Himiia salasy: Ónerkásiptiń ósimi qandai?

Baiaǵyda mektepte oqyp júrgen kezimizde, himiia páninen synaq tapsyrar tusta qinalǵannan «himiianyń qiyny-ai, kirmei qoidy-aý miyma-ai» dep ándetýshi edik.

Tek sabaqta ǵana emes, ómirde de solai. Himiia ónerkásibi – ekonomikanyń kúrdeli salalarynyń biri. Óitkeni ol shikizattardyń mol kólemin, daiyndyǵy myqty mamandar men jumysshylar armiiasyn, eń bastysy, zamanǵa sai damyǵan ǵylymdy, zerthanalardy, kúrdeli tehnika men tehnologiialary, óndiristiń ártúrli salalarymen túrli bailanystardyń bolýyn, mol sý men otyndy jáne investitsiiany qajet etedi.

Osylardy iske qosa bilgen elderge onyń beretin paidasy da mol. Óitkeni ol kóptegen salalardyń turaqty damýyna qyzmet etedi. Máselen, mashina jasaý salasyna plastmassalar, boiaýlar men laktar, aýyl sharýashylyǵyna túrli tyńaitqyshtar men malazyqtyq qospalar, kólik salasyna janar-jaǵarmai men kaýchýkter qajet. Ushaqtar men ǵarysh tehnikalarynyń óndiristeri de janar-jaǵarmai men sintetikalyq zattarsyz alǵa basa almaidy. Mine, osynyń barlyǵyn himiia salasy beredi.

Álemde himiia ónerkásibiniń qarqyndy túrde damýy nátijesinde sońǵy jyldary metaldardyń ornyn himiia salasynyń plastik buiymdary basa bastady. Bul zattardyń artyqshylyǵy birden sezilýde. Máselen, turǵyn úilerge jylý, aýyz sý, káriz júielerin tartý úshin qazir temirdiń ornyna polipropilen, polietilen qubyrlar keńi­nen paidalanylyp júr. Sebebi, bul qubyrlar temir sekildi tattanbaidy ári uzaǵyraq qyzmet etedi. Onyń ústine olardy ornatý da jeńil.

Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda (1991-1998 jyldar) elimizdiń himiia ónerkásibi eń qiyn kezeńdi bastan keshti. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin burynǵy respýblikalardaǵy ónerkásiptik kásiporyndarmen qalyptasqan ekonomikalyq bailanystar úzilip, osynyń saldarynan burynǵy satý naryǵynan aiy­rylyp qaldyq. Osydan salanyń áleýeti álsirep, mamandanǵan jumys kúshteri men tájiribeli mamandardyń jumystan ketýi beleń aldy. Elimizdegi himiia salasynyń jetekshi kásiporyndary qataryndaǵy Jambyldaǵy fosfor óndirisiniń jumysy toqyrady. Qarjy tapshylyǵy oryn aldy.

Degenmen ýaqyt óte kele bul salaǵa da jan bitti. Elimizge áleýetti jańa investorlar kele bastady. Sóitip kúrdeli sala himiia ónerkásibiniń qyzmeti de júiege kelip, ol qarqyndy damý jolyna tústi. Damýdyń joǵary deńgeii 2009-2011 jyldardyń úlesine tidi. Osynyń nátijesinde jalpy óner­kásip óndirisindegi himiia salasynyń úlesi 1,2 paiyzdy quraǵanymen, óńdeý ónerkásibindegi onyń úlesi 3,9 paiyzǵa kóterildi.

Elimizde himiia salasynyń damýyna qolaily alǵysharttar bar. Bizdiń elde onyń keibir salalaryn qarqyndy damytý úshin shikizat kózderi bar. Máselen, álemde himiia salasynda óndiriletin 11 mlrd tonna paidaly qazbalardyń 250 mln. tonnadan astamy bizdiń elimizdiń úlesine tiedi eken. Bul – jaqsy múmkindik.

Himiia ónerkásibi óndirisiniń kólemi 1990 jyldan 2015 jylǵa deiingi kezeńde aqshamen eseptegende 81 ese ósti (3 mln teńgeden 244.1 mlrd teńgege deiin). 2013 jyldan bastap ónerkásiptiń ósý qarqynynyń baiaýlaǵandyǵy baiqalady. Baiaýlaýdyń sebebi, óndiris kóleminiń ósýine negiz bolatyn jańa qýattardyń iske qosylmaǵandyǵy. Onyń ústine 2014 jyly teńge baǵamynyń ózgerýi bul salanyń ósý qarqynyna keri áser etkendigi seziledi.

Endi sońǵy, iaǵni biylǵy jyldyń derekterine keleiik.

Statistika agenttiginiń derekteri boiynsha, 2016 jyldyń 1 qańtaryna elimizdiń hi­miia ónerkásibinde 481 shaǵyn, 14 orta jáne 13 iri kásiporyn jumys isteýde.

Ústimizdegi jyldyń alty aiyndaǵy statis­tikalyq derekter boiynsha himiia salasynyń óndiris qarqyny azdap baiaýlaǵanymen, áli de bolsa ósim deńgeii saqtalyp otyr. Máselen, aqshamen eseptegende ótken jyldyń qańtar-maýsym ailarynda sala boiynsha 105.5 mlrd teńgeniń ónimderi óndirilse, bul kórsetkish biylǵy jyldyń osy merziminde 142,8 mlrd teńgeni qurap otyr. Sonyń ishinde naqty ónim kólemi boiynsha kúkirt qyshqylynyń óndirisi 25,1 paiyzǵa, natrii bihromaty 18 paiyzǵa, azotty tyńaitqyshtar óndirisi 13,6 paiyzǵa ósken. Al naqty ónim kólemimen eseptegendegi jalpy sala boiynsha óndiristiń ósim deńgeii onsha emes. Bar bolǵany 0,1 paiyzdy kórsetip otyr. Árine, álemdegi kóptegen salalarǵa áser etip otyrǵan qazirgi daǵdarys jaǵdaiyn esepke alatyn bolsaq, munyń ózi jaman emes.

Sonymen qatar sala boiynsha buryn bizdiń elde óndirilmegen jańa ónimder shyǵaryla bas­tady. Máselen, Pavlodar oblysynda elimizdegi indýstriialandyrý baǵdarlamasynyń aiasynda sońǵy jyldary ashylǵan «Kaýstik» AQ-tyń negizinde kaýstikalyq soda, hlor, tuz qyshqyly, natrii gipohloriti óndiriletin boldy. Bul ónimder buryn bizge basqa elderden, anyǵyraq aitsaq Resei, Ózbekstan, Ýkraina jáne t.b. elderden importtalatyn.

Himiialyq ónimderdiń jańa túrlerin shy­ǵarý jáne jańa jumys oryndaryn qurý maqsatynda «Qazfosfat» JShS jáne «QazAzot» JShS-da jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Osy iri kásiporyndardy jańǵyrtý nátijesinde saladaǵy ónimdilik kórsetkishi 1,7 esege ósip, energiia shyǵyny 1,4 esege qys­qardy.

Ústimizdegi jyldyń maýsym aiynda «Pav­lo­dar» arnaýly ekonomikalyq aimaǵynda «AgroHimProgress» JShS jańa zaýytty iske qosty. Bul zaýyt efir mailaryn, jemir shegirtkege qarsy dári-dármek ónimderin, pestitsidter jáne plastik ónimderin shyǵarýda. 118 jumys orny ashylǵan.

Sondai-aq Ońtústik Qazaqstan oblysynda jylyna 350 myń metr polietilen qubyryn shyǵaratyn jańa zaýyt paidalanýǵa berildi. Zaýyt ishki rynogymyz úshin jumys isteitin bolady. Óitkeni elimizde mundai qubyrlarǵa suranys joǵary bolyp otyr.

Qazirgi kúni álemde himiia salasy qarqyndy damýda. Jyl ótken saiyn óndiris pen turmysqa paidaly jańa ónimder igerilýde. Máselen, jýyqta Qytaida polietilen qaldyqtardy suiyq otyn túrine ainaldyra alatyn jańa ádistiń paida bolǵandyǵy týraly habar taratyldy. Polietilen – plastmassanyń eń keń taraǵan túri. Álemde jylyna 100 million tonnadan astam osyndai zat shyǵarylady. Bul zatty paidalanyp bolǵan soń joiý óte qiynǵa túsedi. Ol óz qalpynda tabiǵatta júzdegen jyldar boiy saqtala beredi. Bul zattardy qaita kádege jaratý da ońai sharýa emes. Óitkeni ony qaita qyzdyrǵan jaǵdaida aýaǵa ýly zattar taraidy. Mine, osyndai jaǵdaida qytailyq himikter ony zalalsyz jolmen suiyq otynǵa ainaldyrýdyń ádisin tapqan kórinedi. Mundai jaǵdaida kóp qoqyspen birge shashylyp jatatyn polietilen paketter de endigi kezekte kádege jarai bastaityndyǵy anyq.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»