فوتو: Kyzylorda-news.kz
بٷگٸن مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸ ەرلان قارين بەتاشار يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مەدەني مۇراسىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگەنٸن سٷيٸنشٸلەپ حابارلادى. قازاقتىڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان دەستٷرٸنٸڭ ەلەم مۇراسىنا ەنۋٸ ونىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرىپ, ماڭىزدىلىعىن ايقىنداي تٷسكەندەي.
بەتاشار — جاڭا كەلٸنگە جاڭا وتباسىنىڭ مٷشەلەرٸن تانىستىرىپ, ونىڭ مٸندەتتەرٸ مەن ەدەپ نورمالارىن تٷسٸندٸرەتٸن تەربيەلٸك مەنٸ جوعارى سالت ەكەنٸ بارشاعا مەلٸم. بٷگٸن بٸز عاسىرلار بويى ساقتالىپ, قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعان سالتتىڭ قالىپتاسۋىنا سەپ بولعان اڭىزعا توقتالايىق دەدٸك.
«سالت-دەستٷر سٶيلەيدٸ» كٸتابىنىڭ اۆتورى سانجار كەرٸمباي:
«بەتاشار سالتى – قازاقتا عانا بار تاڭعاجايىپ قۇندىلىق. تاياز ويلى راديكال دٸنشٸل بولسا بەتاشاردى: «بۇل قۇران مەن سٷننەتتە جوق. پايعامبارعا كەلٸندەرٸ بۇلاي سەلەم سالماعان», – دەپ وپ-وڭاي اينالىمنان شىعارىپ تاستايدى. ورتا عاسىرداعى عۇلامالار ٶز دەۋٸرٸندە ونداي ناداندىققا مٷمكٸندٸك بەرمەگەن. بٸر عانا بەتاشاردى مەڭگٸلٸككە ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ونى ادام اتا, حاۋا انا اڭىزىمەن ماتاپ, حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸردٸ», - دەيدٸ سۇحباتىندا.
ول كٸتاپتا «بەتاشار» تۋرالى اڭىزدى بىلاي سيپاتتاعان:
ادام جەنناتتا جالعىز جٷرمەسٸن دەپ, اللا تاعالا وعان جۇپ جاراتۋدى ويعا الادى. ۇلىق اللا حاۋا انانىڭ تەنٸن جاساۋ ٷشٸن ادام اتا ۇيقىدا جاتقاندا, ونىڭ سول جاق بۇعانا قابىرعاسىن تاڭدايدى. سەبەبٸ, تەڭٸرٸ تاعالا ادامنىڭ بۇعانا سٷيەگٸن جەردٸڭ قيىرشىق تاسى جوق, ۇلپا قۇمىنان جاراتىپتى. ادام اتانىڭ ەڭ نەزٸك, ەڭ جۇمساق ەتٸنەن جارالعاندىقتان, ەيەل ادامنىڭ دەنەسٸ مامىقتاي جۇمساق, ماقتاداي نەزٸك بولىپتى. ادامنىڭ سول جاق قابىرعا استى بوساپ قالعاندىقتان, كٶكٸرەكتٸڭ ورتاسىندا تۇرعان ەت جٷرەك بوساپ قالعان تاراپقا قاراي ويىسادى. ەت جٷرەك سودان باستاپ, ادامنىڭ سول جاق كەۋدەسٸنٸڭ استىندا سوعاتىن بولىپتى. ەرلٸ-زايىپتىلار ۇيىقتاعاندا ەيەل بالاسىنىڭ ەرٸنٸڭ سول جاعىنا جاتاتىنى سودان ەكەن. تٸپتٸ ولار قانداي دا بٸر سەبەپپەن بٶلەك جاتۋ كەرەك بولسا دا ەيەلدٸ قول سوزىم قاشىقتىقتا عانا بٶلەك جاتقىزاتىن تەرتٸپ قالىپتى. ەرلٸ زايىپتىلار تاتۋلىعى بۇزىلىپ, بٶلەك جاتا باستاسا ٷيدٸڭ بەرەكەسٸ قاشىپ, ماحابباتتارى تەز سٶنەدٸ ەكەن.
ادام اتا ۇيقىدان ويانعان سوڭ اپپاق جاۋلىق جامىلىپ وتىرعان ەدەمٸ كەلٸنشەكتٸ كٶرٸپ تاڭقالىپ:
– يە, اللا, مىنا اق جاۋلىق جامىلعان كٸم? – دەپ سۇرايدى. ۇلىق اللا:
– بۇل-حاۋا انا. سەنٸڭ جان جارىڭ, ٶمٸرلٸك سەرٸگٸڭ بولادى. بار, جاۋلىعىن اشىپ, جٷزٸن كٶر. جارىڭمەن تانىس, – دەپ بۇيىرادى.
– ييا, اللا, سەن ونى نە ٷشٸن اق جاۋلىقپەن جاسىردىڭ? - دەيدٸ.
– ٸبٸلٸس دەگەن قاس دۇشپانىڭ بار ەمەس پە? ويلاعانى ساعان تەك قاستىق. سول مالعۇننىڭ تەرٸس نازارى تٷسەتٸن بولسا جاس كەلٸنشەگٸڭ كەسەلگە ۇشىراۋى مٷمكٸن. سول سەبەپتٸ جۇبىڭنىڭ اي ديدارىن اق جاۋلىقپەن جاسىردىم. وسى امالىم سەنٸڭ دە كەيٸنگٸ ۇرپاعىڭا سالت بولىپ جالعاسسىن, – دەيدٸ.
ادام اتا ادال جارىنا تاقاپ بارىپ, اق جەلەكتٸ اشىپ, ونىڭ ديدارىنا كٶز سالادى. سول كەزدە ەكٸ بەتٸ يبا مەن ۇياتتان نارتتاي بوپ قىزارىپ تۇرعان حاۋا انا وڭ قولىن وڭ تٸزەسٸنە قويىپ, ەرٸنە بٸرٸنشٸ رەت يٸلٸپ سەلەم ەتٸپتٸ.
ادام اتا حاۋا انانىڭ ديدارىن بٸر كٶرگەننەن-اق عاشىق بوپ قالادى. سەبەبٸ حاۋا انا ايرىقشا سۇلۋ ەدٸ.
سيپاتتاۋعا تٸل جەتپەيتٸن. سەبەبٸ, ۇلىق اللا بٸر تامشى نۇرىنان سۇلۋلىقتى جاراتتى. سوسىن ونى 100-گە بٶلدٸ. ونىڭ 99 بٶلٸگٸن حاۋاعا دارىتتى. قالعان بٸر تامشىنى تاعى دا جٷزگە بٶلدٸ. ونىڭ 99 تامشىسىن الدى دا جٷسٸپ پايعامباردىڭ رۋحىنا سىيلادى. ودان ارتىلعان بٸر تامشىنى تاعى دا جٷزگە ىدىراتتى. ونىڭ توقسان توعىز تامشىسىن حاديشا انامىزعا, ايشا انامىزعا, بيبٸ-باتيما انامىزعا جەنە بيبٸ مەرييامعا تەڭدەي ەتٸپ بٶلٸپ بەردٸ. تٶرت انامىزدان ارتىلعان بٸر تامشى نۇردى الدى دا ميللياردتاعان سانسىز زەررەگە بٶلدٸ. سوسىن ەسەبٸنە جەتە المايتىن سۇلۋلىق سەۋلەسٸن ەۋەلدەن اقىرعا دەيٸن كەلٸپ كەتەتٸن كٷللٸ ەيەل زاتىنا شاشىپ جٸبەردٸ. وسىلايشا كٶركەم بەينە مەن سۇلۋ ديدار حاۋا انانىڭ سەبەبٸنەن بارلىق ەيەلگە نەسٸپ بولدى. قىز كەلٸنشەكتەردٸڭ ەر ادامعا قاراعاندا اجارلى بولاتىنى سودان ەكەن.
ادام اتا قولىن سوزىپ قالىڭدىعىن ٶزٸنە شاقىرادى. حاۋا انا يبا ساقتاپ كەرٸ شەگٸنەدٸ. ەكٸنشٸ رەت شاقىرادى. حاۋا انا ۇيالىپ جاقىندامايدى. ٷشٸنشٸ رەتيشارا قىلعاندا, حاۋا انا:
– كٶڭٸلٸڭ بولسا ٶزٸڭ كەل. مەنٸڭ بارعانىم ۇيات بولادى, – دەيدٸ.
سول كەزدە ادام اتا جارىنا ٶزٸ تاقاپ بارادى. ەيەلگە عاشىق بولعان ەردٸڭ بٸرٸنشٸ بوپ سٶز سالۋى ادام اتادان قالىپتى. ەيەل زاتى ەر ادامعا قانشا جەردەن ىنتىق بولسا دا سەزٸمٸن سىرتقا شىعارا الماي قينالاتىنى حاۋا انادان قالىپتى. ەيەل ادامنىڭ وسى يباسى كەتكەن كەزدە قييامەت ورنايدى ەكەن.
ادام اتا حاۋانىڭ قولىنان ۇستاعان سەتتە ۇلىق اللا:
– ەي, ادام قالىڭدىعىڭنىڭ قالىن مالىن تٶلە, – دەدٸ.
– يە, اللا مەن وعان قالىڭمالىن قالاي تٶلەيمٸن? مەندەگٸ بار مٷلٸك ٶزٸڭدٸكٸ. تٸپتٸ ٷستٸمدەگٸ كيٸمدٸ دە سەن بەردٸڭ, – دەدٸ. سوندا تەڭٸرٸ تاعالا:
– اقىردىڭ سوڭىندا شىعاتىن سٷيٸكتٸ پايعامبارىڭ, ٶزٸڭنٸڭ ۇرپاعىڭ مۇحامبەت پايعامبارعا سالاۋات ايت, – دەدٸ دە, سالاۋات ايتۋدىڭ ٷلگٸسٸن ادام اتاعا ٶزٸ ٷيرەتتٸ. ادام اتا مۇحامبەت پايعامبارعا ون رەت سالاۋات ايتتى. سودان باستاپ مۇحامبەت پايعامبارعا سالاۋات ايتۋ پارىز بولىپتى, ال قىزعا قالىڭمال بەرۋ دەستٷرٸ سٷندەت بولىپتى. جەبٸرەيٸل پەرٸشتە ادام اتا حاۋا انانىڭ نەكەسٸن قيىپ, ەكەۋٸ ٷيلەنٸپتٸ.
