Qazaq memlekettik ýniversitetin (KazMÝ) bitirgen jyly Qazaq SSR Ministrler Keńesi janyndaǵy baspasózde memlekettik qupiiany saqtaý basqarmasyna jumysqa alynyp, osy mekemede istep júrgen kezim bolatyn. Jarty jyl arnaiy baqylaýmen oqytyp, keiinnen komissiia aldynda ant berip, sodan keiin ǵana jumysqa kiristik.
Qyzmetim - bólim redaktory. Jumysym ońai emes, óte kúrdeli boldy. Sol kezdegi Keńes Odaǵynyń jetpisten asa ministrligi men memlekettik komitetteriniń (keibir ministrlikter men komitetter múlde jabyq bolatyn) barlyq qupiialaryn baspasózde ketip qalmaýyna jol bermei qadaǵalaý. Bul asa zor jaýapkershilikti talap etetin. Sonymen qatar, Respýblika deńgeiindegi gazetter men jýrnaldar jáne ózge de baspasóz quraldary da osy basqarmanyń arnaiy tekserýinen ótip, sodan keiin ǵana jaryqqa shyǵatyn. Gazetterdi kúndelikti qatań tekserip «V svet», - dep qol qoiyp beretin edik. Joǵaryda atalǵan búkil ministrlik pen memlekettik komitetterdiń qupiialaryn este ustaý ońai emes edi. Buǵan myqty zerde, shynyqqan densaýlyq kerek bolatyn. Jýrnalistikany jańa ǵana bitirgen eki jigit arnaiy oryndardyń qatań túrde tekserýinen ótip, osy jumysqa qabyldandyq. Biri men, ekinshisi menimen qatar, biraq orys tobynda oqyǵan Erkinbek degen kýrstas jigit edi. Jumys demekshi, bul arada isteitinimdi týǵan-týystarym men jańa úilengen áielim de bilmeitin. Sondai-aq, men isteitin mekemeniń qalanyń qai kvadratynda ekendigin ózimnen basqa eshkimge tis jarmaý mindettelgen bolatyn. Qoiylǵan talap solai edi.
Qol qoiǵan gazetterimizge erteńinde qaitadan muqiiat tekserý men taldaý júrgiziletin. Tártip óte qatań edi. Qupiia dep sanalatyn qandai da bolmasyn «Sekretnyi» nemese «Sovershenno sekretnyi» dep keletin qujattar abaisyzda baspasózde ketip qalatyn bolsa, aitýǵa aýyzyń barmaityn jaza belgilenetin. Reseide jasyryn zaýyt ashylyp qalyp, ony baspasózde jiberip qoiǵan osyndai mekemede isteitin azamattyń qalai jazalanǵanyn bizge talai ret eskertken bolatyn. Keide, oilaitynmyn «osy jumysqa qaidan keldim», - dep. Biraq, densaýlyǵym jarap, ata- tegimdi tekserip, durys bolǵan soń, «sen bizge qabyldanasyń», - degen soń, oǵan qarsy turatyn kúsh qaida. Kúnde tańerteń jumysqa jinalǵanymda, kóńilimde úrei turatyn. «Jetpisten asa ministrliktiń bireýiniń qupiiasyn jiberip qoimadym ba», - dep. Óstip júrip, eki jyldai ýaqyttyń qalai ótkeniń bilmei qaldym. Degenmen, biraz tájiribe jinap qalǵan edim. Sóitip júrgende, 1986 jyldyń jeltoqsany da keldi. Bir kúni júgirip qasyma Erkinbek keldi. Kórshi kabinette otyratyn.
«Beiseke, Ortalyq Komitetke Qazaqstannyń birinshi hatshysy orekeń (orys) bolǵaly jatyr deidi ǵoi», - dedi. Pleným bolyp jatqanyn biletinmin. Degenmen, orys ultynyń ókilin birinshi hatshylyqqa taǵaiyndaidy degendi shynymen de oilamappyn. Ekeýmiz qolaisyzdanyp, abyrjyp qaldyq. Birazdan soń, KazTAG-tan Plenýmnyń materialdary keldi. Qazaqstan Ortalyq Komitetiniń Birinshi hatshysy bolyp Kolbin Gennadii Vasilevich taǵaiyndalypty.
Erteńinde basqarmaǵa jumystaǵy bizderdi jinalysqa dereý jinap aldy. Bastyǵymyz qazirgi Respýblikaǵa tanymal adam bolatyn. Basqarmada isteitin qazaǵymyz, orysymyz túgel jinaldyq.
«Ortalyq alańǵa jastar jinalyp jatyr eken. Máskeýdiń sheshimine qarsylyq tanytyp jatqan kórinedi. Eshkim óziniń jumysynan basqa jaqqa attap baspasyn», - dedi. «Ainalaǵa alańdap, qatelik jiberip almańdar! Qatań baqylaýda júresińder!», - dedi.
Jinalystan keiin, arnaiy kólik jumysymyzǵa aparyp tastady. Ishimnen oilaimyn «on toǵyz oblystyń jarymyn qazaqtar basqaryp otyr, eshqaisysy birinshi hatshy bolýǵa jaramaǵan ba?!» (Ol kezde de elimizde on toǵyz oblys bolatyn). Jumysymyz keide túnniń biraz ýaqytyna deiin sozylatyn. Gazetterge qol qoiyp, kabinetti jaýyp shyqqaly jatyr edim, qasyma kórshi bólmeden shyǵyp Erkinbek keldi.
«Alańǵa soǵa ketsek qaitedi», - dedi. Qamyǵyp, ýaiymdap turǵanyn baiqadym. «Eger, bizdi ustap alsa, ońdyrmaidy ǵoi», - dedim kúdiktenip. Sonymen qoishy, ekeýmiz úiimizge aparatyn qyzmettik kólikke otyrmai, jaiaý kettik. Fýrmanov kóshesimen (qazirgi N.Nazarbaev dańǵyly) órlep, biraz júrgen soń, (jol boiy kólikterdi toqtatyp tastaǵan) alańǵa jaqyndadyq. Ortalyq Komitettiń (osy kezgi Almaty qalalyq ákimdigi) ainalasyn sap túzegen militsiia. (ásker erteńine kelgen). Alańdaǵy qaraqurym jastar urandatyp, dýyldasyp jatyr. Qanymyz qyzyp, biz de osy topqa kirip kettik. Ýlap-shýlap jatqan jastar, alystaý qatar-qatar turǵan militsiiaǵa judyryqtaryn kórsetip, keibiri qoldaryna ilingenderin laqtyryp, qyzbalanyp ketkeni kórinip tur. Jastardyń arasynan ortaǵa shyǵyp, órshelene sóilep jatqan sheshenderge, qabaqtary túksigen qyzyl pagondylar ejireie qaraidy. Biraz ýaqyttan keiin, Ortalyq Komitetten bir top adam beri shyǵyp, alańdaǵy trebýnaǵa kóterildi. Tanyǵanym, bireýi Ortalyq Komitettiń hatshysy Zaqash Kamaliddenov, endi bireýi sol kezdegi Qazaq SSR Prizidiýmynyń tóraǵasy Salamat Muqashev. Osylardyń arasyndaǵy bireýi jastarǵa qarata – «Qaraqtarym, senderdiń bulai istegenderiń durys emes. Sóz uǵatyn bolsańdar, tarańdar!», - dedi. Taǵy da biraz sóiledi. Ony tyńdaǵan jastar qaida, shýlap, urandata bastady. Eshkim tyńdamaǵan soń, álginde kelgender, kelgen izderimen qaityp ketti. Jas qyzdar men jigitter bir kezde «Internatsional» óleniń shyrqai bastady. Qazirgi kúnderi ol alańnan kólik júrmeidi. Sol ýaqyttarda arly-berli kólik júretin. Bir kezderde qasymyzdan kólik júrip bara jatty. Qyzynyp turǵan top jigit álginiń aldyna tura qalyp, toqtatty da, júrgizýshisin ishinen sýyryp alyp, kólikti jabylyp aýdaryp tastady. Bagyna ot qoiyp, jaǵyp jibergeni. Qoiý tútin býdaqtap, kólik lezde janyp ketti. Solaq eken, ózge de jigitter alańnyń shetinde turǵan birneshe kólikti iterip alańǵa alyp keldi. Olardy da aýdaryp, jańarmaiyna ot qoiyp jiberdi. Osylardy kórgen soń, tártip saqshylary álgilerge tap berdi. Tóbeles bastaldy da ketti. Militsionerler birneshe jigitti súirep, alyp bara jatty. Biraq, alańdaǵy basqa jastar júgirip kelip, álgilerdi qutqaryp aldy. Alań ý-shý. Bir kezde tártip saqshylary qaitadan qatarlaryn túzep, sapqa turdy. Tegi, «aralaspańdar» degen buiryq keldi me, - dep oiladym.
Qoldarymyzǵa qardy jeńtektep, Ortalyq Komitetke qarai laqtyramyz. «Daloi, Kolbin, daloi!», - dep shýlaǵanymyz áli esimde.
Jeńimnen bireýdiń tartqanyń baiqap, artyma qarasam Erkinbek entigip tur.
«Beiseke, aramyzda bireýler fotoǵa túsirip júr, tyńshylar bolmasyn. Mekemeden bizdiń úiimizge telefon shalyp, izdep, tekserip jatqan bolar, qaitaiyq», - dedi. Shynynda da, solai bolýy múmkin ekenin oilap, «qaitsaq – qaitaiyq», - dedim. Ekeýmiz dúrmekke túsip jatqan qalyń toptan bólinip, kóshege shyqtyq. Sonda baiqaǵanym, Ortalyq mýzeidiń qasynda qazaqtyń betke ustar ziialy qaýym ókilderi jinalyp, alańdaǵy jastarǵa qarap turǵanyn kórdim. Kóbin tanydym. Ekeýmiz birshama júrip, Ál-Farabi dańǵylyna túsip, úiimizge qarai jaiaý aiańdadyq. (Avtobýstardy áldeqashan toqtatyp tastaǵan). Erteńinde jumysta keiin Erkinbek ekeýmiz taǵy da jasyryn túrde alańǵa keldik. Boiymyzdy kernegen jastyq kúsh-qairat qoi, bir orynda turǵyzbaǵan. Keshegidei emes, alańnyń ainalasynda militsionerlermen qatar, áskerlerdiń turǵanyn kórdik. Birazdan keiin, áskerler jastardy uryp-soǵyp, qýyp, tarata bastady. Toptyń aldynda, áskerler turǵan jaqtaǵy jigitter men qyzdar soqqyǵa jyǵylyp, qaisybiri jaralanyp qulap jatty. Shamamyz kelgenshe, qolymyzǵa túsken zattarmen áskerler turǵan mańaiǵa zyrqyratyp laqtyra bastadyq. Qasymda júrgen Erkinbekti birazdan soń, joǵaltyp aldym. Sóitip, tún jarymyna deiin júrdim. Erteńgi jumysym oiyma túsip, ishimnen «ketýim kerek», - dep oiladym. Sonymen qatar, men isteitin oryn memlekettik qupiia mekeme bolǵandyqtan, ustalyp qalsam aiamaityndyǵyn túsindim. Aqyryn jylystap, alańdaǵylarǵa kóńilim aýyra jaltaqtap Fýrmanova kóshesimen Ál-Farabiǵa qarai shyqtym. Erteńinde bilgenim, jastardyń jaralanǵandaryn áskeriler kólikke tiep, taý arasyna aparyp tastaǵandaryn estidim. Áli esimde, jumysta tús kezinde birge istep júrgen ujymnyń qazaqtary bólek, ózge ulttar bólek tamaq ishetin boldyq. Tipti, bir urysyp qalǵandai edik. Ýaqyt shynynda da qiyn kez edi. Sol ýaqytta elimizde kadr saiasaty birinshi orynǵa shyqty. Sol bir kezderde Almatynyń kóshesinde júrý de qazaqtar úshin qaýipti bolatyn. Sondai-aq, ulty qazaqtar basqa ulttardyń aldynda qorlanǵandai sezinýshi edik. Osynyń bári aýyr tise de, shydadyq. Elimizge, ásirese qazaq halqyna soqqy bolyp tigen sol Jeltoqsan oqiǵasy álide kúnge deiin oiyma túskende, ózimdi birtúrli sezinip, renji bastaimyn. Ol kezde, qazirgidei ultyn satatyn Qara orystar (keibir qazaqtardy aitamyn) joq edi, qazaqsha jáne oryssha bitirgen ult jastary birigip, qarsy kúresken edik. Qazirgi kúnderi, jaǵdai múlde basqasha (ulttyq ideologiianyń joqtyǵynan bolar). Sondyqtan da, máni men maǵynasy erekshe, qadir-qasieti joǵary Táýelsizdigimizdiń baǵasyn túsinip, ótkendi oiymyzdan shyǵarmaiyq!
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
