Qazirgi kúnde qoǵamda dindarlyqtyń ósýi týraly aitqanda ony ońdy sipatta kórý keń etek alǵan ustanym deýge bolady. Árine, táýelsizdik alǵannan beri jyldar ishinde keńes zamanynda birshama qaǵajý kórgen din salasy Qazaqstanda qaita órkendeýge múmkindik aldy. Nátijesinde dini birlestikter qoǵamnan óz ornyn alyp, din ustanatyn turǵyndar óz qajettilikterin erkin óteýge keń múmkindikter aldy. Memleketimiz dinmen qarym-qatynasynda zaiyrly qaǵidattardy basshylyqqa alyp, din salasyn zańnamalyq tetiktermen rettep otyrady. Bul turǵydan keler bolsaq, búgingi tańdaǵy elimizdegi memlekettik-konfessiiaaralyq qatynastar men dini ahýaldy qoǵamymyzdyń dál búgingi damý aǵymyna sáikes keletin ońdy sipattaǵy baǵamdarymyz anyq. Jalpy dindarlyqtyń ósýi zaiyrly qaǵidattardy ustaný arqyly jańa damý jolyna túsken elder úshin qanshalyqty oń nátije beretini ashyq másele. Árine, adam quqy men bostandyǵynyń mańyzdy bóligi retinde kórinis tabatyn dini erkindik pen senimge qurmet kórsetý jaǵynan alǵanda bul máselede bizdiń qoǵamda eshqandai pikir alshaqtyǵy joq. Elimizdiń azamattary din ustaný-ustanbaý turǵysynan tolyq erkin jáne oǵan memleket kepildik beredi. Desek te, qazirgi álemdegi dinmen qatar kórinis taýyp otyrǵan ártúrli keleńsizdikter, destrýktivti dini aǵymdar men uiymdardyń belsendiligi, dindi saiasilandyrýǵa nemese dinniń saiasilanýy dindarlyqtyń ósý máselesine de birshama tereń kóńil bólýdi qajet etedi. Óitkeni qoǵamda dindarlyqtyń jappai beleń alýy qalai aitqanmen de dindar turǵyndardyń memleket pen qoǵamǵa qatynastaǵy talaptarynyń ósýine alyp keletindigin moiyndaýymyz kerek-aq. Osy oraida, dindarlyq túsinigine anyqtama berýge talpynyp kórer bolsaq, ony keń maǵynada adamdardyń dinmen áýestenýi jáne dini normalarǵa erýshilik retinde baǵalaýǵa bolady. Ǵalymdardyń bir toby dindarlyqty adamdar tobynyń nemese jeke adamnyń dini sanasyn, dini júris-turysy men dini qarym-qatynastaryn qamtityn áleýmettik sapasy retinde qarastyrsa, ekinshi bir ǵalymdar dindarlyqty áleýmettik ahýaldyń ózgerisi men dini uiymdardyń belsendiligimen bailanysty týyndaityn qubylys retinde paiymdaidy. Qalai bolǵanda da, dindarlyq soǵan sáikes orta men jaǵdai bar kezde kórinis beretin jáne damityn áleýmettik qubylys ekeni anyq. Iaǵni dindarlyq túsinigi dini institýttardyń qyzmeti men adamdardyń dini saýattylyǵynan bastap, olardyń dindi ustanýy, meshitke barýy, dini merekelerdi atap ótýi jáne basqa da osy qatardaǵy kúndelikti júris-turystarymen baǵamdanatyn kóp qatparly qundylyqtar men qarym-qatynastardy qamtidy dese bolady. Turǵyndardyń dindarlyǵy men qoǵamnyń ekonomikalyq gúldenýi arasyndaǵy bailanystarǵa qatysty álem elderinde júrgizilgen zertteýler qoǵamnyń saiasi, quqyqtyq, ekonomikalyq, áleýmettik salalardaǵy erkindigi men sol qoǵamnyń dindarlyǵynyń arasynda belgili bir táýeldiliktiń bar ekenin kórsetedi. Osy turǵydan alǵanda, shartty túrdegi Batys qoǵamdary men shartty túrdegi Shyǵys qoǵamdary arasynda dindarlyq ártúrli sipatta kórinis beredi. Máselen, joǵaryda atalǵan qoǵamdarda ishki jalpy ónimdi óndirý turǵysynan dindarlyq anyq kórinbese de, múliktik teńdik turǵysynan dindar emes qoǵamdar (batystyq) dindarlyq deńgeii joǵary qoǵamdardan (shyǵystyq) oq boiy ozyq. Dindarlyq beleń alǵan qoǵamda turǵyndar arasynda materialdyq igilikterdi bólýde teńsizdikter jii oryn alatyndyqtan, sáikesinshe mundai qoǵamda kedei adamdardyń úlesi anaǵurlym joǵary kórsetkishke ie bolady eken. Ǵalymdar osy qisyndy ustana otyryp, adamdar áleýmettik ortada ózderin qanshalyqty senimdi jáne jaily sezinetin bolsa, olardyń ózderiniń ekonomikalyq jaǵdaiyna sonshalyqty az alańdaitynyn týraly aitady. Demek, turǵyndar úshin jaily qoǵamdarda adamdardyń dinnen jubanysh izdeýge suranystary tómen bolatynyn eskerer bolsaq, kez-kelgen qoǵamda áleýmettik, ekonomikalyq jaǵdaiy táýir «orta taptyń» úlesi neǵurlym kóp bolǵan saiyn ol ortada dindarlyq deńgeiiniń soǵurlym az kórinis beretindigi týraly tujyrym jasaýǵa bolady nemese kerisinshe. Dindarlyqty áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyq pen qorǵaý turǵysynan tómen deńgei kórsetetin qoǵamdarda jii kózge túsetin kúizelis jaǵdailar men alańdaýshylyqtarǵa boi bermeýge kómektesetin jáne salystyrmaly turǵyda tez ózgeriske túsip otyratyn psihologiialyq kóńil-kúi retinde qarastyrýǵa da bolady. Jalpy, dindarlyqtyń ósimi men qoǵamnyń áleýmettik-ekonomikalyq damýynyń arasynda belgili bir sáikestik bar ekeni talas týdyrmaidy. Al qazaqstandyq qoǵamnyń dindarlyǵynyń ósýin dinamikada qarar bolsaq, 90-jyldardyń ishindegi ekonomikalyq jaǵdaidyń tómendigi turǵyndardyń áleýmettik toryǵýyna jáne dinge «beisanalyq» boi urýshylyqqa alyp kelgenin kórer edik. Elimizge ártúrli jańa dini uiymdar men aǵymdardyń qaptap kelip, adamdardy «jubatýǵa» kóshken sol kezderdi dindarlyqtyń bei-bereket óris alǵan ýaqyty dep alar bolsaq, áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdai sál-pál qalpyna túsken qazirgi kúnde dindarlyq qaita oi eleginen ótkizilip, sapaly turǵydan dástúrli sipatta kórinis taba bastaǵanyn kórýge bolady. Bul jerde bizdiń qoǵamymyzǵa tán islam dininiń dástúrli túsinigine negizdelgen dindarlyqtyń ósýi, aýqymy men tereńdigi memleketimizdiń zaiyrly qaǵidatymen jáne osydan týyndaityn qoǵamdyq qundylyqtarmen qanshalyqty úilesetini basy ashyq úlken taqyryp ekeni anyq. Osy oraida, bizdiń qoǵamdaǵy dindarlyqtyń ósýi týraly aitqanda buǵan qatysty bir-birine qarama-qaishy eki túsinik bar ekenin de aita ketý kerek. Elimizdiń turǵyndary, onyń ishinde dástúrli dinderdi ustanýshy azamattar dindarlyqtyń ósýin jaǵymdy úrdis retinde sanai otyryp, bir mezgilde elimiz úshin jańa konfessiialar bolyp tabylatyn dini uiymdarǵa qatysty dindarlyqtyń ósýin keleńsiz qabyldaidy. Ádilin aitar bolsaq, bul tek bizdiń qoǵam úshin ǵana emes, basqa dini uiymdarmen jáne qundylyqtarmen jańadan ushyrasyp jatqan elderdiń barlyǵyna tán qubylys deýge bolady. Shartty túrde «dástúrli emes dindarlyq» ataýyna ie osy qubylystyń paida bolýyna keler bolsaq, naqty qoǵamda uzaq ýaqyttardan beri jalǵasyn taýyp kele jatqan dini institýttar men normalar dindarlardyń bir bóliginiń rýhani suranystaryn qanaǵattandyrýǵa qabiletsizdik tanytqan jaǵdaida jańa dini uiymdardyń boi kóterýi beleń ala bastaidy. Bizdiń qoǵamdyq ortada olar shartty túrdegi «jańa dini qozǵalystar», «dástúrli emes dinder», «destrýktivti kýltter» «teris aǵymdar» degen ataýlarmen tanys. Din sotsiology V.Martinovich óziniń «Dástúrli emes dindarlyq: paida bolýy jáne migratsiia» atty eńbeginde álemniń 93 elindegi 4 myńǵa jýyq jańa dini qozǵalystardyń dindarlyǵyn zertteý negizinde «dástúrli emes dindarlyqty» ózgermeitin turaqty «iadrodan» jáne birqatar faktorlardyń yqpalymen jii ózgeriske túsip otyratyn «qabattardan» turatyn tutas júie dep sanap, ony kez-kelgen qoǵamǵa tán tsikldy jáne úzilissiz qaitalanyp otyratyn qubylys retinde qarastyrady. Biz búgingi kúni betpe-bet kezdesip otyrǵan jańa dini qozǵalystardyń belsendiligi belgili bir túrde Batys pen Shyǵystyń barlyq qoǵamdaryna tán qubylys deýge bolady. Sondyqtan olardyń bizdiń elde paida bolýy men ásirebelsendiligin «basqa bir elder men qupiia toptardyń jymysqy saiasatynyń nátijesi» emes, jahandaný zamanyndaǵy ashyq esik jaǵdaiyndaǵy turaqty qubylys retinde qabyldaý anaǵurlym qisyndy. Álbette, bul jańa dini qozǵalystardy, uiymdar men ártúrli kýlttardy turaqty qubylys dep jaibaraqat otyrýdy bildirmese kerek. Memleket óz tarapynan qoǵamdaǵy jańa dini uiymdardyń ásirebelsendilikteriniń aptyǵyn basýda zaiyrly qaǵidattarǵa negizdelgen zańnamalyq tetiktermen jumys isteitindikten, qoǵamnyń rýhani dúniesiniń tutastyǵyn saqtaý isindegi jaýapkershilik dástúrli dinniń oshaǵy bolyp tabylatyn meshitterdiń, rýhaniiatqa bei-jai qaramaityn azamattar men qoǵamdyq institýttardyń belsendilikterine tikelei bailanysty. Qoryta aitqanda, qoǵamda dindarlyqtyń ósýi obektivti shynaiylyq desek te, aldaǵy ýaqytta dindarlyqtyń qai baǵytta óris alatyny memleketimiz ben qoǵamymyz úshin mańyzdy másele bolyp qala beredi. Ásiredindarlyqtyń taiyz túsinikteriniń dini radikalizmge ulasýy baiqalyp otyrǵan qazirgi kezeńde qazaqstandyq qoǵam dindarlyqtyń elimizdiń turǵyndarynyń rýhani jetilýine, azamattardyń memleket zańdary men talaptaryn qurmet tutýyna oń yqpal etetin arnada damyǵanyn kórgisi keletini aitpasa da túsinikti.
Meiram Imanbaev, sarapshy, s.ǵ.k.
