حيمييا سالاسى: ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶسٸمٸ قانداي?

باياعىدا مەكتەپتە وقىپ جٷرگەن كەزٸمٸزدە, حيمييا پەنٸنەن سىناق تاپسىرار تۇستا قينالعاننان «حيمييانىڭ قيىنى-اي, كٸرمەي قويدى-اۋ ميىما-اي» دەپ ەندەتۋشٸ ەدٸك.

تەك ساباقتا عانا ەمەس, ٶمٸردە دە سولاي. حيمييا ٶنەركەسٸبٸ – ەكونوميكانىڭ كٷردەلٸ سالالارىنىڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ ول شيكٸزاتتاردىڭ مول كٶلەمٸن, دايىندىعى مىقتى ماماندار مەن جۇمىسشىلار ارميياسىن, ەڭ باستىسى, زامانعا ساي دامىعان عىلىمدى, زەرتحانالاردى, كٷردەلٸ تەحنيكا مەن تەحنولوگييالارى, ٶندٸرٸستٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىمەن تٷرلٸ بايلانىستاردىڭ بولۋىن, مول سۋ مەن وتىندى جەنە ينۆەستيتسييانى قاجەت ەتەدٸ.

وسىلاردى ٸسكە قوسا بٸلگەن ەلدەرگە ونىڭ بەرەتٸن پايداسى دا مول. ٶيتكەنٸ ول كٶپتەگەن سالالاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەدٸ. مەسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسىنا پلاستماسسالار, بوياۋلار مەن لاكتار, اۋىل شارۋاشىلىعىنا تٷرلٸ تىڭايتقىشتار مەن مالازىقتىق قوسپالار, كٶلٸك سالاسىنا جانار-جاعارماي مەن كاۋچۋكتەر قاجەت. ۇشاقتار مەن عارىش تەحنيكالارىنىڭ ٶندٸرٸستەرٸ دە جانار-جاعارماي مەن سينتەتيكالىق زاتتارسىز العا باسا المايدى. مٸنە, وسىنىڭ بارلىعىن حيمييا سالاسى بەرەدٸ.

ەلەمدە حيمييا ٶنەركەسٸبٸنٸڭ قارقىندى تٷردە دامۋى نەتيجەسٸندە سوڭعى جىلدارى مەتالداردىڭ ورنىن حيمييا سالاسىنىڭ پلاستيك بۇيىمدارى باسا باستادى. بۇل زاتتاردىڭ ارتىقشىلىعى بٸردەن سەزٸلۋدە. مەسەلەن, تۇرعىن ٷيلەرگە جىلۋ, اۋىز سۋ, كەرٸز جٷيەلەرٸن تارتۋ ٷشٸن قازٸر تەمٸردٸڭ ورنىنا پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن قۇبىرلار كەڭٸ­نەن پايدالانىلىپ جٷر. سەبەبٸ, بۇل قۇبىرلار تەمٸر سەكٸلدٸ تاتتانبايدى ەرٸ ۇزاعىراق قىزمەت ەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ولاردى ورناتۋ دا جەڭٸل.

قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ العاشقى جىلدارىندا (1991-1998 جىلدار) ەلٸمٸزدٸڭ حيمييا ٶنەركەسٸبٸ ەڭ قيىن كەزەڭدٸ باستان كەشتٸ. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن بۇرىنعى رەسپۋبليكالارداعى ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىندارمەن قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار ٷزٸلٸپ, وسىنىڭ سالدارىنان بۇرىنعى ساتۋ نارىعىنان ايى­رىلىپ قالدىق. وسىدان سالانىڭ ەلەۋەتٸ ەلسٸرەپ, ماماندانعان جۇمىس كٷشتەرٸ مەن تەجٸريبەلٸ مامانداردىڭ جۇمىستان كەتۋٸ بەلەڭ الدى. ەلٸمٸزدەگٸ حيمييا سالاسىنىڭ جەتەكشٸ كەسٸپورىندارى قاتارىنداعى جامبىلداعى فوسفور ٶندٸرٸسٸنٸڭ جۇمىسى توقىرادى. قارجى تاپشىلىعى ورىن الدى.

دەگەنمەن ۋاقىت ٶتە كەلە بۇل سالاعا دا جان بٸتتٸ. ەلٸمٸزگە ەلەۋەتتٸ جاڭا ينۆەستورلار كەلە باستادى. سٶيتٸپ كٷردەلٸ سالا حيمييا ٶنەركەسٸبٸنٸڭ قىزمەتٸ دە جٷيەگە كەلٸپ, ول قارقىندى دامۋ جولىنا تٷستٸ. دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيٸ 2009-2011 جىلداردىڭ ٷلەسٸنە تيدٸ. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە جالپى ٶنەر­كەسٸپ ٶندٸرٸسٸندەگٸ حيمييا سالاسىنىڭ ٷلەسٸ 1,2 پايىزدى قۇراعانىمەن, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸندەگٸ ونىڭ ٷلەسٸ 3,9 پايىزعا كٶتەرٸلدٸ.

ەلٸمٸزدە حيمييا سالاسىنىڭ دامۋىنا قولايلى العىشارتتار بار. بٸزدٸڭ ەلدە ونىڭ كەيبٸر سالالارىن قارقىندى دامىتۋ ٷشٸن شيكٸزات كٶزدەرٸ بار. مەسەلەن, ەلەمدە حيمييا سالاسىندا ٶندٸرٸلەتٸن 11 ملرد توننا پايدالى قازبالاردىڭ 250 ملن. توننادان استامى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ٷلەسٸنە تيەدٸ ەكەن. بۇل – جاقسى مٷمكٸندٸك.

حيمييا ٶنەركەسٸبٸ ٶندٸرٸسٸنٸڭ كٶلەمٸ 1990 جىلدان 2015 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە اقشامەن ەسەپتەگەندە 81 ەسە ٶستٸ (3 ملن تەڭگەدەن 244.1 ملرد تەڭگەگە دەيٸن). 2013 جىلدان باستاپ ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاعاندىعى بايقالادى. باياۋلاۋدىڭ سەبەبٸ, ٶندٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸنە نەگٸز بولاتىن جاڭا قۋاتتاردىڭ ٸسكە قوسىلماعاندىعى. ونىڭ ٷستٸنە 2014 جىلى تەڭگە باعامىنىڭ ٶزگەرۋٸ بۇل سالانىڭ ٶسۋ قارقىنىنا كەرٸ ەسەر ەتكەندٸگٸ سەزٸلەدٸ.

ەندٸ سوڭعى, ياعني بيىلعى جىلدىڭ دەرەكتەرٸنە كەلەيٸك.

ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا ەلٸمٸزدٸڭ حي­مييا ٶنەركەسٸبٸندە 481 شاعىن, 14 ورتا جەنە 13 ٸرٸ كەسٸپورىن جۇمىس ٸستەۋدە.

ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ التى ايىنداعى ستاتيس­تيكالىق دەرەكتەر بويىنشا حيمييا سالاسىنىڭ ٶندٸرٸس قارقىنى ازداپ باياۋلاعانىمەن, ەلٸ دە بولسا ٶسٸم دەڭگەيٸ ساقتالىپ وتىر. مەسەلەن, اقشامەن ەسەپتەگەندە ٶتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا سالا بويىنشا 105.5 ملرد تەڭگەنٸڭ ٶنٸمدەرٸ ٶندٸرٸلسە, بۇل كٶرسەتكٸش بيىلعى جىلدىڭ وسى مەرزٸمٸندە 142,8 ملرد تەڭگەنٸ قۇراپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە ناقتى ٶنٸم كٶلەمٸ بويىنشا كٷكٸرت قىشقىلىنىڭ ٶندٸرٸسٸ 25,1 پايىزعا, ناتريي بيحروماتى 18 پايىزعا, ازوتتى تىڭايتقىشتار ٶندٸرٸسٸ 13,6 پايىزعا ٶسكەن. ال ناقتى ٶنٸم كٶلەمٸمەن ەسەپتەگەندەگٸ جالپى سالا بويىنشا ٶندٸرٸستٸڭ ٶسٸم دەڭگەيٸ ونشا ەمەس. بار بولعانى 0,1 پايىزدى كٶرسەتٸپ وتىر. ەرينە, ەلەمدەگٸ كٶپتەگەن سالالارعا ەسەر ەتٸپ وتىرعان قازٸرگٸ داعدارىس جاعدايىن ەسەپكە الاتىن بولساق, مۇنىڭ ٶزٸ جامان ەمەس.

سونىمەن قاتار سالا بويىنشا بۇرىن بٸزدٸڭ ەلدە ٶندٸرٸلمەگەن جاڭا ٶنٸمدەر شىعارىلا باس­تادى. مەسەلەن, پاۆلودار وبلىسىندا ەلٸمٸزدەگٸ يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى اشىلعان «كاۋستيك» اق-تىڭ نەگٸزٸندە كاۋستيكالىق سودا, حلور, تۇز قىشقىلى, ناتريي گيپوحلوريتٸ ٶندٸرٸلەتٸن بولدى. بۇل ٶنٸمدەر بۇرىن بٸزگە باسقا ەلدەردەن, انىعىراق ايتساق رەسەي, ٶزبەكستان, ۋكراينا جەنە ت.ب. ەلدەردەن يمپورتتالاتىن.

حيمييالىق ٶنٸمدەردٸڭ جاڭا تٷرلەرٸن شى­عارۋ جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماقساتىندا «قازفوسفات» جشس جەنە «قازازوت» جشس-دا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. وسى ٸرٸ كەسٸپورىنداردى جاڭعىرتۋ نەتيجەسٸندە سالاداعى ٶنٸمدٸلٸك كٶرسەتكٸشٸ 1,7 ەسەگە ٶسٸپ, ەنەرگييا شىعىنى 1,4 ەسەگە قىس­قاردى.

ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «پاۆ­لو­دار» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىندا «اگروحيمپروگرەسس» جشس جاڭا زاۋىتتى ٸسكە قوستى. بۇل زاۋىت ەفير مايلارىن, جەمٸر شەگٸرتكەگە قارسى دەرٸ-دەرمەك ٶنٸمدەرٸن, پەستيتسيدتەر جەنە پلاستيك ٶنٸمدەرٸن شىعارۋدا. 118 جۇمىس ورنى اشىلعان.

سونداي-اق وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا جىلىنا 350 مىڭ مەتر پوليەتيلەن قۇبىرىن شىعاراتىن جاڭا زاۋىت پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. زاۋىت ٸشكٸ رىنوگىمىز ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزدە مۇنداي قۇبىرلارعا سۇرانىس جوعارى بولىپ وتىر.

قازٸرگٸ كٷنٸ ەلەمدە حيمييا سالاسى قارقىندى دامۋدا. جىل ٶتكەن سايىن ٶندٸرٸس پەن تۇرمىسقا پايدالى جاڭا ٶنٸمدەر يگەرٸلۋدە. مەسەلەن, جۋىقتا قىتايدا پوليەتيلەن قالدىقتاردى سۇيىق وتىن تٷرٸنە اينالدىرا الاتىن جاڭا ەدٸستٸڭ پايدا بولعاندىعى تۋرالى حابار تاراتىلدى. پوليەتيلەن – پلاستماسسانىڭ ەڭ كەڭ تاراعان تٷرٸ. ەلەمدە جىلىنا 100 ميلليون توننادان استام وسىنداي زات شىعارىلادى. بۇل زاتتى پايدالانىپ بولعان سوڭ جويۋ ٶتە قيىنعا تٷسەدٸ. ول ٶز قالپىندا تابيعاتتا جٷزدەگەن جىلدار بويى ساقتالا بەرەدٸ. بۇل زاتتاردى قايتا كەدەگە جاراتۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ٶيتكەنٸ ونى قايتا قىزدىرعان جاعدايدا اۋاعا ۋلى زاتتار تارايدى. مٸنە, وسىنداي جاعدايدا قىتايلىق حيميكتەر ونى زالالسىز جولمەن سۇيىق وتىنعا اينالدىرۋدىڭ ەدٸسٸن تاپقان كٶرٸنەدٸ. مۇنداي جاعدايدا كٶپ قوقىسپەن بٸرگە شاشىلىپ جاتاتىن پوليەتيلەن پاكەتتەر دە ەندٸگٸ كەزەكتە كەدەگە جاراي باستايتىندىعى انىق.

سۇڭعات ەلٸپباي,

«ەگەمەن قازاقستان»