Baspa betterinde jaryq kórgen han Jáńgirdiń urpaqtary týraly ǵylymi-zertteý maqalalarda uldary men úsh qyzy týraly derekter jazylyp júr. T.Boranǵalievtiń «Jáńgir han» kitabynda: «Jáńgirdiń Zaǵira esimdi qyzy bolǵan. Alaida qyrqynshy jyldardyń basynda han otbasy týraly qujattarda Zaǵira týraly derek kezdespeidi, erterek, jas kezinde qaitys bolsa kerek» - dep keltiredi. Zaǵiradan basqa Jáńgirdiń Zyliha, Hadisha, Ǵaisha (kei derekterde Aisulý) degen qyzdary bolǵan. Ǵaisha erterek qaitys bolǵan, al Zyliha men Hadisha týraly málimet kópshilikke belgili. A.Tereshenkonyń 1853 jylǵy «Moskvitianin» jýrnalyndaǵy «Ishki Qyrǵyz Qaisaq ordasy» eńbeginde: «Obe docheri polýchili obrazovanie evropeiskoe, domashnee, liýbia ih za miagkost nrava i dobrotý, imenovali po-svoemý: Ziýleiký pozyvali Giýl-mai (rozovoe maslo), a Hodychý Hody-Djan (dýshenka Hody)» («Hannyń eki qyzy úiden eýropasha bilim alǵan, olardy jumsaq minezderine qarai jaqsy kórip Zylihany Gúlmai, Qadishany Qadijan dep atap ketken») - dep jazǵan.
Zaǵira týraly zertteýdi maqsat etip, muraǵat qujattaryn qarastyrdyq. Jáńgirdiń 1837 jyly 3 sáýirde toltyrǵan qyzmeti men mártebeleri týraly formýliarlyq tizimniń otbasy týraly 5-nshi pýnktinde:
Imeet dvýh jen: Fatimý Mýhammedjanový 28 i Iýzým Asrepový 30 let. Synovei vosem. Docherei chetyre: Zogriý 8 let, Zýliahý 5 let, Gaislý 2 let, Hadychý polgoda» («Eki áieli bar: Fatima Mýhammedjanova 28 jáne Júzim Asrepova 30 jasta. Uldary segiz. Qyzdary tórteý: Zogria 8 jasta, Zýliaha 5 jasta, Gaislý 2 jasta, Hadycha jas jarymda»).
Bul tizimdegi «Zogriý» - Zaǵira, kei derekterde Zahira. Al 2002 jyly Almaty qalasynan basylyp shyqqan «Istoriia Býkeevskogo hanstva 1801-1852 g.g.» kitabynyń esimder kórsetkishinde «Zogrekei (Zogriý, Ziýrekei) (rod. 1829), doch hana Djangira, jena Djaganshaha Chingalieva» («Zogrekei (Zogriý, Ziýrekei) (1829 jyly týǵan), han Jáńgirdiń qyzy, Djaganshah Chingalievtiń áieli») dep kórsetilgen.
Jáńgir 1842 jyly Orynbor Shekara komissiiasynyń tóraǵasy G.F.Genske joldaǵan hatynda óz otbasyndaǵy ul-qyzynyń nekeleri týraly baiandai kele, uly Saqypkereidiń odan buryn aǵalaryna atastyrylǵan sultan Shynaly Ormanovtyń qyzyna úilenetindigin, qyzy Ziýrekeidi sol Shynaly sultannyń uly Djiganshahqa atastyrǵanyn, jas sultanǵa tana rýyn basqarýdy tapsyrǵanyn jáne bul jas jigittiń maqtaýly qabiletimen kózge túskenin, bolashaǵynan úlken úmit kútetinin jazady.
Jáńgirdiń qyzy Zaǵiramen atastyrylǵan Jahanshah sultan Shynaly Ormanovtyń uly, 1822-25 jyldary dúniege kelgen, 1842 jyldan tana rýyn basqarǵan, 1856 jyly Moskva qalasynda ótken orys patshasy II Aleksandrdyń taqqa otyrý saltanatyna Ishki qazaq ordasynan ókil retinde qatysqan.
Saqypkereige, odan buryn hannyń eki ulyna atastyrylǵan Shynaly Ormanovtyń qyzy Ermekjan hannyń Júzimnen týǵan uly Seiitkereige turmysqa shyqqan. Ermekjan – Muhametkerei men belgili aqyn Sháńgerei Bókeevtiń anasy. 1850 jyly 31 jasynda qaitys bolǵan, Han ziratynda jerlengen, qulpytasy saqtalǵan.
Tarihi qujattar jinaǵynda kórsetilgen Zaǵira turmys qurǵandyǵy týraly derekti tarihshylar hannyń jazǵan hattaryn negizge alyp jazsa kerek. Biraq Zaǵira turmys qurmai turyp dúnieden ótken. Olai deýge birneshe sebep bar. Zaǵira Han ziratyna jerlengen, qulpytasy saqtalǵan.
Qulpytastyń tabylýy týraly 1998 jyly shildedegi «Oral óńiri» gazetiniń №44 sanyndaǵy Orda aýdanynyń imamy S.Áshenovtyń «Qulpytastar qupiiasy» maqalasynda: «Jáńgir han kesenesin salarda sol jerden qumǵa kómilip qalǵan kók syrmen jaqsy etip syrlanǵan bir qulpytas shyqty. Biz qaita turǵyzyp qoidyq, jazýyn oqyp qaraǵanda, ol: Zahir Muhambet Salqyjan Jihanger balasy 14 jasta ofat depti de, 1844 jyly ólgen» «Súrer saltanat, ýaqyt bir saǵat Jihanger» dep jazypty, - dep baiandaidy. Bókei ordasyndaǵy qulpytas jazýlaryn alǵash oqyp, sheshimin tapqan osy Sársenbai aǵamyz bolatyn. Bul jerde qulpytasqa jazylǵan «ﺰﻫﺮﻩ» sóziniń eshqandai haraqatsyz jazylýy jáne hannyń Zaǵira esimdi qyzy týraly derektiń bolmaýy dál tabýǵa kedergi keltirgeni sózsiz.
Qulpytastyń arabsha áriptermen jazylýy:
ﻠﺎ ﺍﻠﻠﻪ ﺍﻠﻪ ﺍﻠﻠﻪ ﻤﺤﻤﺪ ﺮﺴﻮﻞ ﺍﻠﻠﻪ
ﻜﻞ ﻤﻦ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﻔﺎﻦ ﻮ ﻴﺒﻘﻰ ﻮﺠﻪ ﺮﺒﻚ
ﺬﻮ ﺍﻠﺠﻠﺎﻞ ﻮ ﺍﻠﺎﻜﺮﻢ ﻴﺎﻤﻨﺎﻦ
ﺪﺸﺖ ﻘﭙﭽﺍﻖ ﺤﺎﻨﻰ ﺒﻮﻜﺎﻯ ﺤﺎﻦﻨﻨﻚ
ﺍﻮﻋﻠﻰ ﺠﻬﺎﻨﻜﻴﺮ ﺤﺎﻦﻨﻨﻚ ﻨﻮﺮ ﺪﻴﺪﻩ ﻔﺮﺬ
ﻨﺪﻩﺴﻰ ﺰﻫﺮﻩ ﺸﻴﺢ ﺍﻠﺎﺴﻠﺎﻢ ﻤﻔﺘﻰ ﻤﺤﻤﺪ
ﺠﺎﻦ ﻨﺒﻴﺮﻩﺴﻰ ﺪﺍﺮﻔﻨﺎﺪﺍﻦ ﺪﺍﺮﺒﻘﺎﻴﻰﺮﺤﻠﺖ
ﺍﻴﻠﺎﺪﻯ۱۶ﻴﺎﺸﻨﺪﻩ۱۸۴۴ﻴﻠﺪﻩ
ﻘﺎﻠﻮ ﺍﻨﺎ ﻠﻠﻪ ﻮ ﺍﻨﺎ ﺍﻠﻴﻪ ﺮﺍﺠﻌﻮﻦ ﻜﻔﻰ ﺒﺎﻤﺎﻮﺖ
ﺴﺮﻴﺮ ﺴﻠﻄﺎﻨﺖ ﻮ ﺮﻔﻌﺖ ﺴﻌﺎﺪﺘﻰ ﺠﻬﺎﻨﻜﺮﺤﺎﻦ
Qazaq tilinde: Lá illaha illa allah mýhammad rasýl allah kýllý man alaiha fan ýa iabqi ýajihi rabbka zý aljalal ýa alikram iamanan(Alla uly Muhammed onyń elshisi. Kim bolsa da bul jalǵandy qaldyrady, ólim oǵan erte keldi. Qaiyrymdy Alla) Deshti qypshaq hany Bókei hannyń uly Jihangir hannyń kóziniń qarashyǵyndai perzenti Zýhra sheih islam múftii Muhammedjan nemeresi faniden baqiǵa sapar qyldy 16 jasynda 1844 jyly qalý inna lillah ýa inna ilaihi rajýn kafi ba maýt (Biz barshamyz Allanyń qolyndamyz jáne oǵan qaita oralamyz) sarirý sýltanat ýa rifǵat saǵadati Jihangir han.
Formýliarlyq tizimde 1837 jyly 8 jasta bolsa, qulpytasta 1844 jyly 16 jasta eken. Birinshi málimet boiynsha 1829 jyly, ekinshide 1828 jyly dúniege kelgen bolyp shyqty. Bul jerde formýiarlyq tizimniń sáýir aiynda toltyrylǵanyn da eskerý kerek.
Turmysqa shyqqan áiel adamnyń basyna qoiylǵan qulpytasqa shyqqan tegi, ákesiniń aty, óz aty, kimniń áieli, kimniń kelini ekendigi jazylady, bul dástúr kúni búginge deiin saqtalyp keledi. Sózimiz dáleldi bolý úshin birneshe qulpytasqa toqtalaiyq. Mysaly, Kishi júz qazaq jurtynyń hany, Ábilhaiyr uly Nuraly han, Orman sultan uly Shynaly sultan qyzy Ermekjan hanym sultan Seiitkerei Jihangir han ulynyń áieli opat boldy, Arqar rýy Nuraly hannyń nemeresi sultan Súiinishqali áieli Shońqara Qaraýyl qoja qyzy opat nemese Jamaljan Saifetdin qyzy Garif Ismail uly Býrnaevtyń áieli opat boldy dep kórsetiledi.
Han Jáńgir 1843 jyldyń 31 naýryzynda jazǵan hatynda da qyzyn Jahanshah sultanmen atastyryp qoiǵany týraly ǵana jazady. Bizdiń Zaǵiranyń turmysqa shyqpaǵan deýge sebep bolǵan taǵy bir derek Fatimanyń Ekaterina Merlinge 1843 jyly 23 mamyrda joldaǵan haty: «Ziýrekeia moia blagodarit vas za ýchastie v ee sýdbe, ona deistvitelno pomolvlena za syna byvshego hanom zaýralskih kirgizov, no eshe ne zamýjem, i svadba otlojena eshe na mnogie gody» («Ziýrekeiim sizdiń sálemińizdi ystyq yqylaspen qabyl aldy, sizdiń onyń ómirine qyzyǵýshylyq tanytqanyna qýanyshty, ol bir sultannyń ulyna atastyrylǵanymenen áli de toiy birneshe jylǵa shegerilip otyr») - dep jazady Fatima Totash óziniń Piatigorskide em alǵan kezinde týysqanyndai bolyp ketken Merlinge.
Al endi 1846 jyly 16 qyrkúiekte jazylǵan hattaǵy: My nijeimenovannye opekýny nad naslednikami Hana Djangera Býkeeva i prinadlejashim im imýshestvom Sýltan Adil Býkei Hanov i Gvardii Porýchik Gýseinov ýsmatrivaia, chto sostoiashii pod nadzorom ýchrejdennogo dlia ýpravleniia kirgizami Vnýtrennei Ordy Soveta Sýltan Chingalii Ýrmanov neodnokratno nastaival prejde o vydache v zamýjestvo za syna ego Djiganshý nahodiashýiýsia na popechenii i vospitanii opekýnov doch pokoinogo hana Djangera Ziýleihý po tomý slýchaiý, chto býdto Ego Vysokostepenstvo po smerti docheri svoei Ziýgri, obeshal vydat Ziýleihý za ego syna, i nyne pribyv v , ýsilil eshe bolee prejnego skazannye svoi trebovaniia («Biz han Jáńgir Bókei ulynyń muragerleriniń jáne olarǵa tiisti múlikterdiń qamqorshylary sultan Ádil Bókeihanov pen gvardiia porýchigi Gýseinov Ishki Qazaq Ordasyn basqarý jónindegi Keńestiń qaraýyndaǵy sultan Shynaly Ormanovtyń qamqorshylardyń tárbiesindegi han Jáńgirdiń qyzy Zyliqany uly Jahanshahqa turmysqa berýdi talap etýde, ol hannyń qyzy Ziýgria (Zaǵira) dúnieden ótkennen soń ýádesi boiynsha Zylihany bermek bolǵanyn alǵa tartyp, búginde ǵa kelip talabyn kúsheitýde») – degen derekter sózimizdi aiqyndai túsedi.
Sonymen Zaǵira, Zýhra, Ziýrekei, Ziýgrekei, Zogriý – formasy tilderdiń ereksheligine orai árqily jazylǵan bir adamnyń esimi degen tujyrymǵa kelemiz.
Maqalamyzdyń maqsaty qulpytasta da talai syr jatqanyn, ol da tarihi derek saqtaǵan jádiger ekendigin taǵy bir tanytý.
Gúlmarý Myrzaǵalieva,
Bókei ordasy tarihi-mýzei kesheniniń bólim meńgerýshisi,
tarih magistri
"Danakaz" jýrnaly
