باسپا بەتتەرٸندە جارىق كٶرگەن حان جەڭگٸردٸڭ ۇرپاقتارى تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالاردا ۇلدارى مەن ٷش قىزى تۋرالى دەرەكتەر جازىلىپ جٷر. ت.بورانعاليەۆتٸڭ «جەڭگٸر حان» كٸتابىندا: «جەڭگٸردٸڭ زاعيرا ەسٸمدٸ قىزى بولعان. الايدا قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىندا حان وتباسى تۋرالى قۇجاتتاردا زاعيرا تۋرالى دەرەك كەزدەسپەيدٸ, ەرتەرەك, جاس كەزٸندە قايتىس بولسا كەرەك» - دەپ كەلتٸرەدٸ. زاعيرادان باسقا جەڭگٸردٸڭ زىليحا, حاديشا, عايشا (كەي دەرەكتەردە ايسۇلۋ) دەگەن قىزدارى بولعان. عايشا ەرتەرەك قايتىس بولعان, ال زىليحا مەن حاديشا تۋرالى مەلٸمەت كٶپشٸلٸككە بەلگٸلٸ. ا.تەرەششەنكونىڭ 1853 جىلعى «موسكۆيتيانين» جۋرنالىنداعى «ٸشكٸ قىرعىز قايساق ورداسى» ەڭبەگٸندە: «وبە دوچەري پولۋچيلي وبرازوۆانيە ەۆروپەيسكوە, دوماشنەە, ليۋبيا يح زا مياگكوست نراۆا ي دوبروتۋ, يمەنوۆالي پو-سۆوەمۋ: زيۋلەيكۋ پوزىۆالي گيۋل-ماي (روزوۆوە ماسلو), ا حودىچۋ حودى-دجان (دۋشەنكا حودى)» («حاننىڭ ەكٸ قىزى ٷيدەن ەۋروپاشا بٸلٸم العان, ولاردى جۇمساق مٸنەزدەرٸنە قاراي جاقسى كٶرٸپ زىليحانى گٷلماي, قاديشانى قاديجان دەپ اتاپ كەتكەن») - دەپ جازعان.
زاعيرا تۋرالى زەرتتەۋدٸ ماقسات ەتٸپ, مۇراعات قۇجاتتارىن قاراستىردىق. جەڭگٸردٸڭ 1837 جىلى 3 سەۋٸردە تولتىرعان قىزمەتٸ مەن مەرتەبەلەرٸ تۋرالى فورمۋليارلىق تٸزٸمنٸڭ وتباسى تۋرالى 5-نشٸ پۋنكتٸندە:
يمەەت دۆۋح جەن: فاتيمۋ مۋحاممەدجانوۆۋ 28 ي يۋزۋم اسرەپوۆۋ 30 لەت. سىنوۆەي ۆوسەم. دوچەرەي چەتىرە: زوگريۋ 8 لەت, زۋلياحۋ 5 لەت, گايسلۋ 2 لەت, حادىچۋ پولگودا» («ەكٸ ەيەلٸ بار: فاتيما مۋحاممەدجانوۆا 28 جەنە جٷزٸم اسرەپوۆا 30 جاستا. ۇلدارى سەگٸز. قىزدارى تٶرتەۋ: زوگريا 8 جاستا, زۋلياحا 5 جاستا, گايسلۋ 2 جاستا, حادىچا جاس جارىمدا»).
بۇل تٸزٸمدەگٸ «زوگريۋ» - زاعيرا, كەي دەرەكتەردە زاھيرا. ال 2002 جىلى الماتى قالاسىنان باسىلىپ شىققان «يستورييا بۋكەەۆسكوگو حانستۆا 1801-1852 گ.گ.» كٸتابىنىڭ ەسٸمدەر كٶرسەتكٸشٸندە «زوگرەكەي (زوگريۋ, زيۋرەكەي) (رود. 1829), دوچ حانا دجانگيرا, جەنا دجاگانشاحا چينگاليەۆا» («زوگرەكەي (زوگريۋ, زيۋرەكەي) (1829 جىلى تۋعان), حان جەڭگٸردٸڭ قىزى, دجاگانشاح چينگاليەۆتٸڭ ەيەلٸ») دەپ كٶرسەتٸلگەن.
جەڭگٸر 1842 جىلى ورىنبور شەكارا كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى گ.ف.گەنسكە جولداعان حاتىندا ٶز وتباسىنداعى ۇل-قىزىنىڭ نەكەلەرٸ تۋرالى بايانداي كەلە, ۇلى ساقىپكەرەيدٸڭ ودان بۇرىن اعالارىنا اتاستىرىلعان سۇلتان شىنالى ورمانوۆتىڭ قىزىنا ٷيلەنەتٸندٸگٸن, قىزى زيۋرەكەيدٸ سول شىنالى سۇلتاننىڭ ۇلى دجيگانشاحقا اتاستىرعانىن, جاس سۇلتانعا تانا رۋىن باسقارۋدى تاپسىرعانىن جەنە بۇل جاس جٸگٸتتٸڭ ماقتاۋلى قابٸلەتٸمەن كٶزگە تٷسكەنٸن, بولاشاعىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتەتٸنٸن جازادى.
جەڭگٸردٸڭ قىزى زاعيرامەن اتاستىرىلعان جاھانشاح سۇلتان شىنالى ورمانوۆتىڭ ۇلى, 1822-25 جىلدارى دٷنيەگە كەلگەن, 1842 جىلدان تانا رۋىن باسقارعان, 1856 جىلى موسكۆا قالاسىندا ٶتكەن ورىس پاتشاسى ٸٸ الەكساندردىڭ تاققا وتىرۋ سالتاناتىنا ٸشكٸ قازاق ورداسىنان ٶكٸل رەتٸندە قاتىسقان.
ساقىپكەرەيگە, ودان بۇرىن حاننىڭ ەكٸ ۇلىنا اتاستىرىلعان شىنالى ورمانوۆتىڭ قىزى ەرمەكجان حاننىڭ جٷزٸمنەن تۋعان ۇلى سەيٸتكەرەيگە تۇرمىسقا شىققان. ەرمەكجان – مۇحامەتكەرەي مەن بەلگٸلٸ اقىن شەڭگەرەي بٶكەەۆتٸڭ اناسى. 1850 جىلى 31 جاسىندا قايتىس بولعان, حان زيراتىندا جەرلەنگەن, قۇلپىتاسى ساقتالعان.
تاريحي قۇجاتتار جيناعىندا كٶرسەتٸلگەن زاعيرا تۇرمىس قۇرعاندىعى تۋرالى دەرەكتٸ تاريحشىلار حاننىڭ جازعان حاتتارىن نەگٸزگە الىپ جازسا كەرەك. بٸراق زاعيرا تۇرمىس قۇرماي تۇرىپ دٷنيەدەن ٶتكەن. ولاي دەۋگە بٸرنەشە سەبەپ بار. زاعيرا حان زيراتىنا جەرلەنگەن, قۇلپىتاسى ساقتالعان.
قۇلپىتاستىڭ تابىلۋى تۋرالى 1998 جىلى شٸلدەدەگٸ «ورال ٶڭٸرٸ» گازەتٸنٸڭ №44 سانىنداعى وردا اۋدانىنىڭ يمامى س.ەشەنوۆتىڭ «قۇلپىتاستار قۇپيياسى» ماقالاسىندا: «جەڭگٸر حان كەسەنەسٸن سالاردا سول جەردەن قۇمعا كٶمٸلٸپ قالعان كٶك سىرمەن جاقسى ەتٸپ سىرلانعان بٸر قۇلپىتاس شىقتى. بٸز قايتا تۇرعىزىپ قويدىق, جازۋىن وقىپ قاراعاندا, ول: زاحير مۇحامبەت سالقىجان جيھانگەر بالاسى 14 جاستا وفات دەپتٸ دە, 1844 جىلى ٶلگەن» «سٷرەر سالتانات, ۋاقىت بٸر ساعات جيھانگەر» دەپ جازىپتى, - دەپ باياندايدى. بٶكەي ورداسىنداعى قۇلپىتاس جازۋلارىن العاش وقىپ, شەشٸمٸن تاپقان وسى سەرسەنباي اعامىز بولاتىن. بۇل جەردە قۇلپىتاسقا جازىلعان «ﺰﻫﺮﻩ» سٶزٸنٸڭ ەشقانداي حاراقاتسىز جازىلۋى جەنە حاننىڭ زاعيرا ەسٸمدٸ قىزى تۋرالى دەرەكتٸڭ بولماۋى دەل تابۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرگەنٸ سٶزسٸز.
قۇلپىتاستىڭ ارابشا ەرٸپتەرمەن جازىلۋى:
ﻠﺎ ﺍﻠﻠﻪ ﺍﻠﻪ ﺍﻠﻠﻪ ﻤﺤﻤﺪ ﺮﺴﻮﻞ ﺍﻠﻠﻪ
ﻜﻞ ﻤﻦ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﻔﺎﻦ ﻮ ﻴﺒﻘﻰ ﻮﺠﻪ ﺮﺒﻚ
ﺬﻮ ﺍﻠﺠﻠﺎﻞ ﻮ ﺍﻠﺎﻜﺮﻢ ﻴﺎﻤﻨﺎﻦ
ﺪﺸﺖ ﻘﭙﭽﺍﻖ ﺤﺎﻨﻰ ﺒﻮﻜﺎﻯ ﺤﺎﻦﻨﻨﻚ
ﺍﻮﻋﻠﻰ ﺠﻬﺎﻨﻜﻴﺮ ﺤﺎﻦﻨﻨﻚ ﻨﻮﺮ ﺪﻴﺪﻩ ﻔﺮﺬ
ﻨﺪﻩﺴﻰ ﺰﻫﺮﻩ ﺸﻴﺢ ﺍﻠﺎﺴﻠﺎﻢ ﻤﻔﺘﻰ ﻤﺤﻤﺪ
ﺠﺎﻦ ﻨﺒﻴﺮﻩﺴﻰ ﺪﺍﺮﻔﻨﺎﺪﺍﻦ ﺪﺍﺮﺒﻘﺎﻴﻰﺮﺤﻠﺖ
ﺍﻴﻠﺎﺪﻯ۱۶ﻴﺎﺸﻨﺪﻩ۱۸۴۴ﻴﻠﺪﻩ
ﻘﺎﻠﻮ ﺍﻨﺎ ﻠﻠﻪ ﻮ ﺍﻨﺎ ﺍﻠﻴﻪ ﺮﺍﺠﻌﻮﻦ ﻜﻔﻰ ﺒﺎﻤﺎﻮﺖ
ﺴﺮﻴﺮ ﺴﻠﻄﺎﻨﺖ ﻮ ﺮﻔﻌﺖ ﺴﻌﺎﺪﺘﻰ ﺠﻬﺎﻨﻜﺮﺤﺎﻦ
قازاق تٸلٸندە: لە يللاھا يللا اللاھ مۋحامماد راسۋل اللاھ كۋللۋ مان الايھا فان ۋا يابقي ۋاجيھي راببكا زۋ الجالال ۋا اليكرام يامانان(اللا ۇلى مۇحاممەد ونىڭ ەلشٸسٸ. كٸم بولسا دا بۇل جالعاندى قالدىرادى, ٶلٸم وعان ەرتە كەلدٸ. قايىرىمدى اللا) دەشتٸ قىپشاق حانى بٶكەي حاننىڭ ۇلى جيھانگير حاننىڭ كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي پەرزەنتٸ زۋھرا شەيح يسلام مٷفتيٸ مۇحاممەدجان نەمەرەسٸ فانيدەن باقيعا ساپار قىلدى 16 جاسىندا 1844 جىلى قالۋ يننا ليللاھ ۋا يننا يلايھي راجۋن كافي با ماۋت (بٸز بارشامىز اللانىڭ قولىندامىز جەنە وعان قايتا ورالامىز) ساريرۋ سۋلتانات ۋا ريفعات ساعاداتي جيھانگير حان.
فورمۋليارلىق تٸزٸمدە 1837 جىلى 8 جاستا بولسا, قۇلپىتاستا 1844 جىلى 16 جاستا ەكەن. بٸرٸنشٸ مەلٸمەت بويىنشا 1829 جىلى, ەكٸنشٸدە 1828 جىلى دٷنيەگە كەلگەن بولىپ شىقتى. بۇل جەردە فورمۋيارلىق تٸزٸمنٸڭ سەۋٸر ايىندا تولتىرىلعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك.
تۇرمىسقا شىققان ەيەل ادامنىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاسقا شىققان تەگٸ, ەكەسٸنٸڭ اتى, ٶز اتى, كٸمنٸڭ ەيەلٸ, كٸمنٸڭ كەلٸنٸ ەكەندٸگٸ جازىلادى, بۇل دەستٷر كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن بٸرنەشە قۇلپىتاسقا توقتالايىق. مىسالى, كٸشٸ جٷز قازاق جۇرتىنىڭ حانى, ەبٸلحايىر ۇلى نۇرالى حان, ورمان سۇلتان ۇلى شىنالى سۇلتان قىزى ەرمەكجان حانىم سۇلتان سەيٸتكەرەي جيھانگير حان ۇلىنىڭ ەيەلٸ وپات بولدى, ارقار رۋى نۇرالى حاننىڭ نەمەرەسٸ سۇلتان سٷيٸنٸشقالي ەيەلٸ شوڭقارا قاراۋىل قوجا قىزى وپات نەمەسە جامالجان سايفەتدين قىزى گاريف يسمايل ۇلى بۋرناەۆتىڭ ەيەلٸ وپات بولدى دەپ كٶرسەتٸلەدٸ.
حان جەڭگٸر 1843 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا جازعان حاتىندا دا قىزىن جاھانشاح سۇلتانمەن اتاستىرىپ قويعانى تۋرالى عانا جازادى. بٸزدٸڭ زاعيرانىڭ تۇرمىسقا شىقپاعان دەۋگە سەبەپ بولعان تاعى بٸر دەرەك فاتيمانىڭ ەكاتەرينا مەرلينگە 1843 جىلى 23 مامىردا جولداعان حاتى: «زيۋرەكەيا مويا بلاگوداريت ۆاس زا ۋچاستيە ۆ ەە سۋدبە, ونا دەيستۆيتەلنو پومولۆلەنا زا سىنا بىۆشەگو حانوم زاۋرالسكيح كيرگيزوۆ, نو ەششە نە زامۋجەم, ي سۆادبا وتلوجەنا ەششە نا منوگيە گودى» («زيۋرەكەيٸم سٸزدٸڭ سەلەمٸڭٸزدٸ ىستىق ىقىلاسپەن قابىل الدى, سٸزدٸڭ ونىڭ ٶمٸرٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتقانىنا قۋانىشتى, ول بٸر سۇلتاننىڭ ۇلىنا اتاستىرىلعانىمەنەن ەلٸ دە تويى بٸرنەشە جىلعا شەگەرٸلٸپ وتىر») - دەپ جازادى فاتيما توتاش ٶزٸنٸڭ پياتيگورسكٸدە ەم العان كەزٸندە تۋىسقانىنداي بولىپ كەتكەن مەرلينگە.
ال ەندٸ 1846 جىلى 16 قىركٷيەكتە جازىلعان حاتتاعى: مى نيجەيمەنوۆاننىە وپەكۋنى ناد ناسلەدنيكامي حانا دجانگەرا بۋكەەۆا ي پرينادلەجاششيم يم يمۋششەستۆوم سۋلتان اديل بۋكەي حانوۆ ي گۆارديي پورۋچيك گۋسەينوۆ ۋسماتريۆايا, چتو سوستوياششيي پود نادزوروم ۋچرەجدەننوگو دليا ۋپراۆلەنييا كيرگيزامي ۆنۋترەننەي وردى سوۆەتا سۋلتان چينگاليي ۋرمانوۆ نەودنوكراتنو ناستايۆال پرەجدە و ۆىداچە ۆ زامۋجەستۆو زا سىنا ەگو دجيگانشۋ ناحودياششۋيۋسيا نا پوپەچەنيي ي ۆوسپيتانيي وپەكۋنوۆ دوچ پوكوينوگو حانا دجانگەرا زيۋلەيحۋ پو تومۋ سلۋچايۋ, چتو بۋدتو ەگو ۆىسوكوستەپەنستۆو پو سمەرتي دوچەري سۆوەي زيۋگري, وبەششال ۆىدات زيۋلەيحۋ زا ەگو سىنا, ي نىنە پريبىۆ ۆ , ۋسيليل ەششە بولەە پرەجنەگو سكازاننىە سۆوي ترەبوۆانييا («بٸز حان جەڭگٸر بٶكەي ۇلىنىڭ مۇراگەرلەرٸنٸڭ جەنە ولارعا تيٸستٸ مٷلٸكتەردٸڭ قامقورشىلارى سۇلتان ەدٸل بٶكەيحانوۆ پەن گۆاردييا پورۋچيگٸ گۋسەينوۆ ٸشكٸ قازاق ورداسىن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ قاراۋىنداعى سۇلتان شىنالى ورمانوۆتىڭ قامقورشىلاردىڭ تەربيەسٸندەگٸ حان جەڭگٸردٸڭ قىزى زىليقانى ۇلى جاھانشاحقا تۇرمىسقا بەرۋدٸ تالاپ ەتۋدە, ول حاننىڭ قىزى زيۋگريا (زاعيرا) دٷنيەدەن ٶتكەننەن سوڭ ۋەدەسٸ بويىنشا زىليحانى بەرمەك بولعانىن العا تارتىپ, بٷگٸندە عا كەلٸپ تالابىن كٷشەيتۋدە») – دەگەن دەرەكتەر سٶزٸمٸزدٸ ايقىنداي تٷسەدٸ.
سونىمەن زاعيرا, زۋھرا, زيۋرەكەي, زيۋگرەكەي, زوگريۋ – فورماسى تٸلدەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە وراي ەرقيلى جازىلعان بٸر ادامنىڭ ەسٸمٸ دەگەن تۇجىرىمعا كەلەمٸز.
ماقالامىزدىڭ ماقساتى قۇلپىتاستا دا تالاي سىر جاتقانىن, ول دا تاريحي دەرەك ساقتاعان جەدٸگەر ەكەندٸگٸن تاعى بٸر تانىتۋ.
گٷلمارۋ مىرزاعاليەۆا,
بٶكەي ورداسى تاريحي-مۋزەي كەشەنٸنٸڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ,
تاريح ماگيسترٸ
"Danakaz" جۋرنالى
