Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan joba

QR Prezidenti N.Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda: «…Biz tsifrlyq tehnologiiany qoldaný arqyly qurylatyn jańa indýstriialardy órkendetýge tiispiz. Bul – mańyzdy keshendi mindet. Elde 3D-printing, onlain-saýda, mobildi banking, tsifrlyq qyzmet kórsetý sekildi densaýlyq saqtaý, bilim berý isinde qoldanylatyn jáne basqa da perspektivaly salalardy damytý kerek. Bul indýstriialar qazirdiń ózinde damyǵan elderdiń ekonomikalarynyń qurylymyn ózgertip, dástúrli salalarǵa jańa sapa darytty. Osyǵan orai, Úkimetke «Tsifrlyq Qazaqstan» jeke baǵdarlamasyn ázirleýdi jáne qabyldaýdy tapsyramyn…», – degen bolatyn. Bul damyǵan 30 eldiń qatarynan kórinýdiń basty sharty ekeni belgili. Órkenietti elderdiń barlyǵy osy sandyq júiege kóship, ónerkásibiniń damýyn jáne halqynyń ál-aýqatyn jyldan-jylǵa jaqsartyp keledi.

Elbasynyń tikelei tapsyrmasyna sai Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrligi «Tsifrlyq Qazaqstan» Memlekettik baǵdarlamasyn ázirledi. Baǵdarlama bes negizgi baǵyttan turady: ekonomika salalaryn tsifrlandyrý; tsifrly memleketke kóshý; tsifrlyq Jibek jolyn júzege asyrý; adami kapitaldy damytý; innovatsiialyq ekojúieni qurý. «100 naqty qadam» Ult jospary jáne «Nurly jol» sekildi mańyzdy qujattarda kórsetilgen maqsat-mindetterdi júzege asyrýǵa ekpin beretin qosymsha kúsh bolyp tabylatyn baǵdarlamanyń basty maqsaty – el ekonomikasynyń básekege qabilettiligin arttyryp, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, ómir sapasyn arttyrý, ári ulttyq ekonomikany tsifrlandyrý. Qujatty júzege asyrý sheńberinde 2020 jylǵa deiin internet qoldanýshylardyń sanyn 80 paiyzǵa deiin arttyrý, turǵyndardyń 95 paiyzyn tsifrlyq xabar taratýmen qamtý, azamattardyń tsifrlyq saýattylyǵyn 80 paiyzǵa deiin arttyrý kózdelgen. Atqarylatyn jobalardyń basym bóligi memlekettik-jekmenshik seriktestigi aiasynda júzege aspaq. Aita keterligi, «Tsifrlyq Qazaqstan» tek bir ǵana IT salasyn emes, qoǵamdaǵy ózge de salalardy damytýǵa baǵyttalǵan. Sonyń arqasynda IT-sektorynda 150 myń jańa jumys orny ashylady. Dál osy saladaǵy eńbek ónimdiligi 37 paiyzdy quramaq. Al, halyqtyń tsifrlyq saýattylyǵyn 85 paiyzǵa deiin jetkizý kózdelip otyr.

Joba negizgi 4 baǵyt boiynsha júzege asatyn bolady. Birinshi baǵyt – aýyl-aimaqty keńjolaqty internetpen qamtamasyz etip, Qazaqstannyń tranzittik áleýetin arttyrý. Ekinshi baǵyt – ekonomikanyń salalaryna (kólik jáne logistika, densaýlyq saqtaý, bilim berý, aýyl sharýashylyǵy jáne elektrondy saýda) tsifrlyq tehnologiiany endirý. Úshinshisi – memlekettik organdar jumysynyń sapasyn arttyrý jáne tórtinshi baǵyt – IT-mamandardy daiarlaý. Jalpy, Qazaqstanda aqparattyq tehnologiialardy memlekettik sektorǵa endirý jumystary birneshe jyl buryn sátti bastalǵan bolatyn. Onyń jarqyn mysaly – eGov júiesi nemese Qazaqstannyń elektrondy úkimeti. Dál osy júieniń kómegimen búginde júzdegen operatsiia­ny kompiýter aldynda otyryp-aq júrgizýge bolady. Qujat rásimdeý, kommýnaldy qyzmet túrleriniń aqysyn, salyq, aiyppul, saqtandyrý jáne ózge de qyzmet túrlerin úide otyryp tóleýge kez-kelgen qazaqstandyqtyń múmkindigi bar. Aldaǵy ýaqytta «Tsi­frlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy aiasynda bul júieniń jumysy odan ári jetildirilmek. Bul úshin Avstriia, Daniia, Avstraliia, Kanada jáne Singapýr sekildi damyǵan memleketterdiń tájiribesi qabyldandy.

Qazirgi tańda baǵdarlama boiynsha atqarylǵan jumystardyń alǵashqy nátijeleri kórine bastady. Máselen, ótken jyldan beri Qazaqstan mektepterinde elektrondy kúndelik qoldanysqa engizildi. Sonymen qatar, pedagogtar atqarǵan jumystarynyń esebi men josparlaryn qaǵaz kúiinde emes, elektrondy úlgide tapsyra alady. Elektrondyq kommertsiia jáne qolma-qol aqshasyz tólemder ómirimizge myqtap endi.

Aitalyq, «Qazposhta» Aktsionerlik qoǵamy Astana jáne Almaty qalalarynda mamandandyrylǵan «Fýlfilment» jáne elektrondy kommertsiia ortalyqtaryn ashty. Bul jetkizý merzimin qysqartý men taýarlardy jóneltý qyz­metterin jetildirý arqyly internet-saýdany damytýǵa yqpal etedi. Sondai-aq, «E-commerce» bazasynda, iaǵni, elektrondyq kommertsiia ortalyqtary negizinde onlain-dúkender qurý boiynsha oqytý qyzmetteri kórsetilip jatyr.

Memlekettik qyzmetterdi elektrondy formatqa aýystyrý aiasynda ákimshilik kedergiler men qaǵaz-qujat ainalymyn joiýǵa kómektesetin tásilder kóptegen máselelerdiń sheshimin tabýǵa septigin tigizýde. Máselen, derekter bazasyn biriktirý nátijesinde azamattardy memlekettik tirkeý qyzmeti tolyǵymen elektrondy túrge aýystyrylyp, 2 millionnan astam qaǵaz anyqtama qysqardy. Sondai-aq, balanyń týylýyna bailanysty qyzmetterdi proaktivti etý pilottyq jobasy iske qosyldy. Nátijesinde bir jarym millionnan astam anyqtama berý qysqartyldy. Memlekettik qyzmetterdi kórsetý boiynsha Astana qalasynda iske qosylǵan alǵashqy Tsifrlyq halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda qyzmet kórsetý túrlerin úirenip, árkim ózine qajetti elektrondy qujattardy erkin alýǵa múmkindik bar. Aldaǵy ýaqytta ortalyqtaǵy ózdiginen qyzmet kórsetý aimaqtaryn 60 paiyzǵa deiin arttyrý josparlanǵan. Mundai ortalyqtardy barlyq oblys ortalyqtarynda ashý josparlanǵan.

«Tsifrlyq Qazaqstan» baǵdar­lamasyndaǵy basym baǵyt­tardyń biri adam kapitalyn damytý bolyp sanalady. Osy memlekettik baǵdarlamanyń aiasynda 2022 jylǵa deiin kezeń-kezeńimen el turǵyndarynyń tsifrlyq saýattylyǵyn 83%  arttyrý jos­parlanǵan. Bul rette, «tsifrlyq saýat­tylyq» degen terminniń ózi adam­dardyń aqparattyq tehnologiialardy kúndelikti ómiri men jumysynda erkin paidalana bilýin qamtamasyz etýdi bildiredi. Búgingi tańda halyqtyń tsifrlyq saýattylyǵyna bailanysty birneshe deńge bar ekeni anyqtalǵan. Olar: bazalyq deńgei. Iaǵni, kompiýter men mobildik gadjetterdi paidalana bilý, internet arqyly aqparat alý men taǵy basqa baǵyttar. Ekinshi deńgei – tranzaktsiialyq baǵyttardy meńgerý qabileti: «elektrondy jáne ashyq Úkimet» servisterin paidalana bilý, qyzmetter alý men tólem jasaý múmkindigin igerý. Úshinshi deńgei Internet jelileri arqyly satyp alý, satý jáne taýardy naryqta jyljytý qyzmetterin erkin meńgerýge bailanysty. Iaǵni, elektrondy saýdaǵa ikemdi bolý. Tórtinshisi, tsifrlyq quraldardy paidalaný: mobildi qosymshalardy erkin igerý, gadjetterdiń jumysyn sinhrondaý jáne taǵy basqa zattardy ońai paidalaný. Al, kásibi deńgei baǵdarlamalaý jáne baǵdarlamalaýǵa bailanysty sheshimderdi óz erkimen qura bilý qabiletin bildiredi.

Sondyqtan, el turǵyndarynyń tsifrlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa bailanysty eki baǵyt belgilengen: Birinshiden, ortalyq memlekettik organdar halyq pen kásibi kadrlarǵa osy sala boiynsha jan-jaqty bilim beredi. Iaǵni, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi, Densaýlyq saqtaý ministrligi, Bilim jáne Ǵylym ministrligi men Aýyl sharýashylyq ministrligi jaýapty memlekettik organdar retinde tsifrlyq saýattylyqqa bailanysty qosymsha bilim berýge atsalysatyn bolady. Al, ekinshi baǵyt boiynsha el turǵyndaryn jergilikti atqarýshy organdar oqytatyn bolady. Máselen, búgingi tańda Ulttyq ekonomika ministrligi «biznesti júrgizý boiynsha» kásipkerlerdi aýqymdy oqytý jumystaryn ótkizip jatyr. Osy oqytý baǵdarlamasy tsifrlyq salany da qamtidy. Sonymen qatar, 8 millionǵa jýyq azamatty memlekettik elektrondyq qyzmet alýǵa jáne onlain-saýda júiesin igertý boiynsha bazalyq bilim berýmen qamtamasyz etý josparlanǵan. Bul «Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» memlekettik korporatsiiasy men «Qazposhta» AQ bazasynda júzege asyrylady.

Al, ekinshi baǵyt boiynsha jergi­likti atqarýshy organdar Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary jáne «Qazposhtamen» birlesip, elimizdiń shalǵaida ornalasqan barlyq eldi mekenderinde tsifrlyq saýattylyqty arttyrýǵa bailanysty sharalardy atqaratyn bolady. Bul shara 500 myń adamdy qamtidy.

Tsifrlyq tehnologiia aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalarynda da qoldanysta. Jýyrda ótken Úkimet otyrysynda Densaýlyq saqtaý ministri E.Birtanov barlyq meditsinalyq mekemeleriniń 100 paiyz elektrondy meditsinalyq jazylymǵa ótetinin jetkizdi. Búgingi tańda qalalar men barlyq aýdandar deńgeiinde meditsina qyzmetkerlerin kompiýtermen qamtamasyz etý 85,2 paiyz kóleminde sheshilip, medmekemelerdiń 96 paiyzynda meditsinalyq aqparattandyrý júiesi engizilgen. 2019 jyldan bastap naýqas ózimen birge densaýlyq kartasyn tasyp nemese ony medmekemede sabylyp izdemeitin bolady. Aýrýhanaǵa nemese emhanaǵa qaralsa, sol kúnge deiin qandai syrqatqa shaldyqqany, diagnozy, analizderi, qandai em alǵany týraly tolyq aqparat dárigerdiń qolynda bolady. Osydan keiin meditsinalyq tekseristen para berý arqyly óte almaisyz. Bárin ortaq bazadan bilip otyrady. Demek, elektrondy pasport Interoperabeldilik platformanyń (ministrliktiń bərine ortaq platforma) quramyna kiredi. Onda naýqas pen densaýlyq saqtaý qyzmetkeriniń ózderiniń jeke kabineti bolady. Sonymen qatar, dárigerdiń qabyldaýyna jazylýǵa, úige shaqyrtýǵa múmkindik beredi. Aqparattyq resýrstardy jáne derekterdi syrtqy jáne ishki qaýipterden qorǵaityn qaýipsizdiktiń eń sońǵy jańa quraldary men rásimderi júzege asyrylady. Halyqtyń elektrondy meditsinalyq pasporttalýy 11 mln birlik shamasynda degen məlimet bergen ministr, osy jumystardyń arqasynda turǵyndardyń meditsinalyq kómek alýdaǵy qoljetimdiligi artyp, patsientterge kómektiń tiimdiligi joǵarylaidy, dəri-dərmektermen qamtamasyz etý júiesi jetilýine de jasalǵan eń bir ońtaily qadam ekenin atap aitty.

2018 jyldyń aqpanynan bastap aýyl sharýashylyq salasynyń barlyǵy derlik tsifrlandyrý júiesine kóshe bastady. Osy sala jaqsy damyǵan Resei, Eýropa elderi, Belarýstan sút saýý, azyqtandyrý, kútip baǵýǵa arnalǵan qurylǵylary alynýda. Máselen, buǵan deiin 200 bas saýyn siyryn saýyp, kútý úshin 30 saýynshy, 2 malshy qajet bolatyn. Endi muny bes-aq robot saýady. Eger mal densaýlyǵynda kinárat bolsa, robot arnaiy signal beriledi. Osylaisha, birtindep fermalarda joǵary mólsherde ónim úshin avtomattandyrylǵan qurylǵylar qyzmet atqaratyn bolady.

Maldardyń moiyndaryna elektrondy «chip» ornatylady. Onyń paidasy zor, maldyń rettik sany, túri, túsi, jyly, qandai aýrýmen aýyrǵany – barlyǵy osynda tirkelip turady. Al, JPS-ti asyl tuqymdy maldarǵa ornatý qolaily. Sebebi, uryqtanǵan ýaqytyn bilý arqyly tóldeitin mezgilin aldyn ala topshylaýǵa múmkindik týady. Qandai túrmen býdandasqanyn bilip, tóliniń sapasyn anyqtai alady. Bolashaqta jaiylymdaǵy jerdiń himiialyq quramyna kosmos arqyly monitoring jasalady. Sonyń arqasynda qandai shóptiń, kókónistiń ónimdi kóp beretinin bilýge bolady. Bul tehnologiia aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń ýaqytyn únemdep, jumysyn jeńildeteri sózsiz.

Osylaisha, tsifrlandyrý el ekonomi­ka­synyń bol­mysyn túbegeili ózgertip, eńbek ónim­diliginiń artýy men ómir sapa­sy­nyń jaq­sarýyna zor yqpal etip keledi. Memleket basshysy aiqyn­dap bergendei, tsifrlandyrýdy keńinen qoldanysqa engizý elimizdi jańǵyr­týdyń basty baǵyty bolmaq.

Dana Halyq