Adamzat ózin sanaly eseptegenimen, tarihyndaǵy myńdaǵan qyrǵyn soǵystar onyń da «djýngli zańymen» ómir keship kele jatqanyn kórsetedi. Aiyrmasy – óz jyrtqyshtyǵyn aqtaý úshin túrli syltaýlar tabatyndyǵy. Sonyń biri – kúshi basymdaý halyqtyń ózge bir etnosty «tarihta eleýli ister jasamaǵan, kesh paida bolǵan kemshin ult, sol sebepti óz erkimen ómir súrýge tiisti emes» degendei pikir taratyp, jaýlap alýy. Árine, eski jazba derekterde aty men isteri tańbalanǵan halyqtarǵa basqynshylyq mundai syltaýmen jasalyna almaidy. Mundai qiianatqa, negizinen, tarihyndaǵy túrli jaǵdailarmen óziniń etnostyq ataýyn ózgertken halyqtar ushyraidy. Mysaldy jaqynnan izdesek, osyndai «jas etnos» qataryna 15-ǵasyrda Joshy ulysynan (Altyn Ordadan) bólinip, ózderine jańa, tarihta kezdespegen laqab ataý alǵan Noǵai, Ózbek, Qazaq halyqtary iligedi. Buǵan Qazaq handyǵynyń qurylýynyń 550 jyldyǵyn atap ótý arqyly ózimiz sebep jasap otyrsaq, ózge halyqtar «olai emes edi» dep arhivterdi aqtara qoimaidy.
Máskeýde bir tarihshyǵa qazaq etnosy 550 jyl buryn «joqtan paida bola qalmaǵanyn», ultymyzdyń negizi Shyńǵyz hannyń basshylyǵymen 13-ǵasyr basynda Máńgi el memleketin qurýshy, tipti, odan buryn da memleketter qurǵan taipalardan turatynyn túsindirmek bolǵanmyn. Ol senińkiremei, ózge memleketter tájiribesinen birqatar mysal aitty. Reseidegi Viatka qalasy ertedegi viatich, Tver qalasy men oblysy tiver taipasynyń, al beride, 1916 salynǵan Mýrmansk qalasy ýgro-finndik mýrom taipasynyń atymen atalǵan eken. «Mýrom ormany» da bar. Bizdegi Qanjyǵaly Bógenbai, Qarakerei Qabanbai degendei, orys ańyzdaryndaǵy Ilia-mýromets osy taipadan kórinedi. (Bibliialyq «Ilia» atyna qarai bul ańyz osy ólke hristian dinin qabyldaǵannan soń paida bolǵan syńaily). Moskva qalasy (oblysy) da ýgro-finndik moksha (moksel) taipasy ataýynan paida bolǵan eken. Germaniiadaǵy Saksoniia, Prýssiia, t.b. oblystardyń da ertedegi germandyq saks, prýss taipalarynyń attary ekenin bilemiz. AQSh-taǵy kóptegen shtattaryna osy eldiń baiyrǵy halqy – úndis taipalarynyń attary berilgen: Dakota shtattary — lakota, Montana – montane, Aiova – kaiova, Chikago – chikaso taipasynyń aty eken. Kanada astanasy Ottava qalasy da úndis taipasynyń ataýy. Tipti, qazirde Resei ieligindegi alyp ólke Sibir – IH ǵasyrda Edil ózeniniń orta tusyn meken etken túrktiń Sývar taipasynyń atynan týǵan. Osynaý eldi meken ataýlary ertedegi álgi rý-taipalardyń otandary dál osy ólkeler ekenin bildirip tur.
Máskeýlikke sózimdi dáleldei túspekke men de kóne tarihnamalarda jazylǵan rýlardyń ataýyn Qazaqstan jerinen izdegen edim, esime Balqash qalasyna jaqyn Soltústik Qońyrat qalashyǵy tústi. Alaida ol oryssha «Koýnrad» delinipti. Ózim týǵan Matai stansasy ár qartada kórsetile bermeidi. Negizgi rýdyń bir butaǵy ǵana bolǵandyqtan eski shejirelerde de jazylmaǵan. Ár eldiń tarihshylaryn Qazaqstanǵa jetektep ákelip kóshe aralap: «Qaisyń Naiman, qaisyń Kereisiń?» – deý qolaisyz sharýa. Sondyqtan ózge jurtqa (ózimizge de) Qazaqtyń «jas etnos» emes, tamyry ejelden bar ekenin kórsetip nasihattar utymdy joldardy izdeý qajet. Menińshe sonyń biri – Qazaqstan geografiialyq kartasynda halqymyzǵa qatysty, kóne tarihnamalarda jazylǵan, álem tarihshylary qanyq ataýlardy múmkindiginshe mol kórsetý.
«Oǵyz-namada» baiandalǵandai, baǵzy zamandarda Túrkistan ólkesinde bolǵan ózara (azamattyq) soǵystan soń Oǵyz handy qoldap qasynda bolǵan bes taipadan qazir qazaq quramynda bary Qańly men Qypshaq. Al Oǵyz hanǵa baǵynbai shyǵysqa ketip jańa jylsanaýǵa deiingi 209 jyly Hýnný imperiiasyn qurýshy túrkterdiń bas, bileýshi taipasy Qiiat (Qiian, qytai tarihnamalarynda Hýian, túrktiń «quiǵan» sózi), odan taraǵan kóptegen rýlardan Qońyrat, Qoralas ta qazaq ishinde bar. Shyǵystaǵy Hýnný imperiiasymen bir zamanda elimizdiń qazirgi territoriiasynda Qańly jáne Úisin memleketteri bolǵany burynǵy-sońǵy kóptegen tarihshylar eńbekterinde jazylǵan. Ertis pen Dýnai ózenderi aralyǵyndaǵy alyp territoriia H-ǵasyrdan Deshti Qypshaq atalǵany aian. Osy birlestikte bolǵan túrk taipalary búginde ártúrli ózge etnonimder alǵanda, «qypshaq» ataýy tek qazaq quramyndaǵy rýda saqtalypty. Qazaq halqynyń quramyndaǵy Jalaiyr (Iaǵlaqar) taipasynyń ataýyn 8-ǵasyrda Uiyǵyr qaǵanatynyń (qazirgi Mońǵoliia-Manjuriia jerinde) qurylýyna bailanysty kezdestiremiz. Rashid ad-dinniń 1310 jyly jazylǵan «Jamiǵ at-Taýarihynda» da Jalaiyrlar Qidan memleketine (Liao imperiiasy), Shyńǵyz hannyń altynshy atasy Qaidýdyń zamanyna (H-ǵasyr sońy) qatysty aitylǵan. «Jamiǵ at-Taýarih» jáne basqa da Shyńǵyz han tarihy jaiyndaǵy shejirelerde Naiman men Kerei rýlary týraly da on birinshi ǵasyrdan (osy ataýlarymen) baian etilgen.
Endeshe, eski tarihnamalarda jazylyp, álem tarihshylaryna belgili bolǵan osy Qańly, Úisin, Qiiat, Jalaiyr, Naiman, Kerei, Qypshaq, Qońyrat ataýlarymen nege Qazaqstandaǵy oblys, aýdan, eldi mekenderdi atap, Qazaq etnosyn tarihta áigili osynaý taipalardyń quryp otyrǵanyn ashyp kórsetpeske. Mysaly (shartty túrde bolsa da) Qaratal ózeninen Altai taýyna deiingi jerdi Naiman ulysy, Qaratal men Ile ózeni aralyǵyn Jalaiyr ulysy, Ile men Shymkent qalasy (?) aralyǵyn Úisin ulysy (Dýlat uiysy), odan Jańaqorǵanǵa deiin Qońyrat ulysy dep atasa bolady. Otarshyldyq kezeń belgisi «Qyzylorda» ataýynan qutylyp, oblys atyn osy ólkede ejelden handyq qurǵan rý atymen «Qańly ulysy» dep, al sany azdyǵyna qarai osynda turatyn Qiiat rýyna qala aty (Qyzylorda) berilgeni jón. Kerei men Qypshaq, álemdik tarihta aty máshhúr bolǵan basqa da rý ataýlarymen, qazirgi qonystanýyna qarai ulys, uiys (aýdan) attaryn ataýǵa bolady. Mysaly, qazirgi Panfilov aýdanyn nege «Alban-Sýan uiysy» dep atamasqa. Álde bizge arýaqty babalar esiminen góri Panfilov aty aiaýly ma?!
«Ulys», «uiys» sózderin usyný sebebim, orystyń «oblast» (bizshe «oblys»), volost, volosnoi (bizshe «bolys») sózderi, shyn máninde, túrktiń (qazaqtyń) «úles, ulys» sóziniń burmalanýynan paida bolǵan. Orystiki delinetin «ýezd» de kónetúrktik «iýs» (qazaqsha «uiys», «júz» – Uly júz, Orda júz, Kishi júz) sózinen. Ras, «ulus, ulys» sózi Shyńǵyz hannyń óz uldaryna úles berýde (Joshy ulysy, Shaǵatai ulysy, t.b.) qoldanylǵandyqtan, jer aýmaǵyn belgileýde «aimaq, aýmaq» sózderi kelińkirer edi. Degenmen kópten qoldalynyp kelgen «oblys» sózinen alshaqtamaý úshin «ulys» sózin alǵan jón.
Árine, osy atalynǵan rýlardyń keibiri ertede dál búgingi ornyn meken etpegen de bolar. Biraq, maqsat rýlarǵa úles bólip berý emes, olardyń Qazaqstan jerinde, qazaq etnosynyń quramynda ekenin kórsetý, sol arqyly qazaqtyń «jas» emes, ejelgi etnos ekendigin dáleldeý.
(Taqyrypqa orai, oblystarymyzdyń búgindegi ataýlary jaiyna da nazar aýdartqym keledi. Mysaly, Qaraǵandy qalasy qaraǵan butasy mol jerde turǵyzylǵan bolar, Aqtóbe qalasy mańynda aq tóbe ia tóbeshik bar delik. Biraq búkil oblystyń jeri qaraǵan butaly, nemese álgi bir tóbeniń janyna ornalasa almaidy ǵoi!? Sondyqtan qalanyń atymen búkil ulysty ataý qisynǵa kelmeitinin oilastyrǵan jón bolar).
Kesheleri KSRO imperiiasynyń, «sovettik ult» jasaý uranymen júrgizgen «otaryndaǵy halyqtardy orystandyrý saiasaty» sanasyn sharpyǵan qandastarymyz aramyzda áli de barshylyq. Muny olardyń ara-kidik eski ádetpen «rýshyldyqpen, ultshyldyqpen kúresý» týraly «úndeýler» jariialaýynan baiqaimyz. «Ata-babalarymyzdyń atynan bezinip halqymyzdyń tarihyn ózimiz kelte etpeiik!» – degen osy usynysymyzǵa álgilerdiń búgin de óre túregelerin sezip otyrmyn. Olar mundai isimen, qazirgi, álemdi ǵalamdastyrmaq, adazatty ulttyq tamyryn umytqan tegin bilmes tobyrǵa ainaldyryp basqarýdy kókseýshilerge septesip otyrǵandaryn ia biler, ia bilmes. Biraq osylardyń ózi rýyn esh umytpaǵan, umytqysy da kelmeidi. Tek syrt kózge (keshe Máskeýge, búgin – ózin depýtattyqqa usynatyn halyqqa) «internatsionalist» bop upai jinaýdy kásipke ainaldyrǵan.
Bul másele, olar aitqandai, eger ulys ia uiys (aýdan) bir rýdyń atymen atalynsa, ol jerge basqa rýdyń kisisi bara almaidy degen sóz emes. Almaty oblysynda «Uiǵyr aýdany» bar. Alaida onda ártúrli basqa da ulttar turatyny, al uiǵyrlardyń dál osynda ǵana emes, Qazaqstannyń ózge de qala, ulys, aýdandaryn mekendeitini belgili. Sondai-aq Matai stansasynda tek Naimandar turady dep kim aitypty? «Óli riza bolmai tiri baiymaidy» degen, tek as berý emes, ata-babalarymyzdyń atyn óshirip almai nasihattaý da ekenin túsinýimiz kerek.
Osyǵan orai Ahmet Iassaýi atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrk ýniversitetiniń rektory Ý.Ábdibekovtiń «Qazaq rý, júzge bólinbeidi, qaita rý, júzden quralady» atty maqalasyn («Aqiqat» jýrn. 2015, №4), akademik M.Myrzahmetulynyń «Ómir ózegi – otbasy tárbiesi» maqalasyn («Qazaq ustazy» jýrn. 2014), B. Bóteevtiń («Alash úni» qoǵamdyq birlestikter odaǵynyń) «Qazaq bai-qýatty bolýy úshin ne isteýi kerek?» jobasyn oqyp shyǵýdy usynar edim.
Ultymyzdyń «jas etnos» emestigin aiqyn kórsetýdiń taǵy bir utymdy joly, ol memlekettik týymyzda tek bir ǵana «kún-tańba» emes, qazaqty quryp otyrǵan barsha túrk taipalarynyń negizgileriniń de tańbalarynyń bolýy. Tańbalardy Kók tústi týdyń bir jaq buryshynda ornalastyrsa bolady (AQSh týyndaǵy 50 juldyzdai). Álem tarihshylary osy tańbalar ishinen nebir ejelgi rý-taipalardyń belgilerin kórip-aq etnostyq tamyrymyzdyń tym tereńdigine tańdanary haq.
Ózge de túrk elderi óz týlaryn osyndai úlgimen jasasa, búginde qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar, túrkmen, qaraqalpaq, bashqurt, mońǵol, saha, býriat shubash, t.b. dep júrgen halyqtardyń quramynda birneshe ortaq rýlardyń baryn kórer edik. Bul – barshasynyń túbi bir Túrk degen halyq ekendigine kórnekti dálel bolar edi.
Temirjoldy Qoja-Túrk
(Hasen Qoja-Ahmet)
09.08.2015.
Ult portaly
