Foto: Kyzylorda-news.kz
Búgin memlekettik keńesshi Erlan Qarin betashar IýNESKO-nyń adamzattyń materialdyq emes mádeni murasynyń tizimine engenin súiinshilep habarlady. Qazaqtyń kóneden kele jatqan dástúriniń álem murasyna enýi onyń qundylyǵyn arttyryp, mańyzdylyǵyn aiqyndai túskendei.
Betashar — jańa kelinge jańa otbasynyń múshelerin tanystyryp, onyń mindetteri men ádep normalaryn túsindiretin tárbielik máni joǵary salt ekeni barshaǵa málim. Búgin biz ǵasyrlar boiy saqtalyp, qazaq mádenietiniń ajyramas bóligine ainalǵan salttyń qalyptasýyna sep bolǵan ańyzǵa toqtalaiyq dedik.
«Salt-dástúr sóileidi» kitabynyń avtory Sanjar Kerimbai:
«Betashar salty – qazaqta ǵana bar tańǵajaiyp qundylyq. Taiaz oily radikal dinshil bolsa betashardy: «Bul Quran men súnnette joq. Paiǵambarǵa kelinderi bulai sálem salmaǵan», – dep op-ońai ainalymnan shyǵaryp tastaidy. Orta ǵasyrdaǵy ǵulamalar óz dáýirinde ondai nadandyqqa múmkindik bermegen. Bir ǵana betashardy máńgilikke saqtap qalý úshin ony Adam ata, Haýa ana ańyzymen matap, halyqtyń sanasyna sińirdi», - deidi suhbatynda.
Ol kitapta «Betashar» týraly ańyzdy bylai sipattaǵan:
Adam jánnatta jalǵyz júrmesin dep, Alla taǵala oǵan jup jaratýdy oiǵa alady. Ulyq Alla Haýa ananyń tánin jasaý úshin Adam ata uiqyda jatqanda, onyń sol jaq buǵana qabyrǵasyn tańdaidy. Sebebi, Táńiri taǵala Adamnyń buǵana súiegin jerdiń qiyrshyq tasy joq, ulpa qumynan jaratypty. Adam atanyń eń názik, eń jumsaq etinen jaralǵandyqtan, áiel adamnyń denesi mamyqtai jumsaq, maqtadai názik bolypty. Adamnyń sol jaq qabyrǵa asty bosap qalǵandyqtan, kókirektiń ortasynda turǵan et júrek bosap qalǵan tarapqa qarai oiysady. Et júrek sodan bastap, adamnyń sol jaq keýdesiniń astynda soǵatyn bolypty. Erli-zaiyptylar uiyqtaǵanda áiel balasynyń eriniń sol jaǵyna jatatyny sodan eken. Tipti olar qandai da bir sebeppen bólek jatý kerek bolsa da áieldi qol sozym qashyqtyqta ǵana bólek jatqyzatyn tártip qalypty. Erli zaiyptylar tatýlyǵy buzylyp, bólek jata bastasa úidiń berekesi qashyp, mahabbattary tez sónedi eken.
Adam ata uiqydan oianǵan soń appaq jaýlyq jamylyp otyrǵan ádemi kelinshekti kórip tańqalyp:
– Iá, Alla, myna aq jaýlyq jamylǵan kim? – dep suraidy. Ulyq Alla:
– Bul-Haýa ana. Seniń jan jaryń, ómirlik serigiń bolady. Bar, jaýlyǵyn ashyp, júzin kór. Jaryńmen tanys, – dep buiyrady.
– Iia, Alla, sen ony ne úshin aq jaýlyqpen jasyrdyń? - deidi.
– Ibilis degen qas dushpanyń bar emes pe? Oilaǵany saǵan tek qastyq. Sol malǵunnyń teris nazary túsetin bolsa jas kelinshegiń keselge ushyraýy múmkin. Sol sebepti jubyńnyń ai didaryn aq jaýlyqpen jasyrdym. Osy amalym seniń de keiingi urpaǵyńa salt bolyp jalǵassyn, – deidi.
Adam ata adal jaryna taqap baryp, aq jelekti ashyp, onyń didaryna kóz salady. Sol kezde eki beti iba men uiattan narttai bop qyzaryp turǵan Haýa ana oń qolyn oń tizesine qoiyp, erine birinshi ret iilip sálem etipti.
Adam ata Haýa ananyń didaryn bir kórgennen-aq ǵashyq bop qalady. Sebebi Haýa ana airyqsha sulý edi.
Sipattaýǵa til jetpeitin. Sebebi, Ulyq Alla bir tamshy nurynan sulýlyqty jaratty. Sosyn ony 100-ge bóldi. Onyń 99 bóligin Haýaǵa darytty. Qalǵan bir tamshyny taǵy da júzge bóldi. Onyń 99 tamshysyn aldy da Júsip paiǵambardyń rýhyna syilady. Odan artylǵan bir tamshyny taǵy da júzge ydyratty. Onyń toqsan toǵyz tamshysyn Hadisha anamyzǵa, Aisha anamyzǵa, Bibi-Batima anamyzǵa jáne Bibi Máriiamǵa teńdei etip bólip berdi. Tórt anamyzdan artylǵan bir tamshy nurdy aldy da milliardtaǵan sansyz zárrege bóldi. Sosyn esebine jete almaityn sulýlyq sáýlesin áýelden aqyrǵa deiin kelip ketetin kúlli áiel zatyna shashyp jiberdi. Osylaisha kórkem beine men sulý didar Haýa ananyń sebebinen barlyq áielge násip boldy. Qyz kelinshekterdiń er adamǵa qaraǵanda ajarly bolatyny sodan eken.
Adam ata qolyn sozyp qalyńdyǵyn ózine shaqyrady. Haýa ana iba saqtap keri sheginedi. Ekinshi ret shaqyrady. Haýa ana uialyp jaqyndamaidy. Úshinshi retishara qylǵanda, Haýa ana:
– Kóńiliń bolsa óziń kel. Meniń barǵanym uiat bolady, – deidi.
Sol kezde Adam ata jaryna ózi taqap barady. Áielge ǵashyq bolǵan erdiń birinshi bop sóz salýy Adam atadan qalypty. Áiel zaty er adamǵa qansha jerden yntyq bolsa da sezimin syrtqa shyǵara almai qinalatyny Haýa anadan qalypty. Áiel adamnyń osy ibasy ketken kezde qiiamet ornaidy eken.
Adam ata Haýanyń qolynan ustaǵan sátte Ulyq Alla:
– Ái, Adam qalyńdyǵyńnyń qalyn malyn tóle, – dedi.
– Iá, Alla men oǵan qalyńmalyn qalai tóleimin? Mendegi bar múlik ózińdiki. Tipti ústimdegi kiimdi de sen berdiń, – dedi. Sonda Táńiri taǵala:
– Aqyrdyń sońynda shyǵatyn súiikti paiǵambaryń, ózińniń urpaǵyń Muhambet paiǵambarǵa salaýat ait, – dedi de, salaýat aitýdyń úlgisin Adam ataǵa ózi úiretti. Adam ata Muhambet paiǵambarǵa on ret salaýat aitty. Sodan bastap Muhambet paiǵambarǵa salaýat aitý paryz bolypty, al qyzǵa qalyńmal berý dástúri súndet bolypty. Jebireiil perishte Adam ata Haýa ananyń nekesin qiyp, ekeýi úilenipti.
