قازٸرگٸ كٷندە قوعامدا دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸ تۋرالى ايتقاندا ونى وڭدى سيپاتتا كٶرۋ كەڭ ەتەك العان ۇستانىم دەۋگە بولادى. ەرينە, تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ جىلدار ٸشٸندە كەڭەس زامانىندا بٸرشاما قاعاجۋ كٶرگەن دٸن سالاسى قازاقستاندا قايتا ٶركەندەۋگە مٷمكٸندٸك الدى. نەتيجەسٸندە دٸني بٸرلەستٸكتەر قوعامنان ٶز ورنىن الىپ, دٸن ۇستاناتىن تۇرعىندار ٶز قاجەتتٸلٸكتەرٸن ەركٸن ٶتەۋگە كەڭ مٷمكٸندٸكتەر الدى. مەملەكەتٸمٸز دٸنمەن قارىم-قاتىناسىندا زايىرلى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الىپ, دٸن سالاسىن زاڭنامالىق تەتٸكتەرمەن رەتتەپ وتىرادى. بۇل تۇرعىدان كەلەر بولساق, بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەلٸمٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك-كونفەسسيياارالىق قاتىناستار مەن دٸني احۋالدى قوعامىمىزدىڭ دەل بٷگٸنگٸ دامۋ اعىمىنا سەيكەس كەلەتٸن وڭدى سيپاتتاعى باعامدارىمىز انىق. جالپى دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸ زايىرلى قاعيداتتاردى ۇستانۋ ارقىلى جاڭا دامۋ جولىنا تٷسكەن ەلدەر ٷشٸن قانشالىقتى وڭ نەتيجە بەرەتٸنٸ اشىق مەسەلە. ەرينە, ادام قۇقى مەن بوستاندىعىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ رەتٸندە كٶرٸنٸس تاباتىن دٸني ەركٸندٸك پەن سەنٸمگە قۇرمەت كٶرسەتۋ جاعىنان العاندا بۇل مەسەلەدە بٸزدٸڭ قوعامدا ەشقانداي پٸكٸر الشاقتىعى جوق. ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى دٸن ۇستانۋ-ۇستانباۋ تۇرعىسىنان تولىق ەركٸن جەنە وعان مەملەكەت كەپٸلدٸك بەرەدٸ. دەسەك تە, قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ دٸنمەن قاتار كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرعان ەرتٷرلٸ كەلەڭسٸزدٸكتەر, دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار مەن ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ, دٸندٸ ساياسيلاندىرۋعا نەمەسە دٸننٸڭ ساياسيلانۋى دٸندارلىقتىڭ ٶسۋ مەسەلەسٸنە دە بٸرشاما تەرەڭ كٶڭٸل بٶلۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ قوعامدا دٸندارلىقتىڭ جاپپاي بەلەڭ الۋى قالاي ايتقانمەن دە دٸندار تۇرعىنداردىڭ مەملەكەت پەن قوعامعا قاتىناستاعى تالاپتارىنىڭ ٶسۋٸنە الىپ كەلەتٸندٸگٸن مويىنداۋىمىز كەرەك-اق. وسى ورايدا, دٸندارلىق تٷسٸنٸگٸنە انىقتاما بەرۋگە تالپىنىپ كٶرەر بولساق, ونى كەڭ ماعىنادا ادامداردىڭ دٸنمەن ەۋەستەنۋٸ جەنە دٸني نورمالارعا ەرۋشٸلٸك رەتٸندە باعالاۋعا بولادى. عالىمداردىڭ بٸر توبى دٸندارلىقتى ادامدار توبىنىڭ نەمەسە جەكە ادامنىڭ دٸني ساناسىن, دٸني جٷرٸس-تۇرىسى مەن دٸني قارىم-قاتىناستارىن قامتيتىن ەلەۋمەتتٸك ساپاسى رەتٸندە قاراستىرسا, ەكٸنشٸ بٸر عالىمدار دٸندارلىقتى ەلەۋمەتتٸك احۋالدىڭ ٶزگەرٸسٸ مەن دٸني ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸمەن بايلانىستى تۋىندايتىن قۇبىلىس رەتٸندە پايىمدايدى. قالاي بولعاندا دا, دٸندارلىق سوعان سەيكەس ورتا مەن جاعداي بار كەزدە كٶرٸنٸس بەرەتٸن جەنە داميتىن ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىس ەكەنٸ انىق. ياعني دٸندارلىق تٷسٸنٸگٸ دٸني ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتٸ مەن ادامداردىڭ دٸني ساۋاتتىلىعىنان باستاپ, ولاردىڭ دٸندٸ ۇستانۋى, مەشٸتكە بارۋى, دٸني مەرەكەلەردٸ اتاپ ٶتۋٸ جەنە باسقا دا وسى قاتارداعى كٷندەلٸكتٸ جٷرٸس-تۇرىستارىمەن باعامداناتىن كٶپ قاتپارلى قۇندىلىقتار مەن قارىم-قاتىناستاردى قامتيدى دەسە بولادى. تۇرعىنداردىڭ دٸندارلىعى مەن قوعامنىڭ ەكونوميكالىق گٷلدەنۋٸ اراسىنداعى بايلانىستارعا قاتىستى ەلەم ەلدەرٸندە جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر قوعامنىڭ ساياسي, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك سالالارداعى ەركٸندٸگٸ مەن سول قوعامنىڭ دٸندارلىعىنىڭ اراسىندا بەلگٸلٸ بٸر تەۋەلدٸلٸكتٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, شارتتى تٷردەگٸ باتىس قوعامدارى مەن شارتتى تٷردەگٸ شىعىس قوعامدارى اراسىندا دٸندارلىق ەرتٷرلٸ سيپاتتا كٶرٸنٸس بەرەدٸ. مەسەلەن, جوعارىدا اتالعان قوعامداردا ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدٸ ٶندٸرۋ تۇرعىسىنان دٸندارلىق انىق كٶرٸنبەسە دە, مٷلٸكتٸك تەڭدٸك تۇرعىسىنان دٸندار ەمەس قوعامدار (باتىستىق) دٸندارلىق دەڭگەيٸ جوعارى قوعامداردان (شىعىستىق) وق بويى وزىق. دٸندارلىق بەلەڭ العان قوعامدا تۇرعىندار اراسىندا ماتەريالدىق يگٸلٸكتەردٸ بٶلۋدە تەڭسٸزدٸكتەر جيٸ ورىن الاتىندىقتان, سەيكەسٸنشە مۇنداي قوعامدا كەدەي ادامداردىڭ ٷلەسٸ اناعۇرلىم جوعارى كٶرسەتكٸشكە يە بولادى ەكەن. عالىمدار وسى قيسىندى ۇستانا وتىرىپ, ادامدار ەلەۋمەتتٸك ورتادا ٶزدەرٸن قانشالىقتى سەنٸمدٸ جەنە جايلى سەزٸنەتٸن بولسا, ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا سونشالىقتى از الاڭدايتىنىن تۋرالى ايتادى. دەمەك, تۇرعىندار ٷشٸن جايلى قوعامداردا ادامداردىڭ دٸننەن جۇبانىش ٸزدەۋگە سۇرانىستارى تٶمەن بولاتىنىن ەسكەرەر بولساق, كەز-كەلگەن قوعامدا ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جاعدايى تەۋٸر «ورتا تاپتىڭ» ٷلەسٸ نەعۇرلىم كٶپ بولعان سايىن ول ورتادا دٸندارلىق دەڭگەيٸنٸڭ سوعۇرلىم از كٶرٸنٸس بەرەتٸندٸگٸ تۋرالى تۇجىرىم جاساۋعا بولادى نەمەسە كەرٸسٸنشە. دٸندارلىقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن قورعاۋ تۇرعىسىنان تٶمەن دەڭگەي كٶرسەتەتٸن قوعامداردا جيٸ كٶزگە تٷسەتٸن كٷيزەلٸس جاعدايلار مەن الاڭداۋشىلىقتارعا بوي بەرمەۋگە كٶمەكتەسەتٸن جەنە سالىستىرمالى تۇرعىدا تەز ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ وتىراتىن پسيحولوگييالىق كٶڭٸل-كٷي رەتٸندە قاراستىرۋعا دا بولادى. جالپى, دٸندارلىقتىڭ ٶسٸمٸ مەن قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ اراسىندا بەلگٸلٸ بٸر سەيكەستٸك بار ەكەنٸ تالاس تۋدىرمايدى. ال قازاقستاندىق قوعامنىڭ دٸندارلىعىنىڭ ٶسۋٸن ديناميكادا قارار بولساق, 90-جىلداردىڭ ٸشٸندەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تٶمەندٸگٸ تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك تورىعۋىنا جەنە دٸنگە «بەيسانالىق» بوي ۇرۋشىلىققا الىپ كەلگەنٸن كٶرەر ەدٸك. ەلٸمٸزگە ەرتٷرلٸ جاڭا دٸني ۇيىمدار مەن اعىمداردىڭ قاپتاپ كەلٸپ, ادامداردى «جۇباتۋعا» كٶشكەن سول كەزدەردٸ دٸندارلىقتىڭ بەي-بەرەكەت ٶرٸس العان ۋاقىتى دەپ الار بولساق, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعداي سەل-پەل قالپىنا تٷسكەن قازٸرگٸ كٷندە دٸندارلىق قايتا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸلٸپ, ساپالى تۇرعىدان دەستٷرلٸ سيپاتتا كٶرٸنٸس تابا باستاعانىن كٶرۋگە بولادى. بۇل جەردە بٸزدٸڭ قوعامىمىزعا تەن يسلام دٸنٸنٸڭ دەستٷرلٸ تٷسٸنٸگٸنە نەگٸزدەلگەن دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸ, اۋقىمى مەن تەرەڭدٸگٸ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ زايىرلى قاعيداتىمەن جەنە وسىدان تۋىندايتىن قوعامدىق قۇندىلىقتارمەن قانشالىقتى ٷيلەسەتٸنٸ باسى اشىق ٷلكەن تاقىرىپ ەكەنٸ انىق. وسى ورايدا, بٸزدٸڭ قوعامداعى دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸ تۋرالى ايتقاندا بۇعان قاتىستى بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى ەكٸ تٷسٸنٸك بار ەكەنٸن دە ايتا كەتۋ كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارى, ونىڭ ٸشٸندە دەستٷرلٸ دٸندەردٸ ۇستانۋشى ازاماتتار دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸن جاعىمدى ٷردٸس رەتٸندە ساناي وتىرىپ, بٸر مەزگٸلدە ەلٸمٸز ٷشٸن جاڭا كونفەسسييالار بولىپ تابىلاتىن دٸني ۇيىمدارعا قاتىستى دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸن كەلەڭسٸز قابىلدايدى. ەدٸلٸن ايتار بولساق, بۇل تەك بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن عانا ەمەس, باسقا دٸني ۇيىمدارمەن جەنە قۇندىلىقتارمەن جاڭادان ۇشىراسىپ جاتقان ەلدەردٸڭ بارلىعىنا تەن قۇبىلىس دەۋگە بولادى. شارتتى تٷردە «دەستٷرلٸ ەمەس دٸندارلىق» اتاۋىنا يە وسى قۇبىلىستىڭ پايدا بولۋىنا كەلەر بولساق, ناقتى قوعامدا ۇزاق ۋاقىتتاردان بەرٸ جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان دٸني ينستيتۋتتار مەن نورمالار دٸندارلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ رۋحاني سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋعا قابٸلەتسٸزدٸك تانىتقان جاعدايدا جاڭا دٸني ۇيىمداردىڭ بوي كٶتەرۋٸ بەلەڭ الا باستايدى. بٸزدٸڭ قوعامدىق ورتادا ولار شارتتى تٷردەگٸ «جاڭا دٸني قوزعالىستار», «دەستٷرلٸ ەمەس دٸندەر», «دەسترۋكتيۆتٸ كۋلتتەر» «تەرٸس اعىمدار» دەگەن اتاۋلارمەن تانىس. دٸن سوتسيولوگى ۆ.مارتينوۆيچ ٶزٸنٸڭ «دەستٷرلٸ ەمەس دٸندارلىق: پايدا بولۋى جەنە ميگراتسييا» اتتى ەڭبەگٸندە ەلەمنٸڭ 93 ەلٸندەگٸ 4 مىڭعا جۋىق جاڭا دٸني قوزعالىستاردىڭ دٸندارلىعىن زەرتتەۋ نەگٸزٸندە «دەستٷرلٸ ەمەس دٸندارلىقتى» ٶزگەرمەيتٸن تۇراقتى «يادرودان» جەنە بٸرقاتار فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن جيٸ ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ وتىراتىن «قاباتتاردان» تۇراتىن تۇتاس جٷيە دەپ ساناپ, ونى كەز-كەلگەن قوعامعا تەن تسيكلدى جەنە ٷزٸلٸسسٸز قايتالانىپ وتىراتىن قۇبىلىس رەتٸندە قاراستىرادى. بٸز بٷگٸنگٸ كٷنٸ بەتپە-بەت كەزدەسٸپ وتىرعان جاڭا دٸني قوزعالىستاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ بەلگٸلٸ بٸر تٷردە باتىس پەن شىعىستىڭ بارلىق قوعامدارىنا تەن قۇبىلىس دەۋگە بولادى. سوندىقتان ولاردىڭ بٸزدٸڭ ەلدە پايدا بولۋى مەن ەسٸرەبەلسەندٸلٸگٸن «باسقا بٸر ەلدەر مەن قۇپييا توپتاردىڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ» ەمەس, جاھاندانۋ زامانىنداعى اشىق ەسٸك جاعدايىنداعى تۇراقتى قۇبىلىس رەتٸندە قابىلداۋ اناعۇرلىم قيسىندى. ەلبەتتە, بۇل جاڭا دٸني قوزعالىستاردى, ۇيىمدار مەن ەرتٷرلٸ كۋلتتاردى تۇراقتى قۇبىلىس دەپ جايباراقات وتىرۋدى بٸلدٸرمەسە كەرەك. مەملەكەت ٶز تاراپىنان قوعامداعى جاڭا دٸني ۇيىمداردىڭ ەسٸرەبەلسەندٸلٸكتەرٸنٸڭ اپتىعىن باسۋدا زايىرلى قاعيداتتارعا نەگٸزدەلگەن زاڭنامالىق تەتٸكتەرمەن جۇمىس ٸستەيتٸندٸكتەن, قوعامنىڭ رۋحاني دٷنيەسٸنٸڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ٸسٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك دەستٷرلٸ دٸننٸڭ وشاعى بولىپ تابىلاتىن مەشٸتتەردٸڭ, رۋحانيياتقا بەي-جاي قارامايتىن ازاماتتار مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ بەلسەندٸلٸكتەرٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. قورىتا ايتقاندا, قوعامدا دٸندارلىقتىڭ ٶسۋٸ وبەكتيۆتٸ شىنايىلىق دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا دٸندارلىقتىڭ قاي باعىتتا ٶرٸس الاتىنى مەملەكەتٸمٸز بەن قوعامىمىز ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلە بولىپ قالا بەرەدٸ. ەسٸرەدٸندارلىقتىڭ تايىز تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ دٸني راديكاليزمگە ۇلاسۋى بايقالىپ وتىرعان قازٸرگٸ كەزەڭدە قازاقستاندىق قوعام دٸندارلىقتىڭ ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني جەتٸلۋٸنە, ازاماتتاردىڭ مەملەكەت زاڭدارى مەن تالاپتارىن قۇرمەت تۇتۋىنا وڭ ىقپال ەتەتٸن ارنادا دامىعانىن كٶرگٸسٸ كەلەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
مەيرام يمانباەۆ, ساراپشى, س.ع.ك.
