حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبا

قر پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك» اتتى جولداۋىندا: «…بٸز تسيفرلىق تەحنولوگييانى قولدانۋ ارقىلى قۇرىلاتىن جاڭا يندۋسترييالاردى ٶركەندەتۋگە تيٸسپٸز. بۇل – ماڭىزدى كەشەندٸ مٸندەت. ەلدە 3D-پرينتينگ, ونلاين-ساۋدا, موبيلدٸ بانكينگ, تسيفرلىق قىزمەت كٶرسەتۋ سەكٸلدٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ ٸسٸندە قولدانىلاتىن جەنە باسقا دا پەرسپەكتيۆالى سالالاردى دامىتۋ كەرەك. بۇل يندۋسترييالار قازٸردٸڭ ٶزٸندە دامىعان ەلدەردٸڭ ەكونوميكالارىنىڭ قۇرىلىمىن ٶزگەرتٸپ, دەستٷرلٸ سالالارعا جاڭا ساپا دارىتتى. وسىعان وراي, ٷكٸمەتكە «تسيفرلىق قازاقستان» جەكە باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋدٸ جەنە قابىلداۋدى تاپسىرامىن…», – دەگەن بولاتىن. بۇل دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنان كٶرٸنۋدٸڭ باستى شارتى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ بارلىعى وسى ساندىق جٷيەگە كٶشٸپ, ٶنەركەسٸبٸنٸڭ دامۋىن جەنە حالقىنىڭ ەل-اۋقاتىن جىلدان-جىلعا جاقسارتىپ كەلەدٸ.

ەلباسىنىڭ تٸكەلەي تاپسىرماسىنا ساي اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸگٸ «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن ەزٸرلەدٸ. باعدارلاما بەس نەگٸزگٸ باعىتتان تۇرادى: ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ; تسيفرلى مەملەكەتكە كٶشۋ; تسيفرلىق جٸبەك جولىن جٷزەگە اسىرۋ; ادامي كاپيتالدى دامىتۋ; يننوۆاتسييالىق ەكوجٷيەنٸ قۇرۋ. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى جەنە «نۇرلى جول» سەكٸلدٸ ماڭىزدى قۇجاتتاردا كٶرسەتٸلگەن ماقسات-مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا ەكپٸن بەرەتٸن قوسىمشا كٷش بولىپ تابىلاتىن باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – ەل ەكونوميكاسىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ, ٶمٸر ساپاسىن ارتتىرۋ, ەرٸ ۇلتتىق ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ. قۇجاتتى جٷزەگە اسىرۋ شەڭبەرٸندە 2020 جىلعا دەيٸن ينتەرنەت قولدانۋشىلاردىڭ سانىن 80 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ, تۇرعىنداردىڭ 95 پايىزىن تسيفرلىق xابار تاراتۋمەن قامتۋ, ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن 80 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ كٶزدەلگەن. اتقارىلاتىن جوبالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ مەملەكەتتٸك-جەكمەنشٸك سەرٸكتەستٸگٸ اياسىندا جٷزەگە اسپاق. ايتا كەتەرلٸگٸ, «تسيفرلىق قازاقستان» تەك بٸر عانا IT سالاسىن ەمەس, قوعامداعى ٶزگە دە سالالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان. سونىڭ ارقاسىندا IT-سەكتورىندا 150 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. دەل وسى سالاداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ 37 پايىزدى قۇراماق. ال, حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن 85 پايىزعا دەيٸن جەتكٸزۋ كٶزدەلٸپ وتىر.

جوبا نەگٸزگٸ 4 باعىت بويىنشا جٷزەگە اساتىن بولادى. بٸرٸنشٸ باعىت – اۋىل-ايماقتى كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتٸپ, قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ. ەكٸنشٸ باعىت – ەكونوميكانىڭ سالالارىنا (كٶلٸك جەنە لوگيستيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە ەلەكتروندى ساۋدا) تسيفرلىق تەحنولوگييانى ەندٸرۋ. ٷشٸنشٸسٸ – مەملەكەتتٸك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جەنە تٶرتٸنشٸ باعىت – IT-مامانداردى دايارلاۋ. جالپى, قازاقستاندا اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى مەملەكەتتٸك سەكتورعا ەندٸرۋ جۇمىستارى بٸرنەشە جىل بۇرىن سەتتٸ باستالعان بولاتىن. ونىڭ جارقىن مىسالى – eGov جٷيەسٸ نەمەسە قازاقستاننىڭ ەلەكتروندى ٷكٸمەتٸ. دەل وسى جٷيەنٸڭ كٶمەگٸمەن بٷگٸندە جٷزدەگەن وپەراتسييا­نى كومپيۋتەر الدىندا وتىرىپ-اق جٷرگٸزۋگە بولادى. قۇجات رەسٸمدەۋ, كوممۋنالدى قىزمەت تٷرلەرٸنٸڭ اقىسىن, سالىق, ايىپپۇل, ساقتاندىرۋ جەنە ٶزگە دە قىزمەت تٷرلەرٸن ٷيدە وتىرىپ تٶلەۋگە كەز-كەلگەن قازاقستاندىقتىڭ مٷمكٸندٸگٸ بار. الداعى ۋاقىتتا «تسي­فرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا بۇل جٷيەنٸڭ جۇمىسى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرٸلمەك. بۇل ٷشٸن اۆسترييا, دانييا, اۆسترالييا, كانادا جەنە سينگاپۋر سەكٸلدٸ دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸ قابىلداندى.

قازٸرگٸ تاڭدا باعدارلاما بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ العاشقى نەتيجەلەرٸ كٶرٸنە باستادى. مەسەلەن, ٶتكەن جىلدان بەرٸ قازاقستان مەكتەپتەرٸندە ەلەكتروندى كٷندەلٸك قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار, پەداگوگتار اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ەسەبٸ مەن جوسپارلارىن قاعاز كٷيٸندە ەمەس, ەلەكتروندى ٷلگٸدە تاپسىرا الادى. ەلەكتروندىق كوممەرتسييا جەنە قولما-قول اقشاسىز تٶلەمدەر ٶمٸرٸمٸزگە مىقتاپ ەندٸ.

ايتالىق, «قازپوشتا» اكتسيونەرلٸك قوعامى استانا جەنە الماتى قالالارىندا مامانداندىرىلعان «فۋلفيلمەنت» جەنە ەلەكتروندى كوممەرتسييا ورتالىقتارىن اشتى. بۇل جەتكٸزۋ مەرزٸمٸن قىسقارتۋ مەن تاۋارلاردى جٶنەلتۋ قىز­مەتتەرٸن جەتٸلدٸرۋ ارقىلى ينتەرنەت-ساۋدانى دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ. سونداي-اق, «E-commerce» بازاسىندا, ياعني, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا ورتالىقتارى نەگٸزٸندە ونلاين-دٷكەندەر قۇرۋ بويىنشا وقىتۋ قىزمەتتەرٸ كٶرسەتٸلٸپ جاتىر.

مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋ اياسىندا ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەر مەن قاعاز-قۇجات اينالىمىن جويۋعا كٶمەكتەسەتٸن تەسٸلدەر كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزۋدە. مەسەلەن, دەرەكتەر بازاسىن بٸرٸكتٸرۋ نەتيجەسٸندە ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك تٸركەۋ قىزمەتٸ تولىعىمەن ەلەكتروندى تٷرگە اۋىستىرىلىپ, 2 ميلليوننان استام قاعاز انىقتاما قىسقاردى. سونداي-اق, بالانىڭ تۋىلۋىنا بايلانىستى قىزمەتتەردٸ پرواكتيۆتٸ ەتۋ پيلوتتىق جوباسى ٸسكە قوسىلدى. نەتيجەسٸندە بٸر جارىم ميلليوننان استام انىقتاما بەرۋ قىسقارتىلدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ بويىنشا استانا قالاسىندا ٸسكە قوسىلعان العاشقى تسيفرلىق حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعىندا قىزمەت كٶرسەتۋ تٷرلەرٸن ٷيرەنٸپ, ەركٸم ٶزٸنە قاجەتتٸ ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ەركٸن الۋعا مٷمكٸندٸك بار. الداعى ۋاقىتتا ورتالىقتاعى ٶزدٸگٸنەن قىزمەت كٶرسەتۋ ايماقتارىن 60 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ جوسپارلانعان. مۇنداي ورتالىقتاردى بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا اشۋ جوسپارلانعان.

«تسيفرلىق قازاقستان» باعدار­لاماسىنداعى باسىم باعىت­تاردىڭ بٸرٸ ادام كاپيتالىن دامىتۋ بولىپ سانالادى. وسى مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ اياسىندا 2022 جىلعا دەيٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ەل تۇرعىندارىنىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن 83%  ارتتىرۋ جوس­پارلانعان. بۇل رەتتە, «تسيفرلىق ساۋات­تىلىق» دەگەن تەرميننٸڭ ٶزٸ ادام­داردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸ مەن جۇمىسىندا ەركٸن پايدالانا بٸلۋٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىنا بايلانىستى بٸرنەشە دەڭگە بار ەكەنٸ انىقتالعان. ولار: بازالىق دەڭگەي. ياعني, كومپيۋتەر مەن موبيلدٸك گادجەتتەردٸ پايدالانا بٸلۋ, ينتەرنەت ارقىلى اقپارات الۋ مەن تاعى باسقا باعىتتار. ەكٸنشٸ دەڭگەي – ترانزاكتسييالىق باعىتتاردى مەڭگەرۋ قابٸلەتٸ: «ەلەكتروندى جەنە اشىق ٷكٸمەت» سەرۆيستەرٸن پايدالانا بٸلۋ, قىزمەتتەر الۋ مەن تٶلەم جاساۋ مٷمكٸندٸگٸن يگەرۋ. ٷشٸنشٸ دەڭگەي ينتەرنەت جەلٸلەرٸ ارقىلى ساتىپ الۋ, ساتۋ جەنە تاۋاردى نارىقتا جىلجىتۋ قىزمەتتەرٸن ەركٸن مەڭگەرۋگە بايلانىستى. ياعني, ەلەكتروندى ساۋداعا يكەمدٸ بولۋ. تٶرتٸنشٸسٸ, تسيفرلىق قۇرالداردى پايدالانۋ: موبيلدٸ قوسىمشالاردى ەركٸن يگەرۋ, گادجەتتەردٸڭ جۇمىسىن سينحرونداۋ جەنە تاعى باسقا زاتتاردى وڭاي پايدالانۋ. ال, كەسٸبي دەڭگەي باعدارلامالاۋ جەنە باعدارلامالاۋعا بايلانىستى شەشٸمدەردٸ ٶز ەركٸمەن قۇرا بٸلۋ قابٸلەتٸن بٸلدٸرەدٸ.

سوندىقتان, ەل تۇرعىندارىنىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا بايلانىستى ەكٸ باعىت بەلگٸلەنگەن: بٸرٸنشٸدەن, ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگاندار حالىق پەن كەسٸبي كادرلارعا وسى سالا بويىنشا جان-جاقتى بٸلٸم بەرەدٸ. ياعني, ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلٸگٸ جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگاندار رەتٸندە تسيفرلىق ساۋاتتىلىققا بايلانىستى قوسىمشا بٸلٸم بەرۋگە اتسالىساتىن بولادى. ال, ەكٸنشٸ باعىت بويىنشا ەل تۇرعىندارىن جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار وقىتاتىن بولادى. مەسەلەن, بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ «بيزنەستٸ جٷرگٸزۋ بويىنشا» كەسٸپكەرلەردٸ اۋقىمدى وقىتۋ جۇمىستارىن ٶتكٸزٸپ جاتىر. وسى وقىتۋ باعدارلاماسى تسيفرلىق سالانى دا قامتيدى. سونىمەن قاتار, 8 ميلليونعا جۋىق ازاماتتى مەملەكەتتٸك ەلەكتروندىق قىزمەت الۋعا جەنە ونلاين-ساۋدا جٷيەسٸن يگەرتۋ بويىنشا بازالىق بٸلٸم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. بۇل «ازاماتتارعا ارنالعان ٷكٸمەت» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى مەن «قازپوشتا» اق بازاسىندا جٷزەگە اسىرىلادى.

ال, ەكٸنشٸ باعىت بويىنشا جەرگٸ­لٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارى جەنە «قازپوشتامەن» بٸرلەسٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ شالعايدا ورنالاسقان بارلىق ەلدٸ مەكەندەرٸندە تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا بايلانىستى شارالاردى اتقاراتىن بولادى. بۇل شارا 500 مىڭ ادامدى قامتيدى.

تسيفرلىق تەحنولوگييا اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ سالالارىندا دا قولدانىستا. جۋىردا ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ ە.بٸرتانوۆ بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەرٸنٸڭ 100 پايىز ەلەكتروندى مەديتسينالىق جازىلىمعا ٶتەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا قالالار مەن بارلىق اۋداندار دەڭگەيٸندە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ 85,2 پايىز كٶلەمٸندە شەشٸلٸپ, مەدمەكەمەلەردٸڭ 96 پايىزىندا مەديتسينالىق اقپاراتتاندىرۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلگەن. 2019 جىلدان باستاپ ناۋقاس ٶزٸمەن بٸرگە دەنساۋلىق كارتاسىن تاسىپ نەمەسە ونى مەدمەكەمەدە سابىلىپ ٸزدەمەيتٸن بولادى. اۋرۋحاناعا نەمەسە ەمحاناعا قارالسا, سول كٷنگە دەيٸن قانداي سىرقاتقا شالدىققانى, دياگنوزى, اناليزدەرٸ, قانداي ەم العانى تۋرالى تولىق اقپارات دەرٸگەردٸڭ قولىندا بولادى. وسىدان كەيٸن مەديتسينالىق تەكسەرٸستەن پارا بەرۋ ارقىلى ٶتە المايسىز. بەرٸن ورتاق بازادان بٸلٸپ وتىرادى. دەمەك, ەلەكتروندى پاسپورت ينتەروپەرابەلدٸلٸك پلاتفورمانىڭ (مينيسترلٸكتٸڭ بəرٸنە ورتاق پلاتفورما) قۇرامىنا كٸرەدٸ. وندا ناۋقاس پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرٸنٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ جەكە كابينەتٸ بولادى. سونىمەن قاتار, دەرٸگەردٸڭ قابىلداۋىنا جازىلۋعا, ٷيگە شاقىرتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اقپاراتتىق رەسۋرستاردى جەنە دەرەكتەردٸ سىرتقى جەنە ٸشكٸ قاۋٸپتەردەن قورعايتىن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ەڭ سوڭعى جاڭا قۇرالدارى مەن رەسٸمدەرٸ جٷزەگە اسىرىلادى. حالىقتىڭ ەلەكتروندى مەديتسينالىق پاسپورتتالۋى 11 ملن بٸرلٸك شاماسىندا دەگەن مəلٸمەت بەرگەن مينيستر, وسى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا تۇرعىنداردىڭ مەديتسينالىق كٶمەك الۋداعى قولجەتٸمدٸلٸگٸ ارتىپ, پاتسيەنتتەرگە كٶمەكتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ جوعارىلايدى, دəرٸ-دəرمەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جٷيەسٸ جەتٸلۋٸنە دە جاسالعان ەڭ بٸر وڭتايلى قادام ەكەنٸن اتاپ ايتتى.

2018 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ بارلىعى دەرلٸك تسيفرلاندىرۋ جٷيەسٸنە كٶشە باستادى. وسى سالا جاقسى دامىعان رەسەي, ەۋروپا ەلدەرٸ, بەلارۋستان سٷت ساۋۋ, ازىقتاندىرۋ, كٷتٸپ باعۋعا ارنالعان قۇرىلعىلارى الىنۋدا. مەسەلەن, بۇعان دەيٸن 200 باس ساۋىن سيىرىن ساۋىپ, كٷتۋ ٷشٸن 30 ساۋىنشى, 2 مالشى قاجەت بولاتىن. ەندٸ مۇنى بەس-اق روبوت ساۋادى. ەگەر مال دەنساۋلىعىندا كٸنەرات بولسا, روبوت ارنايى سيگنال بەرٸلەدٸ. وسىلايشا, بٸرتٸندەپ فەرمالاردا جوعارى مٶلشەردە ٶنٸم ٷشٸن اۆتوماتتاندىرىلعان قۇرىلعىلار قىزمەت اتقاراتىن بولادى.

مالداردىڭ مويىندارىنا ەلەكتروندى «چيپ» ورناتىلادى. ونىڭ پايداسى زور, مالدىڭ رەتتٸك سانى, تٷرٸ, تٷسٸ, جىلى, قانداي اۋرۋمەن اۋىرعانى – بارلىعى وسىندا تٸركەلٸپ تۇرادى. ال, JPS-تٸ اسىل تۇقىمدى مالدارعا ورناتۋ قولايلى. سەبەبٸ, ۇرىقتانعان ۋاقىتىن بٸلۋ ارقىلى تٶلدەيتٸن مەزگٸلٸن الدىن الا توپشىلاۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. قانداي تٷرمەن بۋدانداسقانىن بٸلٸپ, تٶلٸنٸڭ ساپاسىن انىقتاي الادى. بولاشاقتا جايىلىمداعى جەردٸڭ حيمييالىق قۇرامىنا كوسموس ارقىلى مونيتورينگ جاسالادى. سونىڭ ارقاسىندا قانداي شٶپتٸڭ, كٶكٶنٸستٸڭ ٶنٸمدٸ كٶپ بەرەتٸنٸن بٸلۋگە بولادى. بۇل تەحنولوگييا اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ۋاقىتىن ٷنەمدەپ, جۇمىسىن جەڭٸلدەتەرٸ سٶزسٸز.

وسىلايشا, تسيفرلاندىرۋ ەل ەكونومي­كا­سىنىڭ بول­مىسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ, ەڭبەك ٶنٸم­دٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى مەن ٶمٸر ساپا­سى­نىڭ جاق­سارۋىنا زور ىقپال ەتٸپ كەلەدٸ. مەملەكەت باسشىسى ايقىن­داپ بەرگەندەي, تسيفرلاندىرۋدى كەڭٸنەن قولدانىسقا ەنگٸزۋ ەلٸمٸزدٸ جاڭعىر­تۋدىڭ باستى باعىتى بولماق.

دانا حالىق