىلدان سوڭ اۋرۋحانالارعا بارىپ تٸرەلٸپ جاتسا, كٸمگە ناز ايتقاندايمىز…

قالماحانبەت مۇقامەتقالي,

«ەگەمەن قازاقستان».

الماتى