ادامزات ٶزٸن سانالى ەسەپتەگەنٸمەن, تاريحىنداعى مىڭداعان قىرعىن سوعىستار ونىڭ دا «دجۋنگلي زاڭىمەن» ٶمٸر كەشٸپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. ايىرماسى – ٶز جىرتقىشتىعىن اقتاۋ ٷشٸن تٷرلٸ سىلتاۋلار تاباتىندىعى. سونىڭ بٸرٸ – كٷشٸ باسىمداۋ حالىقتىڭ ٶزگە بٸر ەتنوستى «تاريحتا ەلەۋلٸ ٸستەر جاساماعان, كەش پايدا بولعان كەمشٸن ۇلت, سول سەبەپتٸ ٶز ەركٸمەن ٶمٸر سٷرۋگە تيٸستٸ ەمەس» دەگەندەي پٸكٸر تاراتىپ, جاۋلاپ الۋى. ەرينە, ەسكٸ جازبا دەرەكتەردە اتى مەن ٸستەرٸ تاڭبالانعان حالىقتارعا باسقىنشىلىق مۇنداي سىلتاۋمەن جاسالىنا المايدى. مۇنداي قيياناتقا, نەگٸزٸنەن, تاريحىنداعى تٷرلٸ جاعدايلارمەن ٶزٸنٸڭ ەتنوستىق اتاۋىن ٶزگەرتكەن حالىقتار ۇشىرايدى. مىسالدى جاقىننان ٸزدەسەك, وسىنداي «جاس ەتنوس» قاتارىنا 15-عاسىردا جوشى ۇلىسىنان (التىن وردادان) بٶلٸنٸپ, ٶزدەرٸنە جاڭا, تاريحتا كەزدەسپەگەن لاقاب اتاۋ العان نوعاي, ٶزبەك, قازاق حالىقتارى ٸلٸگەدٸ. بۇعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ ارقىلى ٶزٸمٸز سەبەپ جاساپ وتىرساق, ٶزگە حالىقتار «ولاي ەمەس ەدٸ» دەپ ارحيۆتەردٸ اقتارا قويمايدى.
مەسكەۋدە بٸر تاريحشىعا قازاق ەتنوسى 550 جىل بۇرىن «جوقتان پايدا بولا قالماعانىن», ۇلتىمىزدىڭ نەگٸزٸ شىڭعىز حاننىڭ باسشىلىعىمەن 13-عاسىر باسىندا مەڭگٸ ەل مەملەكەتٸن قۇرۋشى, تٸپتٸ, ودان بۇرىن دا مەملەكەتتەر قۇرعان تايپالاردان تۇراتىنىن تٷسٸندٸرمەك بولعانمىن. ول سەنٸڭكٸرەمەي, ٶزگە مەملەكەتتەر تەجٸريبەسٸنەن بٸرقاتار مىسال ايتتى. رەسەيدەگٸ ۆياتكا قالاسى ەرتەدەگٸ ۆياتيچ, تۆەر قالاسى مەن وبلىسى تيۆەر تايپاسىنىڭ, ال بەرٸدە, 1916 سالىنعان مۋرمانسك قالاسى ۋگرو-فينندٸك مۋروم تايپاسىنىڭ اتىمەن اتالعان ەكەن. «مۋروم ورمانى» دا بار. بٸزدەگٸ قانجىعالى بٶگەنباي, قاراكەرەي قابانباي دەگەندەي, ورىس اڭىزدارىنداعى يليا-مۋرومەتس وسى تايپادان كٶرٸنەدٸ. (بيبلييالىق «يليا» اتىنا قاراي بۇل اڭىز وسى ٶلكە حريستيان دٸنٸن قابىلداعاننان سوڭ پايدا بولعان سىڭايلى). موسكۆا قالاسى (وبلىسى) دا ۋگرو-فينندٸك موكشا (موكسەل) تايپاسى اتاۋىنان پايدا بولعان ەكەن. گەرمانيياداعى ساكسونييا, پرۋسسييا, ت.ب. وبلىستاردىڭ دا ەرتەدەگٸ گەرماندىق ساكس, پرۋسس تايپالارىنىڭ اتتارى ەكەنٸن بٸلەمٸز. اقش-تاعى كٶپتەگەن شتاتتارىنا وسى ەلدٸڭ بايىرعى حالقى – ٷندٸس تايپالارىنىڭ اتتارى بەرٸلگەن: داكوتا شتاتتارى — لاكوتا, مونتانا – مونتانە, ايوۆا – كايوۆا, چيكاگو – چيكاسو تايپاسىنىڭ اتى ەكەن. كانادا استاناسى وتتاۆا قالاسى دا ٷندٸس تايپاسىنىڭ اتاۋى. تٸپتٸ, قازٸردە رەسەي يەلٸگٸندەگٸ الىپ ٶلكە سيبير – ٸح عاسىردا ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ ورتا تۇسىن مەكەن ەتكەن تٷركتٸڭ سۋۆار تايپاسىنىڭ اتىنان تۋعان. وسىناۋ ەلدٸ مەكەن اتاۋلارى ەرتەدەگٸ ەلگٸ رۋ-تايپالاردىڭ وتاندارى دەل وسى ٶلكەلەر ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر.
مەسكەۋلٸككە سٶزٸمدٸ دەلەلدەي تٷسپەككە مەن دە كٶنە تاريحنامالاردا جازىلعان رۋلاردىڭ اتاۋىن قازاقستان جەرٸنەن ٸزدەگەن ەدٸم, ەسٸمە بالقاش قالاسىنا جاقىن سولتٷستٸك قوڭىرات قالاشىعى تٷستٸ. الايدا ول ورىسشا «كوۋنراد» دەلٸنٸپتٸ. ٶزٸم تۋعان ماتاي ستانساسى ەر قارتادا كٶرسەتٸلە بەرمەيدٸ. نەگٸزگٸ رۋدىڭ بٸر بۇتاعى عانا بولعاندىقتان ەسكٸ شەجٸرەلەردە دە جازىلماعان. ەر ەلدٸڭ تاريحشىلارىن قازاقستانعا جەتەكتەپ ەكەلٸپ كٶشە ارالاپ: «قايسىڭ نايمان, قايسىڭ كەرەيسٸڭ?» – دەۋ قولايسىز شارۋا. سوندىقتان ٶزگە جۇرتقا (ٶزٸمٸزگە دە) قازاقتىڭ «جاس ەتنوس» ەمەس, تامىرى ەجەلدەن بار ەكەنٸن كٶرسەتٸپ ناسيحاتتار ۇتىمدى جولداردى ٸزدەۋ قاجەت. مەنٸڭشە سونىڭ بٸرٸ – قازاقستان گەوگرافييالىق كارتاسىندا حالقىمىزعا قاتىستى, كٶنە تاريحنامالاردا جازىلعان, ەلەم تاريحشىلارى قانىق اتاۋلاردى مٷمكٸندٸگٸنشە مول كٶرسەتۋ.
«وعىز-نامادا» باياندالعانداي, باعزى زامانداردا تٷركٸستان ٶلكەسٸندە بولعان ٶزارا (ازاماتتىق) سوعىستان سوڭ وعىز حاندى قولداپ قاسىندا بولعان بەس تايپادان قازٸر قازاق قۇرامىندا بارى قاڭلى مەن قىپشاق. ال وعىز حانعا باعىنباي شىعىسقا كەتٸپ جاڭا جىلساناۋعا دەيٸنگٸ 209 جىلى حۋننۋ يمپەريياسىن قۇرۋشى تٷركتەردٸڭ باس, بيلەۋشٸ تايپاسى قييات (قييان, قىتاي تاريحنامالارىندا حۋيان, تٷركتٸڭ «قۇيعان» سٶزٸ), ودان تاراعان كٶپتەگەن رۋلاردان قوڭىرات, قورالاس تا قازاق ٸشٸندە بار. شىعىستاعى حۋننۋ يمپەريياسىمەن بٸر زاماندا ەلٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ تەرريتوريياسىندا قاڭلى جەنە ٷيسٸن مەملەكەتتەرٸ بولعانى بۇرىنعى-سوڭعى كٶپتەگەن تاريحشىلار ەڭبەكتەرٸندە جازىلعان. ەرتٸس پەن دۋناي ٶزەندەرٸ ارالىعىنداعى الىپ تەرريتورييا ح-عاسىردان دەشتٸ قىپشاق اتالعانى ايان. وسى بٸرلەستٸكتە بولعان تٷرك تايپالارى بٷگٸندە ەرتٷرلٸ ٶزگە ەتنونيمدەر العاندا, «قىپشاق» اتاۋى تەك قازاق قۇرامىنداعى رۋدا ساقتالىپتى. قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى جالايىر (ياعلاقار) تايپاسىنىڭ اتاۋىن 8-عاسىردا ۇيىعىر قاعاناتىنىڭ (قازٸرگٸ موڭعولييا-مانجۇرييا جەرٸندە) قۇرىلۋىنا بايلانىستى كەزدەستٸرەمٸز. راشيد اد-ديننٸڭ 1310 جىلى جازىلعان «جاميع ات-تاۋاريحىندا» دا جالايىرلار قيدان مەملەكەتٸنە (لياو يمپەريياسى), شىڭعىز حاننىڭ التىنشى اتاسى قايدۋدىڭ زامانىنا (ح-عاسىر سوڭى) قاتىستى ايتىلعان. «جاميع ات-تاۋاريح» جەنە باسقا دا شىڭعىز حان تاريحى جايىنداعى شەجٸرەلەردە نايمان مەن كەرەي رۋلارى تۋرالى دا ون بٸرٸنشٸ عاسىردان (وسى اتاۋلارىمەن) بايان ەتٸلگەن.
ەندەشە, ەسكٸ تاريحنامالاردا جازىلىپ, ەلەم تاريحشىلارىنا بەلگٸلٸ بولعان وسى قاڭلى, ٷيسٸن, قييات, جالايىر, نايمان, كەرەي, قىپشاق, قوڭىرات اتاۋلارىمەن نەگە قازاقستانداعى وبلىس, اۋدان, ەلدٸ مەكەندەردٸ اتاپ, قازاق ەتنوسىن تاريحتا ەيگٸلٸ وسىناۋ تايپالاردىڭ قۇرىپ وتىرعانىن اشىپ كٶرسەتپەسكە. مىسالى (شارتتى تٷردە بولسا دا) قاراتال ٶزەنٸنەن التاي تاۋىنا دەيٸنگٸ جەردٸ نايمان ۇلىسى, قاراتال مەن ٸلە ٶزەنٸ ارالىعىن جالايىر ۇلىسى, ٸلە مەن شىمكەنت قالاسى (?) ارالىعىن ٷيسٸن ۇلىسى (دۋلات ۇيىسى), ودان جاڭاقورعانعا دەيٸن قوڭىرات ۇلىسى دەپ اتاسا بولادى. وتارشىلدىق كەزەڭ بەلگٸسٸ «قىزىلوردا» اتاۋىنان قۇتىلىپ, وبلىس اتىن وسى ٶلكەدە ەجەلدەن حاندىق قۇرعان رۋ اتىمەن «قاڭلى ۇلىسى» دەپ, ال سانى ازدىعىنا قاراي وسىندا تۇراتىن قييات رۋىنا قالا اتى (قىزىلوردا) بەرٸلگەنٸ جٶن. كەرەي مەن قىپشاق, ەلەمدٸك تاريحتا اتى مەشھٷر بولعان باسقا دا رۋ اتاۋلارىمەن, قازٸرگٸ قونىستانۋىنا قاراي ۇلىس, ۇيىس (اۋدان) اتتارىن اتاۋعا بولادى. مىسالى, قازٸرگٸ پانفيلوۆ اۋدانىن نەگە «البان-سۋان ۇيىسى» دەپ اتاماسقا. ەلدە بٸزگە ارۋاقتى بابالار ەسٸمٸنەن گٶرٸ پانفيلوۆ اتى اياۋلى ما?!
«ۇلىس», «ۇيىس» سٶزدەرٸن ۇسىنۋ سەبەبٸم, ورىستىڭ «وبلاست» (بٸزشە «وبلىس»), ۆولوست, ۆولوسنوي (بٸزشە «بولىس») سٶزدەرٸ, شىن مەنٸندە, تٷركتٸڭ (قازاقتىڭ) «ٷلەس, ۇلىس» سٶزٸنٸڭ بۇرمالانۋىنان پايدا بولعان. ورىستٸكٸ دەلٸنەتٸن «ۋەزد» دە كٶنەتٷركتٸك «يۋس» (قازاقشا «ۇيىس», «جٷز» – ۇلى جٷز, وردا جٷز, كٸشٸ جٷز) سٶزٸنەن. راس, «ۇلۇس, ۇلىس» سٶزٸ شىڭعىز حاننىڭ ٶز ۇلدارىنا ٷلەس بەرۋدە (جوشى ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى, ت.ب.) قولدانىلعاندىقتان, جەر اۋماعىن بەلگٸلەۋدە «ايماق, اۋماق» سٶزدەرٸ كەلٸڭكٸرەر ەدٸ. دەگەنمەن كٶپتەن قولدالىنىپ كەلگەن «وبلىس» سٶزٸنەن الشاقتاماۋ ٷشٸن «ۇلىس» سٶزٸن العان جٶن.
ەرينە, وسى اتالىنعان رۋلاردىڭ كەيبٸرٸ ەرتەدە دەل بٷگٸنگٸ ورنىن مەكەن ەتپەگەن دە بولار. بٸراق, ماقسات رۋلارعا ٷلەس بٶلٸپ بەرۋ ەمەس, ولاردىڭ قازاقستان جەرٸندە, قازاق ەتنوسىنىڭ قۇرامىندا ەكەنٸن كٶرسەتۋ, سول ارقىلى قازاقتىڭ «جاس» ەمەس, ەجەلگٸ ەتنوس ەكەندٸگٸن دەلەلدەۋ.
(تاقىرىپقا وراي, وبلىستارىمىزدىڭ بٷگٸندەگٸ اتاۋلارى جايىنا دا نازار اۋدارتقىم كەلەدٸ. مىسالى, قاراعاندى قالاسى قاراعان بۇتاسى مول جەردە تۇرعىزىلعان بولار, اقتٶبە قالاسى ماڭىندا اق تٶبە يا تٶبەشٸك بار دەلٸك. بٸراق بٷكٸل وبلىستىڭ جەرٸ قاراعان بۇتالى, نەمەسە ەلگٸ بٸر تٶبەنٸڭ جانىنا ورنالاسا المايدى عوي!? سوندىقتان قالانىڭ اتىمەن بٷكٸل ۇلىستى اتاۋ قيسىنعا كەلمەيتٸنٸن ويلاستىرعان جٶن بولار).
كەشەلەرٸ كسرو يمپەريياسىنىڭ, «سوۆەتتٸك ۇلت» جاساۋ ۇرانىمەن جٷرگٸزگەن «وتارىنداعى حالىقتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتى» ساناسىن شارپىعان قانداستارىمىز ارامىزدا ەلٸ دە بارشىلىق. مۇنى ولاردىڭ ارا-كٸدٸك ەسكٸ ەدەتپەن «رۋشىلدىقپەن, ۇلتشىلدىقپەن كٷرەسۋ» تۋرالى «ٷندەۋلەر» جارييالاۋىنان بايقايمىز. «اتا-بابالارىمىزدىڭ اتىنان بەزٸنٸپ حالقىمىزدىڭ تاريحىن ٶزٸمٸز كەلتە ەتپەيٸك!» – دەگەن وسى ۇسىنىسىمىزعا ەلگٸلەردٸڭ بٷگٸن دە ٶرە تٷرەگەلەرٸن سەزٸپ وتىرمىن. ولار مۇنداي ٸسٸمەن, قازٸرگٸ, ەلەمدٸ عالامداستىرماق, ادازاتتى ۇلتتىق تامىرىن ۇمىتقان تەگٸن بٸلمەس توبىرعا اينالدىرىپ باسقارۋدى كٶكسەۋشٸلەرگە سەپتەسٸپ وتىرعاندارىن يا بٸلەر, يا بٸلمەس. بٸراق وسىلاردىڭ ٶزٸ رۋىن ەش ۇمىتپاعان, ۇمىتقىسى دا كەلمەيدٸ. تەك سىرت كٶزگە (كەشە مەسكەۋگە, بٷگٸن – ٶزٸن دەپۋتاتتىققا ۇسىناتىن حالىققا) «ينتەرناتسيوناليست» بوپ ۇپاي جيناۋدى كەسٸپكە اينالدىرعان.
بۇل مەسەلە, ولار ايتقانداي, ەگەر ۇلىس يا ۇيىس (اۋدان) بٸر رۋدىڭ اتىمەن اتالىنسا, ول جەرگە باسقا رۋدىڭ كٸسٸسٸ بارا المايدى دەگەن سٶز ەمەس. الماتى وبلىسىندا «ۇيعىر اۋدانى» بار. الايدا وندا ەرتٷرلٸ باسقا دا ۇلتتار تۇراتىنى, ال ۇيعىرلاردىڭ دەل وسىندا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ ٶزگە دە قالا, ۇلىس, اۋداندارىن مەكەندەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. سونداي-اق ماتاي ستانساسىندا تەك نايماندار تۇرادى دەپ كٸم ايتىپتى? «ٶلٸ ريزا بولماي تٸرٸ بايىمايدى» دەگەن, تەك اس بەرۋ ەمەس, اتا-بابالارىمىزدىڭ اتىن ٶشٸرٸپ الماي ناسيحاتتاۋ دا ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
وسىعان وراي احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى ۋ.ەبدٸبەكوۆتٸڭ «قازاق رۋ, جٷزگە بٶلٸنبەيدٸ, قايتا رۋ, جٷزدەن قۇرالادى» اتتى ماقالاسىن («اقيقات» جۋرن. 2015, №4), اكادەميك م.مىرزاحمەتۇلىنىڭ «ٶمٸر ٶزەگٸ – وتباسى تەربيەسٸ» ماقالاسىن («قازاق ۇستازى» جۋرن. 2014), ب. بٶتەەۆتٸڭ («الاش ٷنٸ» قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر وداعىنىڭ) «قازاق باي-قۋاتتى بولۋى ٷشٸن نە ٸستەۋٸ كەرەك?» جوباسىن وقىپ شىعۋدى ۇسىنار ەدٸم.
ۇلتىمىزدىڭ «جاس ەتنوس» ەمەستٸگٸن ايقىن كٶرسەتۋدٸڭ تاعى بٸر ۇتىمدى جولى, ول مەملەكەتتٸك تۋىمىزدا تەك بٸر عانا «كٷن-تاڭبا» ەمەس, قازاقتى قۇرىپ وتىرعان بارشا تٷرك تايپالارىنىڭ نەگٸزگٸلەرٸنٸڭ دە تاڭبالارىنىڭ بولۋى. تاڭبالاردى كٶك تٷستٸ تۋدىڭ بٸر جاق بۇرىشىندا ورنالاستىرسا بولادى (اقش تۋىنداعى 50 جۇلدىزداي). ەلەم تاريحشىلارى وسى تاڭبالار ٸشٸنەن نەبٸر ەجەلگٸ رۋ-تايپالاردىڭ بەلگٸلەرٸن كٶرٸپ-اق ەتنوستىق تامىرىمىزدىڭ تىم تەرەڭدٸگٸنە تاڭدانارى حاق.
ٶزگە دە تٷرك ەلدەرٸ ٶز تۋلارىن وسىنداي ٷلگٸمەن جاساسا, بٷگٸندە قازاق, قىرعىز, ٶزبەك, تاتار, تٷركمەن, قاراقالپاق, باشقۇرت, موڭعول, ساحا, بۋريات شۇباش, ت.ب. دەپ جٷرگەن حالىقتاردىڭ قۇرامىندا بٸرنەشە ورتاق رۋلاردىڭ بارىن كٶرەر ەدٸك. بۇل – بارشاسىنىڭ تٷبٸ بٸر تٷرك دەگەن حالىق ەكەندٸگٸنە كٶرنەكتٸ دەلەل بولار ەدٸ.
تەمٸرجولدى قوجا-تٷرك
(حاسەن قوجا-احمەت)
09.08.2015.
ۇلت پورتالى
