Halyqtyń ar-namysy men qadir-qasieti qorǵaldy

Jýyrda Astana qalasyndaǵy “Radisson” oteliniń konferents-zalynda “Qazaqstandaǵy Jeltoqsan (1986 jylǵy) kóterilisiniń tarihi jáne halyqaralyq mańyzy” atty halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótti.

Ártúrli 10 elden kelgen, árqily tarihi-filosofiialyq, sotsiologiialyq, saiasi mektep­terdiń ókilderi – ǵalymdar, qazaqstandyq jáne sheteldik jetekshi qoǵamtanýshylar, sondai-aq jas zertteýshiler ózderiniń ǵylymi baiandamalarynda “Jeltoqsan-86”-nyń tarihi jáne halyqaralyq mańyzyna alǵash ret jan-jaqty ári tereń baǵa berdi.

Akademikter, ǵylym doktorlary men kandidattar, sheteldik zert­teý­shiler bul kóterilis álemdik aldyńǵy qatarly jurtshylyq úshin óktem­dikke, myzǵymastai kó­rin­gen totalitarizmge, keńes imperiiasyna qar­sy halyqtyń jappai qarsylyǵynyń jarqyn mysaly boldy dep biraýyzdan atap kórsetti. Polshadan, Túrkiiadan, Reseiden, Majarstannan, Mońǵoliiadan jáne basqa da elderden kelgen ǵalymdar kóterilistiń Keńes imperiiasy men “sotsia­listik lager” deitinniń ydyraýyna, demokratiialyq jáne ult-azattyq protsesterdiń týyndap, paida bolýyna tikelei yqpaly bolǵanyna shynaiy dálelder keltirdi. Kóterilistiń halyqaralyq mańyzyna egjei-tegje­i­li taldaý jasady. Bul kóterilis keńes ǵylymy men ideologiiasynyń soǵystan keiingi kezeńde ornyqtyrylǵan Keńes Odaǵynda ulttyq máselede “problema joqtyǵy”, onyń tolyq ári túpkilikti sheshilgeni týraly ańyz ben jalǵan qaǵidany tolyqtai talqandap, joqqa shyǵardy.

Ǵylymi forýmǵa qa­tys­qan ǵalymdar dál osy “Jeltoqsan-86” Keńes imperiiasynyń ydyraýyna jol ashty jáne bul rette kóterilis­ke qatysýshylar qazaq halqynyń Azattyq pen Táý­elsiz­dikke degen birtutas erik-jigeri men umtylysyn bildirip, jappai batyrlyq tanytty, halyqty toptastyryp, onyń ar-namysy men qadir-qasietin qorǵady dep esepteidi.

Saper kúrekterimen jáne soiyldarmen qarýlanǵan arnaiy maqsattaǵy ásker soldattarynyń, áskeri ýchilisheler men KSRO IIM oqý oryndary kýrsanttarynyń, militsiianyń jappai kúsh qoldanǵanyna, uryp-soqqanyna, sondai-aq qala zaýyttarynda arnaiy daiyndalǵan temir taiaqtarmen, bolat qubyrlardyń kesindilerimen qarýlanǵan, “jasaqshylar” dep atalatyndardyń bú­kil Almaty qalasynda qýdalap, soqqyǵa jyqqanyna, ózderine qarsy itterdiń, BTR-lardyń, militsiianyń erekshe otriadtarynyń paidalanylǵanyna, 20 gradýstyq aiazda sýyq sý shashqanyna, jap­pai ustaý men qamaý­ǵa alýǵa qaramastan, kó­terilisshiler batyrlyqpen, halyqtyń erik-jigeri men arman-tilegin bildi­rip, bostandyq, demokratiia jáne Qazaqstannyń egemendigi ideialary jolynda 3 kún boiy óz kúre­sin jalǵastyra berdi.

KSRO OK Saiasi biýrosy men KSRO UQK basshylyǵynyń tikelei nusqaýy boiynsha kóterilistiń shynaiy bet-beinesin jasyryp qalý, odaq ishindegi jáne álemdegi jurtshylyqty aljastyrý maqsatynda, sondai-aq ózderi­niń saiasi qatelikteri men kóterilisshilerge qatysty jazalaý sharalaryn aq­tap alý úshin kóterilistiń aý­qymy men saldaryn sipattaityn mán-jailar, resmi baǵalar men habarlar tolyqtai burmalandy, negizgi derekter men tsifrlar qoldan jasaldy.

Ǵalymdar jáne halyq­aralyq konferentsiiaǵa qatysýshylar “jeltoqsanshylar” Otandy qorǵaý jolynda jappai patriotizm men batyrlyq kór­setýdiń kózi tiri ári jarqyn ónegesi bolyp tabylady, sondyqtan olar mem­lekettik jáne qoǵamdyq ómirden shetqaqpai qalmaýǵa tiis dep sanaidy. Olardyń erligi qazaqstandyqtardyń búgingi jáne bolashaq urpaǵyn tárbieleýge laiyqty.

Halyqaralyq forýmǵa qatysýshylar “Jeltoqsan-86”-ǵa bailanysty máselelerdi jan-jaqty talqylap, ózderiniń “jeltoqsanshylar” erligi aldyndaǵy jaýapkershiligin uǵynyp, Qazaqstannyń órkenietti ári demokratiialyq memleket retin­degi imidjine múddelilik tanytyp, saiasi qubylystarǵa halyqaralyq standarttar men qundylyqtar negizinde baǵa berýde qazaqstandyqtardyń tarihi sanasyn qalyptastyrýdyń mańyzy men qa­jettiligin atap kórsetti. Osy negizde qarar qa­byl­dandy.

Onda tómendegidei máseleler qamtyldy.

1986 jylǵy 17-19 jeltoqsanda Qazaq KSR-inde bolǵan, KSRO OK basshylyǵynyń ulttyq saiasaty men sheshimderine qarsy baǵyttalyp, Qazaqstannyń azattyǵy men ege­mendigin qorǵaýdy maqsat tutqan saiasi boi kórsetýler kóterilis dep tanylsyn.

Keń aýqymdy ǵylymi jáne qoǵamdyq ainalymǵa “Jeltoqsan-86” ult-azattyq, demokratiialyq kúsh­terdiń jandanýyna úlken yqpalyn tigizip, basqa protsestermen qatar Keńes Odaǵynyń ydyraýyna jáne Qazaqstannyń táýe­l­sizdigin qalpyna keltirý­ge alyp kelgen, sondai-aq KSRO ornynda táýelsiz ulttyq memleketterdiń qurylýyna belgili bir dárejede óz áserin ti­gizip, qoǵamdyq-saiasi jú­ielerdiń taitalasyndaǵy teńgerimniń demokratiialyq kúshter paidasyna ózgerýine jol ashqan, sol arqyly búkilálemdik tarihi mańyzǵa ie bolǵan qazaq halqynyń kóterili­si” degen tezis engizilsin.

 “Jeltoqsan-86” – bul egemen Qazaqstannyń múddeleri men bolashaǵy jolynda jastardyń jappai patriotizm men batyrlyq tanytý aktisi.

1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisi týraly buryn berilgen ǵylymi baǵalar men tujyrymdar, onyń ishinde 1987 jylǵy mamyrda Qazaq KSR ǴA-da ótkizilgen ǵylymi konferentsiia túsindirmeleri koniýnktýralyq, saiasi jáne ideologiialyq kózqarastardyń jeteginde ket­ken,ǵylymǵa jat jáne obektivti emes dep tanylsyn.

Jeltoqsannyń barlyq belsendi qatysýshylary halqynyń múddesi men Otanynyń egemendigi úshin óz bostandyǵyn, densaýlyǵyn, taǵdyryn sarp etken, al keibiri, tipti, óz ómirin qiǵan, Qazaqstannyń azattyǵy men ege­men­digi jolyndaǵy kúreskerler dep sanalsyn.

Ǵalymdardyń halyq­aralyq forýmy bizdiń halqymyz úshin aýyr bolǵan kúnderde Qazaqstandaǵy jeltoqsan (1986 jylǵy) kóterilisine qatysýshylar­ǵa qoldaý kórsetip, yntymaqtastyq tanytqany úshin Polshanyń, Túrkiianyń, Germaniianyń, Majarstannyń, Chehiianyń jáne basqa da memle­ketterdiń progressivti jáne demokratiialyq jurtshylyǵyna, burynǵy barsha keńestik respýblikalardyń, qazirgi    tá­ý­elsiz memleketterdiń progressivti jurtshylyǵyna, sheteldik ǵalymdar­ǵa, aqyndarǵa, jazýshylarǵa, qoǵam qairatker­lerine shynaiy alǵys sózderin aitady.

QR Úkimetine, Prezi­denti ákimshiligine, Par­lamentine “Jeltoqsan (1986 jylǵy) kóterilisine qatysýshylardyń márte­besi jáne biliktiń zańsyz áreketterinen zardap shekken barlyq qurbandardy aqtaý týraly” zań qabyldaý usynylsyn.

Ǵylymi forýmǵa qatysýshylar jurtshylyqtyń talabyna qaramastan, ne QR Úkimeti, ne tiisti mi­nis­trlikter men vedomstvolar, ne barlyq deń­geidegi ákimdikter halqymyz tarihyndaǵy taǵdy­r­sheshti qubylys – “Jeltoqsan-86”-nyń 30 jyldyǵyn laiyqty túrde qarsy alý jóninde “Arnaýly is-sharalar josparlaryn” qabyldamaǵanyn ókinish­pen atap ótedi.

Halyqaralyq ǵylymi forým Úkimetke jáne Astana ákimine táýelsiz Qazaqstannyń jańa elordasynda “Jeltoqsan-86”-nyń qaharmandaryna” monýmenttik keshenin tur­ǵyzý týraly (demeýshilik kómek esebinen jasaýǵa da bolady) sheshim qabyldaýdy usynady.

Úkimetke jáne “Jeltoqsan-86”-nyń besigi Almatynyń ákimine kóte­riliske 30 jyl tolyp otyrǵan jyly ońtústik elordada arhivtik, foto-qujattyq, ulttyq-rýhanilyq, imandylyq-patriottyq jáne basqa da zaldar men saqtaý oryndaryn qamtityn “Jeltoqsan-86” tarihi memorial­dyq ortalyǵynyń” irge­tasyn qalap, qurylysyn bastaý (demeýshilik kómek esebinen de jasaýǵa bolady) usynylsyn.

Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimetine “Jeltoqsan-86” qatysýshylarynyń jappai batyrlyǵy men patriotizmin máńgi este qaldyrý: qala kó­shelerine esim­derin berý; eskertkishter ornatý; kitaptar men estelik­ter seriiasyn shyǵarý; markalar shyǵarý; monetalar soǵý jáne t.b. boiynsha jeke Qaýly qabyldaý usynylsyn.

QR Bilim jáne ǵylym ministrligine, QR Ǵylym akademiiasyna, ǵalym­dar­ǵa, tarihshylarǵa mek­teptiń, kolledjdiń jáne joǵary oqý ornynyń oqý­lyqtaryn shyǵarǵan kezde “Jeltoqsan-86” kóteri­lisi­ne jeke paragraftar arnaý qajet dep esepteý jóninde ótinish jasalsyn.

Ǵalymdardyń halyq­aralyq forýmy Memleket basshysy N.Á. Nazarbaevqa 18 jeltoqsandy (basqa kúndi belgileýge de bolady) óz batyr-qorǵaýshylaryna alǵys bildirý jáne taǵzym etý belgisi retinde kóptegen shetelderde jasalǵandai, Qa­zaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin janyn pida etken kúreskerlerdi (qaharmandardy) jalpyulttyq qurmetteý kúni dep jariialaý jóninde ótinish jasaidy.

QR Bilim jáne ǵylym ministrligine, joǵary oqý oryndarynyń rektorlaryna, gýmanitarlyq be­iindegi ǵylymi-zertteý institýttarynyń direktorlaryna, ǵylymi jáne shyǵarmashylyq jurtshylyqqa jyl saiyn Halyq­aralyq “Jeltoqsan oqýlaryn” ótkizý jóninde óti­nish jasalsyn.

Ǵalymdardyń halyq­aralyq forýmy QR Bilim jáne ǵylym ministr­ligine, joǵary oqý oryndarynyń rektorlaryna, doktorant­tar men magistranttardyń ǵylymi jetekshi­lerine izdenýshi­lerge osy kóteriliske bailanysty dissertatsiialyq zertteýler taqyryptaryn tań­daý­dy usynýǵa keńes be­redi.

Ǵalymdardyń halyq­aralyq forýmy QR Pre­zidentiniń ákimshili­gine (jetekshi retinde), QR Bilim jáne ǵylym minis­trligi men Ǵylym akademiiasyna burynǵy basqa da Odaqtas respýblikalardyń úlgisimen eldiń qoǵamdyq ǵylymyn dekommýnizatsiialaý jáne otarsyzdandyrý protse­sin kúsheitýdi usynady.

Halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrligine jáne QR Memlekettik arhivine “Jeltoqsan-86” entsiklopediiasyn shyǵarýdy usynady.

"Jas Alash" gazeti