قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸن (كازمۋ) بٸتٸرگەن جىلى قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسٸ جانىنداعى باسپاسٶزدە مەملەكەتتٸك قۇپييانى ساقتاۋ باسقارماسىنا جۇمىسقا الىنىپ, وسى مەكەمەدە ٸستەپ جٷرگەن كەزٸم بولاتىن. جارتى جىل ارنايى باقىلاۋمەن وقىتىپ, كەيٸننەن كوميسسييا الدىندا انت بەرٸپ, سودان كەيٸن عانا جۇمىسقا كٸرٸستٸك.
قىزمەتٸم - بٶلٸم رەداكتورى. جۇمىسىم وڭاي ەمەس, ٶتە كٷردەلٸ بولدى. سول كەزدەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ جەتپٸستەن اسا مينيسترلٸگٸ مەن مەملەكەتتٸك كوميتەتتەرٸنٸڭ (كەيبٸر مينيسترلٸكتەر مەن كوميتەتتەر مٷلدە جابىق بولاتىن) بارلىق قۇپييالارىن باسپاسٶزدە كەتٸپ قالماۋىنا جول بەرمەي قاداعالاۋ. بۇل اسا زور جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكا دەڭگەيٸندەگٸ گازەتتەر مەن جۋرنالدار جەنە ٶزگە دە باسپاسٶز قۇرالدارى دا وسى باسقارمانىڭ ارنايى تەكسەرۋٸنەن ٶتٸپ, سودان كەيٸن عانا جارىققا شىعاتىن. گازەتتەردٸ كٷندەلٸكتٸ قاتاڭ تەكسەرٸپ «ۆ سۆەت», - دەپ قول قويىپ بەرەتٸن ەدٸك. جوعارىدا اتالعان بٷكٸل مينيسترلٸك پەن مەملەكەتتٸك كوميتەتتەردٸڭ قۇپييالارىن ەستە ۇستاۋ وڭاي ەمەس ەدٸ. بۇعان مىقتى زەردە, شىنىققان دەنساۋلىق كەرەك بولاتىن. جۋرناليستيكانى جاڭا عانا بٸتٸرگەن ەكٸ جٸگٸت ارنايى ورىنداردىڭ قاتاڭ تٷردە تەكسەرۋٸنەن ٶتٸپ, وسى جۇمىسقا قابىلداندىق. بٸرٸ مەن, ەكٸنشٸسٸ مەنٸمەن قاتار, بٸراق ورىس توبىندا وقىعان ەركٸنبەك دەگەن كۋرستاس جٸگٸت ەدٸ. جۇمىس دەمەكشٸ, بۇل ارادا ٸستەيتٸنٸمدٸ تۋعان-تۋىستارىم مەن جاڭا ٷيلەنگەن ەيەلٸم دە بٸلمەيتٸن. سونداي-اق, مەن ٸستەيتٸن مەكەمەنٸڭ قالانىڭ قاي كۆادراتىندا ەكەندٸگٸن ٶزٸمنەن باسقا ەشكٸمگە تٸس جارماۋ مٸندەتتەلگەن بولاتىن. قويىلعان تالاپ سولاي ەدٸ.
قول قويعان گازەتتەرٸمٸزگە ەرتەڭٸندە قايتادان مۇقييات تەكسەرۋ مەن تالداۋ جٷرگٸزٸلەتٸن. تەرتٸپ ٶتە قاتاڭ ەدٸ. قۇپييا دەپ سانالاتىن قانداي دا بولماسىن «سەكرەتنىي» نەمەسە «سوۆەرشەننو سەكرەتنىي» دەپ كەلەتٸن قۇجاتتار ابايسىزدا باسپاسٶزدە كەتٸپ قالاتىن بولسا, ايتۋعا اۋىزىڭ بارمايتىن جازا بەلگٸلەنەتٸن. رەسەيدە جاسىرىن زاۋىت اشىلىپ قالىپ, ونى باسپاسٶزدە جٸبەرٸپ قويعان وسىنداي مەكەمەدە ٸستەيتٸن ازاماتتىڭ قالاي جازالانعانىن بٸزگە تالاي رەت ەسكەرتكەن بولاتىن. كەيدە, ويلايتىنمىن «وسى جۇمىسقا قايدان كەلدٸم», - دەپ. بٸراق, دەنساۋلىعىم جاراپ, اتا- تەگٸمدٸ تەكسەرٸپ, دۇرىس بولعان سوڭ, «سەن بٸزگە قابىلداناسىڭ», - دەگەن سوڭ, وعان قارسى تۇراتىن كٷش قايدا. كٷندە تاڭەرتەڭ جۇمىسقا جينالعانىمدا, كٶڭٸلٸمدە ٷرەي تۇراتىن. «جەتپٸستەن اسا مينيسترلٸكتٸڭ بٸرەۋٸنٸڭ قۇپيياسىن جٸبەرٸپ قويمادىم با», - دەپ. ٶستٸپ جٷرٸپ, ەكٸ جىلداي ۋاقىتتىڭ قالاي ٶتكەنٸڭ بٸلمەي قالدىم. دەگەنمەن, بٸراز تەجٸريبە جيناپ قالعان ەدٸم. سٶيتٸپ جٷرگەندە, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى دا كەلدٸ. بٸر كٷنٸ جٷگٸرٸپ قاسىما ەركٸنبەك كەلدٸ. كٶرشٸ كابينەتتە وتىراتىن.
«بەيسەكە, ورتالىق كوميتەتكە قازاقستاننىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ورەكەڭ (ورىس) بولعالى جاتىر دەيدٸ عوي», - دەدٸ. پلەنۋم بولىپ جاتقانىن بٸلەتٸنمٸن. دەگەنمەن, ورىس ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸن بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا تاعايىندايدى دەگەندٸ شىنىمەن دە ويلاماپپىن. ەكەۋمٸز قولايسىزدانىپ, ابىرجىپ قالدىق. بٸرازدان سوڭ, كازتاگ-تان پلەنۋمنىڭ ماتەريالدارى كەلدٸ. قازاقستان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ كولبين گەنناديي ۆاسيلەۆيچ تاعايىندالىپتى.
ەرتەڭٸندە باسقارماعا جۇمىستاعى بٸزدەردٸ جينالىسقا دەرەۋ جيناپ الدى. باستىعىمىز قازٸرگٸ رەسپۋبليكاعا تانىمال ادام بولاتىن. باسقارمادا ٸستەيتٸن قازاعىمىز, ورىسىمىز تٷگەل جينالدىق.
«ورتالىق الاڭعا جاستار جينالىپ جاتىر ەكەن. مەسكەۋدٸڭ شەشٸمٸنە قارسىلىق تانىتىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. ەشكٸم ٶزٸنٸڭ جۇمىسىنان باسقا جاققا اتتاپ باسپاسىن», - دەدٸ. «اينالاعا الاڭداپ, قاتەلٸك جٸبەرٸپ الماڭدار! قاتاڭ باقىلاۋدا جٷرەسٸڭدەر!», - دەدٸ.
جينالىستان كەيٸن, ارنايى كٶلٸك جۇمىسىمىزعا اپارىپ تاستادى. ٸشٸمنەن ويلايمىن «ون توعىز وبلىستىڭ جارىمىن قازاقتار باسقارىپ وتىر, ەشقايسىسى بٸرٸنشٸ حاتشى بولۋعا جاراماعان با?!» (ول كەزدە دە ەلٸمٸزدە ون توعىز وبلىس بولاتىن). جۇمىسىمىز كەيدە تٷننٸڭ بٸراز ۋاقىتىنا دەيٸن سوزىلاتىن. گازەتتەرگە قول قويىپ, كابينەتتٸ جاۋىپ شىققالى جاتىر ەدٸم, قاسىما كٶرشٸ بٶلمەدەن شىعىپ ەركٸنبەك كەلدٸ.
«الاڭعا سوعا كەتسەك قايتەدٸ», - دەدٸ. قامىعىپ, ۋايىمداپ تۇرعانىن بايقادىم. «ەگەر, بٸزدٸ ۇستاپ السا, وڭدىرمايدى عوي», - دەدٸم كٷدٸكتەنٸپ. سونىمەن قويشى, ەكەۋمٸز ٷيٸمٸزگە اپاراتىن قىزمەتتٸك كٶلٸككە وتىرماي, جاياۋ كەتتٸك. فۋرمانوۆ كٶشەسٸمەن (قازٸرگٸ ن.نازارباەۆ داڭعىلى) ٶرلەپ, بٸراز جٷرگەن سوڭ, (جول بويى كٶلٸكتەردٸ توقتاتىپ تاستاعان) الاڭعا جاقىندادىق. ورتالىق كوميتەتتٸڭ (وسى كەزگٸ الماتى قالالىق ەكٸمدٸگٸ) اينالاسىن ساپ تٷزەگەن ميليتسييا. (ەسكەر ەرتەڭٸنە كەلگەن). الاڭداعى قاراقۇرىم جاستار ۇرانداتىپ, دۋىلداسىپ جاتىر. قانىمىز قىزىپ, بٸز دە وسى توپقا كٸرٸپ كەتتٸك. ۋلاپ-شۋلاپ جاتقان جاستار, الىستاۋ قاتار-قاتار تۇرعان ميليتسيياعا جۇدىرىقتارىن كٶرسەتٸپ, كەيبٸرٸ قولدارىنا ٸلٸنگەندەرٸن لاقتىرىپ, قىزبالانىپ كەتكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. جاستاردىڭ اراسىنان ورتاعا شىعىپ, ٶرشەلەنە سٶيلەپ جاتقان شەشەندەرگە, قاباقتارى تٷكسيگەن قىزىل پاگوندىلار ەجٸرەيە قارايدى. بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن, ورتالىق كوميتەتتەن بٸر توپ ادام بەرٸ شىعىپ, الاڭداعى ترەبۋناعا كٶتەرٸلدٸ. تانىعانىم, بٸرەۋٸ ورتالىق كوميتەتتٸڭ حاتشىسى زاقاش كاماليددەنوۆ, ەندٸ بٸرەۋٸ سول كەزدەگٸ قازاق سسر پريزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى سالامات مۇقاشەۆ. وسىلاردىڭ اراسىنداعى بٸرەۋٸ جاستارعا قاراتا – «قاراقتارىم, سەندەردٸڭ بۇلاي ٸستەگەندەرٸڭ دۇرىس ەمەس. سٶز ۇعاتىن بولساڭدار, تاراڭدار!», - دەدٸ. تاعى دا بٸراز سٶيلەدٸ. ونى تىڭداعان جاستار قايدا, شۋلاپ, ۇرانداتا باستادى. ەشكٸم تىڭداماعان سوڭ, ەلگٸندە كەلگەندەر, كەلگەن ٸزدەرٸمەن قايتىپ كەتتٸ. جاس قىزدار مەن جٸگٸتتەر بٸر كەزدە «ينتەرناتسيونال» ٶلەنٸڭ شىرقاي باستادى. قازٸرگٸ كٷندەرٸ ول الاڭنان كٶلٸك جٷرمەيدٸ. سول ۋاقىتتاردا ارلى-بەرلٸ كٶلٸك جٷرەتٸن. بٸر كەزدەردە قاسىمىزدان كٶلٸك جٷرٸپ بارا جاتتى. قىزىنىپ تۇرعان توپ جٸگٸت ەلگٸنٸڭ الدىنا تۇرا قالىپ, توقتاتتى دا, جٷرگٸزۋشٸسٸن ٸشٸنەن سۋىرىپ الىپ, كٶلٸكتٸ جابىلىپ اۋدارىپ تاستادى. باگىنا وت قويىپ, جاعىپ جٸبەرگەنٸ. قويۋ تٷتٸن بۋداقتاپ, كٶلٸك لەزدە جانىپ كەتتٸ. سولاق ەكەن, ٶزگە دە جٸگٸتتەر الاڭنىڭ شەتٸندە تۇرعان بٸرنەشە كٶلٸكتٸ يتەرٸپ الاڭعا الىپ كەلدٸ. ولاردى دا اۋدارىپ, جاڭارمايىنا وت قويىپ جٸبەردٸ. وسىلاردى كٶرگەن سوڭ, تەرتٸپ ساقشىلارى ەلگٸلەرگە تاپ بەردٸ. تٶبەلەس باستالدى دا كەتتٸ. ميليتسيونەرلەر بٸرنەشە جٸگٸتتٸ سٷيرەپ, الىپ بارا جاتتى. بٸراق, الاڭداعى باسقا جاستار جٷگٸرٸپ كەلٸپ, ەلگٸلەردٸ قۇتقارىپ الدى. الاڭ ۋ-شۋ. بٸر كەزدە تەرتٸپ ساقشىلارى قايتادان قاتارلارىن تٷزەپ, ساپقا تۇردى. تەگٸ, «ارالاسپاڭدار» دەگەن بۇيرىق كەلدٸ مە, - دەپ ويلادىم.
قولدارىمىزعا قاردى جەڭتەكتەپ, ورتالىق كوميتەتكە قاراي لاقتىرامىز. «دالوي, كولبين, دالوي!», - دەپ شۋلاعانىمىز ەلٸ ەسٸمدە.
جەڭٸمنەن بٸرەۋدٸڭ تارتقانىڭ بايقاپ, ارتىما قاراسام ەركٸنبەك ەنتٸگٸپ تۇر.
«بەيسەكە, ارامىزدا بٸرەۋلەر فوتوعا تٷسٸرٸپ جٷر, تىڭشىلار بولماسىن. مەكەمەدەن بٸزدٸڭ ٷيٸمٸزگە تەلەفون شالىپ, ٸزدەپ, تەكسەرٸپ جاتقان بولار, قايتايىق», - دەدٸ. شىنىندا دا, سولاي بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ويلاپ, «قايتساق – قايتايىق», - دەدٸم. ەكەۋمٸز دٷرمەككە تٷسٸپ جاتقان قالىڭ توپتان بٶلٸنٸپ, كٶشەگە شىقتىق. سوندا بايقاعانىم, ورتالىق مۋزەيدٸڭ قاسىندا قازاقتىڭ بەتكە ۇستار زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ جينالىپ, الاڭداعى جاستارعا قاراپ تۇرعانىن كٶردٸم. كٶبٸن تانىدىم. ەكەۋمٸز بٸرشاما جٷرٸپ, ەل-فارابي داڭعىلىنا تٷسٸپ, ٷيٸمٸزگە قاراي جاياۋ اياڭدادىق. (اۆتوبۋستاردى ەلدەقاشان توقتاتىپ تاستاعان). ەرتەڭٸندە جۇمىستا كەيٸن ەركٸنبەك ەكەۋمٸز تاعى دا جاسىرىن تٷردە الاڭعا كەلدٸك. بويىمىزدى كەرنەگەن جاستىق كٷش-قايرات قوي, بٸر ورىندا تۇرعىزباعان. كەشەگٸدەي ەمەس, الاڭنىڭ اينالاسىندا ميليتسيونەرلەرمەن قاتار, ەسكەرلەردٸڭ تۇرعانىن كٶردٸك. بٸرازدان كەيٸن, ەسكەرلەر جاستاردى ۇرىپ-سوعىپ, قۋىپ, تاراتا باستادى. توپتىڭ الدىندا, ەسكەرلەر تۇرعان جاقتاعى جٸگٸتتەر مەن قىزدار سوققىعا جىعىلىپ, قايسىبٸرٸ جارالانىپ قۇلاپ جاتتى. شامامىز كەلگەنشە, قولىمىزعا تٷسكەن زاتتارمەن ەسكەرلەر تۇرعان ماڭايعا زىرقىراتىپ لاقتىرا باستادىق. قاسىمدا جٷرگەن ەركٸنبەكتٸ بٸرازدان سوڭ, جوعالتىپ الدىم. سٶيتٸپ, تٷن جارىمىنا دەيٸن جٷردٸم. ەرتەڭگٸ جۇمىسىم ويىما تٷسٸپ, ٸشٸمنەن «كەتۋٸم كەرەك», - دەپ ويلادىم. سونىمەن قاتار, مەن ٸستەيتٸن ورىن مەملەكەتتٸك قۇپييا مەكەمە بولعاندىقتان, ۇستالىپ قالسام ايامايتىندىعىن تٷسٸندٸم. اقىرىن جىلىستاپ, الاڭداعىلارعا كٶڭٸلٸم اۋىرا جالتاقتاپ فۋرمانوۆا كٶشەسٸمەن ەل-فارابيعا قاراي شىقتىم. ەرتەڭٸندە بٸلگەنٸم, جاستاردىڭ جارالانعاندارىن ەسكەريلەر كٶلٸككە تيەپ, تاۋ اراسىنا اپارىپ تاستاعاندارىن ەستٸدٸم. ەلٸ ەسٸمدە, جۇمىستا تٷس كەزٸندە بٸرگە ٸستەپ جٷرگەن ۇجىمنىڭ قازاقتارى بٶلەك, ٶزگە ۇلتتار بٶلەك تاماق ٸشەتٸن بولدىق. تٸپتٸ, بٸر ۇرىسىپ قالعانداي ەدٸك. ۋاقىت شىنىندا دا قيىن كەز ەدٸ. سول ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە كادر ساياساتى بٸرٸنشٸ ورىنعا شىقتى. سول بٸر كەزدەردە الماتىنىڭ كٶشەسٸندە جٷرۋ دە قازاقتار ٷشٸن قاۋٸپتٸ بولاتىن. سونداي-اق, ۇلتى قازاقتار باسقا ۇلتتاردىڭ الدىندا قورلانعانداي سەزٸنۋشٸ ەدٸك. وسىنىڭ بەرٸ اۋىر تيسە دە, شىدادىق. ەلٸمٸزگە, ەسٸرەسە قازاق حالقىنا سوققى بولىپ تيگەن سول جەلتوقسان وقيعاسى ەلٸدە كٷنگە دەيٸن ويىما تٷسكەندە, ٶزٸمدٸ بٸرتٷرلٸ سەزٸنٸپ, رەنجي باستايمىن. ول كەزدە, قازٸرگٸدەي ۇلتىن ساتاتىن قارا ورىستار (كەيبٸر قازاقتاردى ايتامىن) جوق ەدٸ, قازاقشا جەنە ورىسشا بٸتٸرگەن ۇلت جاستارى بٸرٸگٸپ, قارسى كٷرەسكەن ەدٸك. قازٸرگٸ كٷندەرٸ, جاعداي مٷلدە باسقاشا (ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ جوقتىعىنان بولار). سوندىقتان دا, مەنٸ مەن ماعىناسى ەرەكشە, قادٸر-قاسيەتٸ جوعارى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ باعاسىن تٷسٸنٸپ, ٶتكەندٸ ويىمىزدان شىعارمايىق!
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
