Keshegi keńestik júieniń solaqai saiasatyna bailanysty osydan shirek ǵasyr buryn Mustafa Shoqaidyń atyn eshkim ashyq atai almaityn edi. Shoqai urpaqtary men týystary qýdalaýdan qashyp, Ońtústik Qazaqstanǵa qonys aýdarýǵa májbúr bolsa, aǵasy Myrzeke men inisi Nurtaza Mustafanyń týysy bolǵany úshin 1937 jyly atylyp ketti. Al eldegi ata-ájelerimiz Mustafanyń atyn ataýdan qorqyp, «joǵalyp ketken», nemese «oqyǵan bala» dep jumbaqtap sóileitin.
Búgingi kúni halqymyzdyń uly perzentiniń atymen maqtanatyn boldyq. Mundai kúrdeli ózgeris elimizdiń egemendik, memleketimizdiń táýelsizdik alýymen tikelei bailanysty bolǵanyna daý joq. Tipti, 1989-1990 jyldary-aq ár jerde Mustafa Shoqaidyń aty atalyp qalyp jatty. Alǵash Ánýar Álimjanov «Halyqtyń ótken joly, adamnyń ótken joly nemese Mustafa Shoqaidy eske ala otyryp» degen tarihi maqala jazdy. Sodan Hamza Abdýllin, Myrzatai Joldasbekov, Qaldarbek Naimanbaev, Orazbek Sársenbaev, Mámbet Qoigeldiev, Talas Omarbekov, Búrkit Aiaǵanov, Baqyt Sadyqova, Beibit Qoishybaev, Ábý Tákenov, t.b. elimizdiń jazýshylary men ádebietshileri, tarihshylary men saiasatshylary Mustafa Shoqaidyń shyndyǵynda kim ekenin dáleldep, qalam tarta bastady. Al bul Alash ardaqtysynyń kirshiksiz tazalyǵyn, úlken parasat pen adamgershiliktiń iesi ekenin, Otanyna, halqyna degen adaldyǵy men súiispenshiligin, tynymsyz kúreskerligin jáne kommýnistik (keńestik) ideologiia qansha jala japsa da, onyń elimizge eshqandai da jaý emes, kerisinshe, shynaiy tileýqor bolǵandyǵyn onyń zaiyby Mariianyń «Meniń Mustafam» atty esteliginen aiqyn kóremiz. Bul esteliktiń qazaq tilinde Ystanbulda basylyp shyǵýyna 1992 jyly qurylǵan Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń basshysy Qaldarbek Naimanbaevtyń sińirgen eńbegi eleýli boldy.
Sondai-aq, «Mustafa Shoqai – ol kim?» degen suraqqa sol kezde Frantsiiadaǵy elshilikte qyzmet atqarǵan Baqyt Sadyqova qaryndasymyz jaýap bergen bolatyn. Mustafa Shoqai týraly eń alǵash batyl da ashyq qalam tartyp, kitap jazǵandardyń qatarynda Ábjámi Baishýaqov, jýrnalist Sarbulaq Ibrashev pen qaýipsizdik komitetiniń polkovnigi Ámirhan Bákirov boldy. Osylaisha elimizde Mustafa Shoqai týraly tyń izdenister, maqalalar, onyń óz eńbekteri aqparat betterinde kóptep shyǵa bastady. Osy kezdiń ózinde qairatker qalamger Kamal Smailov aǵamyz: Mustafa Shoqaidy «Dúniejúzilik deńgeide kóringen eń birinshi qazaq», — dep onyń saiasi eńbegin dál baǵalaǵan edi.
Osy bir qarbalas kezderi oblysta Mustafa Shoqai atyndaǵy qoǵamdyq qor quryldy. Óńir basshylary bul jumysty maǵan tapsyrdy. Buǵan meniń bir jaǵynan ákemniń soǵysta tutqynda bolyp, odan aqtalyp elge oralǵanda Mustafanyń týysy dep qaitadan taǵy da Qarlagqa 25 jylǵa aidalyp qurban bolǵany, ekinshi jaǵynan, eldegi málimetterdi arqaý etip, atamyz jóninde maqala jaza bastaǵanym da túrtki bolǵan shyǵar.
Qordyń alǵashqy aiaq alysyna kelsek, sol kezdegi Syrdariia aýdanynyń ákimi Ońalbek Sápievtiń tikelei qoldaýymen Mustafanyń týǵan aýyly Sulýtóbede eskertkish ashylyp, saltanatqa syrtta júrgen týystary shaqyryldy. Kóp uzamai Shieli aýdanynyń ortalyq alańynda da Mustafanyń eskertkishi qoiylyp, as berilip, aitys, sport túrlerinen jarystar ótkizildi.
Oblysta osylai Mustafa Shoqaiǵa arnalǵan túrli is-sharalar jalǵasa tústi. «Mustafa Shoqai – táýelsizdik kúreskeri» atty respýblikalyq ǵylymi konferen-
tsiia uiymdastyrylyp, oǵan akademik Ábdimálik Nysanbaev, professor Mámbet Qoigeldiev, Baqyt Sadyqova, Qajymurat Ábishov qatysyp, baiandama jasap, Mustafa Shoqaidyń táýelsizdik kúreskeri ekenin odan ári asha tústi. Oblys ortalyǵynda bir kóshege Mustafa Shoqai aty berilip, Mustafa Shoqai atyndaǵy mekteptiń aldyna eskertkish ornatyldy. Sonymen qatar, týǵan aýyly Sulýtóbede jańadan salynǵan mektep Mustafa Shoqai atymen ataldy.
Mustafa Shoqaidyń aty elimizde odan ári keń tanylýyna onyń eńbekteriniń elge jetýi septesti. Bul baǵytta Imanǵali Tasmaǵambetovtiń Premer-Ministr bolyp turǵan kezindegi Frantsiiaǵa baryp Mustafanyń Nojan-Siýr-Marndaǵy turǵan úiiniń janyna eskertkish-taqta ornatýmen qatar, 8000 bettik 117 papkadaǵy qoljazbalarynyń fotokóshirmesin elimizdiń ortalyq murajaiyna alyp kelip tapsyrýy úlken oqiǵa boldy. Sol siiaqty, Túrkiiadaǵy dúniejúzilik tatarlar diasporasynyń tóraǵasy Akchoranyń «Túrksoi» basshysy Dúisen Qaseiinovke tapsyrǵan Mustafa Shoqaidyń hattary men qoljazbalary da elge jetti.
Ataqty saiasatkerdiń esiminiń qaita oralýynan Resei de syrt qalmady. 2008 jyly Sankt-Peterbýrg Gýmanitarlyq Qory men nagradalar jónindegi óndirisaralyq birikken komiteti Mustafa Shoqaidy Sankt-Peterbýrg Ǵylymy men mádenieti jáne ónerine sińirgen eńbegi úshin «Peterbýrg tulǵasy» («Lichnost Peterbýrga») medalimen marapattap, Qazaqstannyń Reseidegi bas konsýly arqyly Mádeniet ministrligine tapsyrǵan bolatyn. 2009 jyly Máskeýde shyqqan «Obshestvennaia mysl Rýsskogo zarýbejia: Entsiklopediia» atty basylymda «Chokaev Mýstafa» atty kólemdi maqala basyldy.
Mustafa Shoqai eńbekteriniń negizinen «Iash Túrkistan» jýrnalynda jaryq kórgen maqalalarynyń aldymen eki, sodan soń úsh tomdyq bolyp, 1998-1999 jáne 2007 jyldary Almatydaǵy «Qainar» baspasynan jaryq kórýine onyń direktory, Memlekettik syilyqtyń laýreaty, belgili jazýshy Orazbek Sársenbaev erekshe úles qosty. Osynyń aldynda, iaǵni 2006 jyly Mustafa Shoqaidyń epistoliarlyq murasy jaryq kórgen edi. Al 2012 jyly bastalyp, 2014 jyly aiaqtalǵan Mustafa Shoqai shyǵarmalarynyń tolyq on eki tomdyq jinaǵyn shyǵarýdaǵy R.B.Súleimenov atyndaǵy Shyǵystaný institýty bas bolǵan, tanymal mustafatanýshy, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor K.Esmaǵambetovtiń airyqsha qajyr-qairaty kimdi bolsa razy etkendei. Munyń aldynda zerdeli zertteýshiniń «Álem tanyǵan tulǵa» atty kólemdi monografiiasy jaryq kórgen bolatyn.
Sonymen qatar, Baqyt Sadyqovanyń «Istoriia Týrkestanskogo legiona v dokýmentah», «Mýstafa Chokai v emigratsii», ystanbuldyq qandasymyz Ábdýaqap Qaranyń túrikshe, qazaqsha, keiin frantsýz tilderinde «Mustafa Shoqai. Ómiri. Kúresi. Shyǵarmashylyǵy», Darhan Qydyráliniń «Mustafa Shoqai», t.b. monografiialar, kitaptar jaryq kórse, uly kúresker ómiri men murasy týraly kóptegen kandidattyq, doktorlyq dissertatsiialar qorǵaldy. Osy jerde mynandai bir derekti keltire ketsek artyq bolmas. Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq kitaphanasynyń 2015 jyly shyǵarǵan «Bibliografiialyq kórsetkishinde» Mustafa Shoqaidyń ómiri men saiasi qyzmeti, murasy týraly 2309 ádebiet tirkelipti.
Elimizde mustafataný jumystary kino-dramatýrgiia salasynda da keń qanat jaiyp damyp keledi. Oǵan kýá retinde kinorejisser S.Narymbetovtiń jáne jazýshy R.Otarbaevtyń «Mustafa Shoqai» atty kinosy men spektaklin ataýǵa bolady. Aqyn Qasymhan Begmanov uiymdastyrǵan «Mustafa Shoqai izimen» atty ekspeditsiia jumysy da kóptegen jailardyń betin ashty. Onyń Mustafa atyn Túrkistan legionymen bailanystyrǵan sarjaǵal baspasózdiń kertartpa jýrnalisterimen eki ret sottasyp, Mustafany aqtap alýy da úlken erlik boldy.
2013 jyldyń 27 jeltoqsanynda, iaǵni Mustfa Shoqaiulynyń dúnieden qaitqan kúni týǵan aýyly Sulýtóbe janyndaǵy 1-mai aýylynda Mustafa Shoqai atyndaǵy meshit úii ashylyp, arýaǵyna as berilip, quran baǵyshtaldy. Meshitti kásipker metsenat, oblystyq máslihat depýtaty Sháýtai Tileýbergen óz qarjysymen saldyryp edi.
Mustafa Shoqai esiminiń halyq jadynda qaita jańǵyrýyna óziniń týǵan oblysynyń basshylary eren eńbek sińirip keledi. Sonyń arqasynda uly kúresker sońǵy jiyrma jyldai meken etken Frantsiiada da birsypyra mańyzdy ister júzege asty. Kóptegen diplomatiialyq kelissózder negizinde maqsatty iske qol jetkizildi. Nojan-Siýr–Marn qalasyndaǵy turǵan úiiniń janyna Mustafanyń eskertkish-biýsti ornatyldy. Sol eskertkish ornatylǵan alań men Mustafanyń turǵan úiiniń janyndaǵy «Fontan alańy» qala ákiminiń sheshimimen biylǵy qyrkúiek aiynan bastap «Mustafa Shoqai alańy» dep atalady.
Mustafa Shoqaidyń atyn tanytyp, asyl muralaryn nasihattaýda onyń týǵanyna 125 jyl tolýy erekshe asý boldy. Qyzylordada oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev ózi bas bolyp, Astana, Almatydan kórnekti ǵalymdardy shaqyryp, respýblikalyq deńgeide konferentsiia ótkizdi. Shieli aýdany men Mustafanyń týǵan aýyly Sulýtóbedegi eskertkishteri jańartyldy. Qorqyt ata atyndaǵy ýniversitette «Mustafa Shoqai ǵylymi-zertteý ortalyǵy» ashylyp, ol óz jumysyn bastap ketti.
Torqaly toiǵa bailanysty Almatyda da R.B.Súleimenov atyndaǵy Shyǵystaný institýtynyń basshylyǵymen halyqaralyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiia ótti. Oǵan Túrkiiadan, Ázerbaijannan, Ózbekstannan belgili ǵalymdar qatysyp, baiandamalar jasady. Mustafa Shoqai týraly tyń derekter aitylyp, keleli-keleli máseleler qozǵaldy.
Biletinder Mustafa Shoqai eńbekteri áli elge tolyq jete qoiǵan joq deidi. Mysaly, Ózbekstannyń arhivterinde Mustafanyń beimálim eńbekteri bolýy múmkin kórinedi. Demek, mustafataný ári qarai jalǵasa beretini sózsiz. Mustafanyń mol murasy ózi kóksegen armanǵa jetken táýelsiz Qazaqstanǵa qyzmet etýi qajet.
Bazarbai ATABAI,
Mustafa Shoqai qorynyń tóraǵasy, Shieli aýdanynyń qurmetti azamaty
QYZYLORDA
.jpeg)