جۋىردا استانا قالاسىنداعى “Radisson” وتەلiنiڭ كونفەرەنتس-زالىندا “قازاقستانداعى جەلتوقسان (1986 جىلعى) كٶتەرiلiسiنiڭ تاريحي جەنە حالىقارالىق ماڭىزى” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ٶتتi.
ەرتٷرلi 10 ەلدەن كەلگەن, ەرقيلى تاريحي-فيلوسوفييالىق, سوتسيولوگييالىق, ساياسي مەكتەپتەردiڭ ٶكiلدەرi – عالىمدار, قازاقستاندىق جەنە شەتەلدiك جەتەكشi قوعامتانۋشىلار, سونداي-اق جاس زەرتتەۋشiلەر ٶزدەرiنiڭ عىلىمي باياندامالارىندا “جەلتوقسان-86”-نىڭ تاريحي جەنە حالىقارالىق ماڭىزىنا العاش رەت جان-جاقتى ەرi تەرەڭ باعا بەردi.
اكادەميكتەر, عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتار, شەتەلدiك زەرتتەۋشiلەر بۇل كٶتەرiلiس ەلەمدiك الدىڭعى قاتارلى جۇرتشىلىق ٷشiن ٶكتەمدiككە, مىزعىماستاي كٶرiنگەن توتاليتاريزمگە, كەڭەس يمپەريياسىنا قارسى حالىقتىڭ جاپپاي قارسىلىعىنىڭ جارقىن مىسالى بولدى دەپ بiراۋىزدان اتاپ كٶرسەتتi. پولشادان, تٷركييادان, رەسەيدەن, ماجارستاننان, موڭعولييادان جەنە باسقا دا ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار كٶتەرiلiستiڭ كەڭەس يمپەريياسى مەن “سوتسياليستiك لاگەر” دەيتiننiڭ ىدىراۋىنا, دەموكراتييالىق جەنە ۇلت-ازاتتىق پروتسەستەردiڭ تۋىنداپ, پايدا بولۋىنا تiكەلەي ىقپالى بولعانىنا شىنايى دەلەلدەر كەلتiردi. كٶتەرiلiستiڭ حالىقارالىق ماڭىزىنا ەگجەي-تەگجەيلi تالداۋ جاسادى. بۇل كٶتەرiلiس كەڭەس عىلىمى مەن يدەولوگيياسىنىڭ سوعىستان كەيiنگi كەزەڭدە ورنىقتىرىلعان كەڭەس وداعىندا ۇلتتىق مەسەلەدە “پروبلەما جوقتىعى”, ونىڭ تولىق ەرi تٷپكiلiكتi شەشiلگەنi تۋرالى اڭىز بەن جالعان قاعيدانى تولىقتاي تالقانداپ, جوققا شىعاردى.
عىلىمي فورۋمعا قاتىسقان عالىمدار دەل وسى “جەلتوقسان-86” كەڭەس يمپەريياسىنىڭ ىدىراۋىنا جول اشتى جەنە بۇل رەتتە كٶتەرiلiسكە قاتىسۋشىلار قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق پەن تەۋەلسiزدiككە دەگەن بiرتۇتاس ەرiك-جiگەرi مەن ۇمتىلىسىن بiلدiرiپ, جاپپاي باتىرلىق تانىتتى, حالىقتى توپتاستىرىپ, ونىڭ ار-نامىسى مەن قادiر-قاسيەتiن قورعادى دەپ ەسەپتەيدi.
ساپەر كٷرەكتەرiمەن جەنە سويىلدارمەن قارۋلانعان ارنايى ماقساتتاعى ەسكەر سولداتتارىنىڭ, ەسكەري ۋچيليششەلەر مەن كسرو IIم وقۋ ورىندارى كۋرسانتتارىنىڭ, ميليتسييانىڭ جاپپاي كٷش قولدانعانىنا, ۇرىپ-سوققانىنا, سونداي-اق قالا زاۋىتتارىندا ارنايى دايىندالعان تەمiر تاياقتارمەن, بولات قۇبىرلاردىڭ كەسiندiلەرiمەن قارۋلانعان, “جاساقشىلار” دەپ اتالاتىنداردىڭ بٷكiل الماتى قالاسىندا قۋدالاپ, سوققىعا جىققانىنا, ٶزدەرiنە قارسى يتتەردiڭ, بتر-لاردىڭ, ميليتسييانىڭ ەرەكشە وتريادتارىنىڭ پايدالانىلعانىنا, 20 گرادۋستىق ايازدا سۋىق سۋ شاشقانىنا, جاپپاي ۇستاۋ مەن قاماۋعا الۋعا قاراماستان, كٶتەرiلiسشiلەر باتىرلىقپەن, حالىقتىڭ ەرiك-جiگەرi مەن ارمان-تiلەگiن بiلدiرiپ, بوستاندىق, دەموكراتييا جەنە قازاقستاننىڭ ەگەمەندiگi يدەيالارى جولىندا 3 كٷن بويى ٶز كٷرەسiن جالعاستىرا بەردi.
كسرو وك ساياسي بيۋروسى مەن كسرو ۇقك باسشىلىعىنىڭ تiكەلەي نۇسقاۋى بويىنشا كٶتەرiلiستiڭ شىنايى بەت-بەينەسiن جاسىرىپ قالۋ, وداق iشiندەگi جەنە ەلەمدەگi جۇرتشىلىقتى الجاستىرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق ٶزدەرiنiڭ ساياسي قاتەلiكتەرi مەن كٶتەرiلiسشiلەرگە قاتىستى جازالاۋ شارالارىن اقتاپ الۋ ٷشiن كٶتەرiلiستiڭ اۋقىمى مەن سالدارىن سيپاتتايتىن مەن-جايلار, رەسمي باعالار مەن حابارلار تولىقتاي بۇرمالاندى, نەگiزگi دەرەكتەر مەن تسيفرلار قولدان جاسالدى.
عالىمدار جەنە حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار “جەلتوقسانشىلار” وتاندى قورعاۋ جولىندا جاپپاي پاتريوتيزم مەن باتىرلىق كٶرسەتۋدiڭ كٶزi تiرi ەرi جارقىن ٶنەگەسi بولىپ تابىلادى, سوندىقتان ولار مەملەكەتتiك جەنە قوعامدىق ٶمiردەن شەتقاقپاي قالماۋعا تيiس دەپ سانايدى. ولاردىڭ ەرلiگi قازاقستاندىقتاردىڭ بٷگiنگi جەنە بولاشاق ۇرپاعىن تەربيەلەۋگە لايىقتى.
حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋشىلار “جەلتوقسان-86”-عا بايلانىستى مەسەلەلەردi جان-جاقتى تالقىلاپ, ٶزدەرiنiڭ “جەلتوقسانشىلار” ەرلiگi الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگiن ۇعىنىپ, قازاقستاننىڭ ٶركەنيەتتi ەرi دەموكراتييالىق مەملەكەت رەتiندەگi يميدجiنە مٷددەلiلiك تانىتىپ, ساياسي قۇبىلىستارعا حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قۇندىلىقتار نەگiزiندە باعا بەرۋدە قازاقستاندىقتاردىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى مەن قاجەتتiلiگiن اتاپ كٶرسەتتi. وسى نەگiزدە قارار قابىلداندى.
وندا تٶمەندەگiدەي مەسەلەلەر قامتىلدى.
1986 جىلعى 17-19 جەلتوقساندا قازاق كسر-iندە بولعان, كسرو وك باسشىلىعىنىڭ ۇلتتىق ساياساتى مەن شەشiمدەرiنە قارسى باعىتتالىپ, قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن ەگەمەندiگiن قورعاۋدى ماقسات تۇتقان ساياسي بوي كٶرسەتۋلەر كٶتەرiلiس دەپ تانىلسىن.
كەڭ اۋقىمدى عىلىمي جەنە قوعامدىق اينالىمعا “جەلتوقسان-86” ۇلت-ازاتتىق, دەموكراتييالىق كٷشتەردiڭ جاندانۋىنا ٷلكەن ىقپالىن تيگiزiپ, باسقا پروتسەستەرمەن قاتار كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا جەنە قازاقستاننىڭ تەۋەلسiزدiگiن قالپىنا كەلتiرۋگە الىپ كەلگەن, سونداي-اق كسرو ورنىندا تەۋەلسiز ۇلتتىق مەملەكەتتەردiڭ قۇرىلۋىنا بەلگiلi بiر دەرەجەدە ٶز ەسەرiن تيگiزiپ, قوعامدىق-ساياسي جٷيەلەردiڭ تايتالاسىنداعى تەڭگەرiمنiڭ دەموكراتييالىق كٷشتەر پايداسىنا ٶزگەرۋiنە جول اشقان, سول ارقىلى بٷكiلەلەمدiك تاريحي ماڭىزعا يە بولعان قازاق حالقىنىڭ كٶتەرiلiسi” دەگەن تەزيس ەنگiزiلسiن.
“جەلتوقسان-86” – بۇل ەگەمەن قازاقستاننىڭ مٷددەلەرi مەن بولاشاعى جولىندا جاستاردىڭ جاپپاي پاتريوتيزم مەن باتىرلىق تانىتۋ اكتiسi.
1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرiلiسi تۋرالى بۇرىن بەرiلگەن عىلىمي باعالار مەن تۇجىرىمدار, ونىڭ iشiندە 1987 جىلعى مامىردا قازاق كسر عا-دا ٶتكiزiلگەن عىلىمي كونفەرەنتسييا تٷسiندiرمەلەرi كونيۋنكتۋرالىق, ساياسي جەنە يدەولوگييالىق كٶزقاراستاردىڭ جەتەگiندە كەتكەن,عىلىمعا جات جەنە وبەكتيۆتi ەمەس دەپ تانىلسىن.
جەلتوقساننىڭ بارلىق بەلسەندi قاتىسۋشىلارى حالقىنىڭ مٷددەسi مەن وتانىنىڭ ەگەمەندiگi ٷشiن ٶز بوستاندىعىن, دەنساۋلىعىن, تاعدىرىن سارپ ەتكەن, ال كەيبiرi, تiپتi, ٶز ٶمiرiن قيعان, قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن ەگەمەندiگi جولىنداعى كٷرەسكەرلەر دەپ سانالسىن.
عالىمداردىڭ حالىقارالىق فورۋمى بiزدiڭ حالقىمىز ٷشiن اۋىر بولعان كٷندەردە قازاقستانداعى جەلتوقسان (1986 جىلعى) كٶتەرiلiسiنە قاتىسۋشىلارعا قولداۋ كٶرسەتiپ, ىنتىماقتاستىق تانىتقانى ٷشiن پولشانىڭ, تٷركييانىڭ, گەرمانييانىڭ, ماجارستاننىڭ, چەحييانىڭ جەنە باسقا دا مەملەكەتتەردiڭ پروگرەسسيۆتi جەنە دەموكراتييالىق جۇرتشىلىعىنا, بۇرىنعى بارشا كەڭەستiك رەسپۋبليكالاردىڭ, قازiرگi تەۋەلسiز مەملەكەتتەردiڭ پروگرەسسيۆتi جۇرتشىلىعىنا, شەتەلدiك عالىمدارعا, اقىندارعا, جازۋشىلارعا, قوعام قايراتكەرلەرiنە شىنايى العىس سٶزدەرiن ايتادى.
قر ٷكiمەتiنە, پرەزيدەنتi ەكiمشiلiگiنە, پارلامەنتiنە “جەلتوقسان (1986 جىلعى) كٶتەرiلiسiنە قاتىسۋشىلاردىڭ مەرتەبەسi جەنە بيلiكتiڭ زاڭسىز ەرەكەتتەرiنەن زارداپ شەككەن بارلىق قۇربانداردى اقتاۋ تۋرالى” زاڭ قابىلداۋ ۇسىنىلسىن.
عىلىمي فورۋمعا قاتىسۋشىلار جۇرتشىلىقتىڭ تالابىنا قاراماستان, نە قر ٷكiمەتi, نە تيiستi مينيسترلiكتەر مەن ۆەدومستۆولار, نە بارلىق دەڭگەيدەگi ەكiمدiكتەر حالقىمىز تاريحىنداعى تاعدىرشەشتi قۇبىلىس – “جەلتوقسان-86”-نىڭ 30 جىلدىعىن لايىقتى تٷردە قارسى الۋ جٶنiندە “ارناۋلى iس-شارالار جوسپارلارىن” قابىلداماعانىن ٶكiنiشپەن اتاپ ٶتەدi.
حالىقارالىق عىلىمي فورۋم ٷكiمەتكە جەنە استانا ەكiمiنە تەۋەلسiز قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسىندا “جەلتوقسان-86”-نىڭ قاھارماندارىنا” مونۋمەنتتiك كەشەنiن تۇرعىزۋ تۋرالى (دەمەۋشiلiك كٶمەك ەسەبiنەن جاساۋعا دا بولادى) شەشiم قابىلداۋدى ۇسىنادى.
ٷكiمەتكە جەنە “جەلتوقسان-86”-نىڭ بەسiگi الماتىنىڭ ەكiمiنە كٶتەرiلiسكە 30 جىل تولىپ وتىرعان جىلى وڭتٷستiك ەلوردادا ارحيۆتiك, فوتو-قۇجاتتىق, ۇلتتىق-رۋحانيلىق, يماندىلىق-پاتريوتتىق جەنە باسقا دا زالدار مەن ساقتاۋ ورىندارىن قامتيتىن “جەلتوقسان-86” تاريحي مەموريالدىق ورتالىعىنىڭ” iرگەتاسىن قالاپ, قۇرىلىسىن باستاۋ (دەمەۋشiلiك كٶمەك ەسەبiنەن دە جاساۋعا بولادى) ۇسىنىلسىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكiمەتiنە “جەلتوقسان-86” قاتىسۋشىلارىنىڭ جاپپاي باتىرلىعى مەن پاتريوتيزمiن مەڭگi ەستە قالدىرۋ: قالا كٶشەلەرiنە ەسiمدەرiن بەرۋ; ەسكەرتكiشتەر ورناتۋ; كiتاپتار مەن ەستەلiكتەر سەريياسىن شىعارۋ; ماركالار شىعارۋ; مونەتالار سوعۋ جەنە ت.ب. بويىنشا جەكە قاۋلى قابىلداۋ ۇسىنىلسىن.
قر بiلiم جەنە عىلىم مينيسترلiگiنە, قر عىلىم اكادەميياسىنا, عالىمدارعا, تاريحشىلارعا مەكتەپتiڭ, كوللەدجدiڭ جەنە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقۋلىقتارىن شىعارعان كەزدە “جەلتوقسان-86” كٶتەرiلiسiنە جەكە پاراگرافتار ارناۋ قاجەت دەپ ەسەپتەۋ جٶنiندە ٶتiنiش جاسالسىن.
عالىمداردىڭ حالىقارالىق فورۋمى مەملەكەت باسشىسى ن.ە. نازارباەۆقا 18 جەلتوقساندى (باسقا كٷندi بەلگiلەۋگە دە بولادى) ٶز باتىر-قورعاۋشىلارىنا العىس بiلدiرۋ جەنە تاعزىم ەتۋ بەلگiسi رەتiندە كٶپتەگەن شەتەلدەردە جاسالعانداي, قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسiزدiگi ٷشiن جانىن پيدا ەتكەن كٷرەسكەرلەردi (قاھارمانداردى) جالپىۇلتتىق قۇرمەتتەۋ كٷنi دەپ جارييالاۋ جٶنiندە ٶتiنiش جاسايدى.
قر بiلiم جەنە عىلىم مينيسترلiگiنە, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىنا, گۋمانيتارلىق بەيiندەگi عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ديرەكتورلارىنا, عىلىمي جەنە شىعارماشىلىق جۇرتشىلىققا جىل سايىن حالىقارالىق “جەلتوقسان وقۋلارىن” ٶتكiزۋ جٶنiندە ٶتiنiش جاسالسىن.
عالىمداردىڭ حالىقارالىق فورۋمى قر بiلiم جەنە عىلىم مينيسترلiگiنە, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىنا, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتاردىڭ عىلىمي جەتەكشiلەرiنە iزدەنۋشiلەرگە وسى كٶتەرiلiسكە بايلانىستى ديسسەرتاتسييالىق زەرتتەۋلەر تاقىرىپتارىن تاڭداۋدى ۇسىنۋعا كەڭەس بەرەدi.
عالىمداردىڭ حالىقارالىق فورۋمى قر پرەزيدەنتiنiڭ ەكiمشiلiگiنە (جەتەكشi رەتiندە), قر بiلiم جەنە عىلىم مينيسترلiگi مەن عىلىم اكادەميياسىنا بۇرىنعى باسقا دا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ٷلگiسiمەن ەلدiڭ قوعامدىق عىلىمىن دەكوممۋنيزاتسييالاۋ جەنە وتارسىزداندىرۋ پروتسەسiن كٷشەيتۋدi ۇسىنادى.
حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلiگiنە جەنە قر مەملەكەتتiك ارحيۆiنە “جەلتوقسان-86” ەنتسيكلوپەديياسىن شىعارۋدى ۇسىنادى.
"جاس الاش" گازەتٸ
