كەشەگٸ كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ سولاقاي ساياساتىنا بايلانىستى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن مۇستافا شوقايدىڭ اتىن ەشكٸم اشىق اتاي المايتىن ەدٸ. شوقاي ۇرپاقتارى مەن تۋىستارى قۋدالاۋدان قاشىپ, وڭتٷستٸك قازاقستانعا قونىس اۋدارۋعا مەجبٷر بولسا, اعاسى مىرزەكە مەن ٸنٸسٸ نۇرتازا مۇستافانىڭ تۋىسى بولعانى ٷشٸن 1937 جىلى اتىلىپ كەتتٸ. ال ەلدەگٸ اتا-ەجەلەرٸمٸز مۇستافانىڭ اتىن اتاۋدان قورقىپ, «جوعالىپ كەتكەن», نەمەسە «وقىعان بالا» دەپ جۇمباقتاپ سٶيلەيتٸن.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتٸنٸڭ اتىمەن ماقتاناتىن بولدىق. مۇنداي كٷردەلٸ ٶزگەرٸس ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸك, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك الۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى بولعانىنا داۋ جوق. تٸپتٸ, 1989-1990 جىلدارى-اق ەر جەردە مۇستافا شوقايدىڭ اتى اتالىپ قالىپ جاتتى. العاش ەنۋار ەلٸمجانوۆ «حالىقتىڭ ٶتكەن جولى, ادامنىڭ ٶتكەن جولى نەمەسە مۇستافا شوقايدى ەسكە الا وتىرىپ» دەگەن تاريحي ماقالا جازدى. سودان حامزا ابدۋللين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قالداربەك نايمانباەۆ, ورازبەك سەرسەنباەۆ, مەمبەت قويگەلديەۆ, تالاس وماربەكوۆ, بٷركٸت اياعانوۆ, باقىت سادىقوۆا, بەيبٸت قويشىباەۆ, ەبۋ تەكەنوۆ, ت.ب. ەلٸمٸزدٸڭ جازۋشىلارى مەن ەدەبيەتشٸلەرٸ, تاريحشىلارى مەن ساياساتشىلارى مۇستافا شوقايدىڭ شىندىعىندا كٸم ەكەنٸن دەلەلدەپ, قالام تارتا باستادى. ال بۇل الاش ارداقتىسىنىڭ كٸرشٸكسٸز تازالىعىن, ٷلكەن پاراسات پەن ادامگەرشٸلٸكتٸڭ يەسٸ ەكەنٸن, وتانىنا, حالقىنا دەگەن ادالدىعى مەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن, تىنىمسىز كٷرەسكەرلٸگٸن جەنە كوممۋنيستٸك (كەڭەستٸك) يدەولوگييا قانشا جالا جاپسا دا, ونىڭ ەلٸمٸزگە ەشقانداي دا جاۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, شىنايى تٸلەۋقور بولعاندىعىن ونىڭ زايىبى مارييانىڭ «مەنٸڭ مۇستافام» اتتى ەستەلٸگٸنەن ايقىن كٶرەمٸز. بۇل ەستەلٸكتٸڭ قازاق تٸلٸندە ىستانبۇلدا باسىلىپ شىعۋىنا 1992 جىلى قۇرىلعان دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ەلەۋلٸ بولدى.
سونداي-اق, «مۇستافا شوقاي – ول كٸم?» دەگەن سۇراققا سول كەزدە فرانتسيياداعى ەلشٸلٸكتە قىزمەت اتقارعان باقىت سادىقوۆا قارىنداسىمىز جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. مۇستافا شوقاي تۋرالى ەڭ العاش باتىل دا اشىق قالام تارتىپ, كٸتاپ جازعانداردىڭ قاتارىندا ەبجەمي بايشۋاقوۆ, جۋرناليست ساربۇلاق يبراشەۆ پەن قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ پولكوۆنيگٸ ەمٸرحان بەكٸروۆ بولدى. وسىلايشا ەلٸمٸزدە مۇستافا شوقاي تۋرالى تىڭ ٸزدەنٸستەر, ماقالالار, ونىڭ ٶز ەڭبەكتەرٸ اقپارات بەتتەرٸندە كٶپتەپ شىعا باستادى. وسى كەزدٸڭ ٶزٸندە قايراتكەر قالامگەر كامال سمايلوۆ اعامىز: مۇستافا شوقايدى «دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدە كٶرٸنگەن ەڭ بٸرٸنشٸ قازاق», — دەپ ونىڭ ساياسي ەڭبەگٸن دەل باعالاعان ەدٸ.
وسى بٸر قاربالاس كەزدەرٸ وبلىستا مۇستافا شوقاي اتىنداعى قوعامدىق قور قۇرىلدى. ٶڭٸر باسشىلارى بۇل جۇمىستى ماعان تاپسىردى. بۇعان مەنٸڭ بٸر جاعىنان ەكەمنٸڭ سوعىستا تۇتقىندا بولىپ, ودان اقتالىپ ەلگە ورالعاندا مۇستافانىڭ تۋىسى دەپ قايتادان تاعى دا قارلاگقا 25 جىلعا ايدالىپ قۇربان بولعانى, ەكٸنشٸ جاعىنان, ەلدەگٸ مەلٸمەتتەردٸ ارقاۋ ەتٸپ, اتامىز جٶنٸندە ماقالا جازا باستاعانىم دا تٷرتكٸ بولعان شىعار.
قوردىڭ العاشقى اياق الىسىنا كەلسەك, سول كەزدەگٸ سىردارييا اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ وڭالبەك سەپيەۆتٸڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن مۇستافانىڭ تۋعان اۋىلى سۇلۋتٶبەدە ەسكەرتكٸش اشىلىپ, سالتاناتقا سىرتتا جٷرگەن تۋىستارى شاقىرىلدى. كٶپ ۇزاماي شيەلٸ اۋدانىنىڭ ورتالىق الاڭىندا دا مۇستافانىڭ ەسكەرتكٸشٸ قويىلىپ, اس بەرٸلٸپ, ايتىس, سپورت تٷرلەرٸنەن جارىستار ٶتكٸزٸلدٸ.
وبلىستا وسىلاي مۇستافا شوقايعا ارنالعان تٷرلٸ ٸس-شارالار جالعاسا تٷستٸ. «مۇستافا شوقاي – تەۋەلسٸزدٸك كٷرەسكەرٸ» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەن-
تسييا ۇيىمداستىرىلىپ, وعان اكادەميك ەبدٸمەلٸك نىسانباەۆ, پروفەسسور مەمبەت قويگەلديەۆ, باقىت سادىقوۆا, قاجىمۇرات ەبٸشوۆ قاتىسىپ, بايانداما جاساپ, مۇستافا شوقايدىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷرەسكەرٸ ەكەنٸن ودان ەرٸ اشا تٷستٸ. وبلىس ورتالىعىندا بٸر كٶشەگە مۇستافا شوقاي اتى بەرٸلٸپ, مۇستافا شوقاي اتىنداعى مەكتەپتٸڭ الدىنا ەسكەرتكٸش ورناتىلدى. سونىمەن قاتار, تۋعان اۋىلى سۇلۋتٶبەدە جاڭادان سالىنعان مەكتەپ مۇستافا شوقاي اتىمەن اتالدى.
مۇستافا شوقايدىڭ اتى ەلٸمٸزدە ودان ەرٸ كەڭ تانىلۋىنا ونىڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ەلگە جەتۋٸ سەپتەستٸ. بۇل باعىتتا يمانعالي تاسماعامبەتوۆتٸڭ پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان كەزٸندەگٸ فرانتسيياعا بارىپ مۇستافانىڭ نوجان-سيۋر-مارنداعى تۇرعان ٷيٸنٸڭ جانىنا ەسكەرتكٸش-تاقتا ورناتۋمەن قاتار, 8000 بەتتٸك 117 پاپكاداعى قولجازبالارىنىڭ فوتوكٶشٸرمەسٸن ەلٸمٸزدٸڭ ورتالىق مۇراجايىنا الىپ كەلٸپ تاپسىرۋى ٷلكەن وقيعا بولدى. سول سيياقتى, تٷركيياداعى دٷنيەجٷزٸلٸك تاتارلار دياسپوراسىنىڭ تٶراعاسى اكچورانىڭ «تٷركسوي» باسشىسى دٷيسەن قاسەيٸنوۆكە تاپسىرعان مۇستافا شوقايدىڭ حاتتارى مەن قولجازبالارى دا ەلگە جەتتٸ.
اتاقتى ساياساتكەردٸڭ ەسٸمٸنٸڭ قايتا ورالۋىنان رەسەي دە سىرت قالمادى. 2008 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ گۋمانيتارلىق قورى مەن ناگرادالار جٶنٸندەگٸ ٶندٸرٸسارالىق بٸرٸككەن كوميتەتٸ مۇستافا شوقايدى سانكت-پەتەربۋرگ عىلىمى مەن مەدەنيەتٸ جەنە ٶنەرٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن «پەتەربۋرگ تۇلعاسى» («ليچنوست پەتەربۋرگا») مەدالٸمەن ماراپاتتاپ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگٸ باس كونسۋلى ارقىلى مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنە تاپسىرعان بولاتىن. 2009 جىلى مەسكەۋدە شىققان «وبششەستۆەننايا مىسل رۋسسكوگو زارۋبەجيا: ەنتسيكلوپەدييا» اتتى باسىلىمدا «چوكاەۆ مۋستافا» اتتى كٶلەمدٸ ماقالا باسىلدى.
مۇستافا شوقاي ەڭبەكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸنەن «ياش تٷركٸستان» جۋرنالىندا جارىق كٶرگەن ماقالالارىنىڭ الدىمەن ەكٸ, سودان سوڭ ٷش تومدىق بولىپ, 1998-1999 جەنە 2007 جىلدارى الماتىداعى «قاينار» باسپاسىنان جارىق كٶرۋٸنە ونىڭ ديرەكتورى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگٸلٸ جازۋشى ورازبەك سەرسەنباەۆ ەرەكشە ٷلەس قوستى. وسىنىڭ الدىندا, ياعني 2006 جىلى مۇستافا شوقايدىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى جارىق كٶرگەن ەدٸ. ال 2012 جىلى باستالىپ, 2014 جىلى اياقتالعان مۇستافا شوقاي شىعارمالارىنىڭ تولىق ون ەكٸ تومدىق جيناعىن شىعارۋداعى ر.ب.سٷلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى باس بولعان, تانىمال مۇستافاتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ك.ەسماعامبەتوۆتٸڭ ايرىقشا قاجىر-قايراتى كٸمدٸ بولسا رازى ەتكەندەي. مۇنىڭ الدىندا زەردەلٸ زەرتتەۋشٸنٸڭ «ەلەم تانىعان تۇلعا» اتتى كٶلەمدٸ مونوگرافيياسى جارىق كٶرگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, باقىت سادىقوۆانىڭ «يستورييا تۋركەستانسكوگو لەگيونا ۆ دوكۋمەنتاح», «مۋستافا چوكاي ۆ ەميگراتسيي», ىستانبۇلدىق قانداسىمىز ەبدۋاقاپ قارانىڭ تٷرٸكشە, قازاقشا, كەيٸن فرانتسۋز تٸلدەرٸندە «مۇستافا شوقاي. ٶمٸرٸ. كٷرەسٸ. شىعارماشىلىعى», دارحان قىدىرەلٸنٸڭ «مۇستافا شوقاي», ت.ب. مونوگرافييالار, كٸتاپتار جارىق كٶرسە, ۇلى كٷرەسكەر ٶمٸرٸ مەن مۇراسى تۋرالى كٶپتەگەن كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار قورعالدى. وسى جەردە مىنانداي بٸر دەرەكتٸ كەلتٸرە كەتسەك ارتىق بولماس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كٸتاپحاناسىنىڭ 2015 جىلى شىعارعان «بيبليوگرافييالىق كٶرسەتكٸشٸندە» مۇستافا شوقايدىڭ ٶمٸرٸ مەن ساياسي قىزمەتٸ, مۇراسى تۋرالى 2309 ەدەبيەت تٸركەلٸپتٸ.
ەلٸمٸزدە مۇستافاتانۋ جۇمىستارى كينو-دراماتۋرگييا سالاسىندا دا كەڭ قانات جايىپ دامىپ كەلەدٸ. وعان كۋە رەتٸندە كينورەجيسسەر س.نارىمبەتوۆتٸڭ جەنە جازۋشى ر.وتارباەۆتىڭ «مۇستافا شوقاي» اتتى كينوسى مەن سپەكتاكلٸن اتاۋعا بولادى. اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ ۇيىمداستىرعان «مۇستافا شوقاي ٸزٸمەن» اتتى ەكسپەديتسييا جۇمىسى دا كٶپتەگەن جايلاردىڭ بەتٸن اشتى. ونىڭ مۇستافا اتىن تٷركٸستان لەگيونىمەن بايلانىستىرعان سارجاعال باسپاسٶزدٸڭ كەرتارتپا جۋرناليستەرٸمەن ەكٸ رەت سوتتاسىپ, مۇستافانى اقتاپ الۋى دا ٷلكەن ەرلٸك بولدى.
2013 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا, ياعني مۇستفا شوقايۇلىنىڭ دٷنيەدەن قايتقان كٷنٸ تۋعان اۋىلى سۇلۋتٶبە جانىنداعى 1-ماي اۋىلىندا مۇستافا شوقاي اتىنداعى مەشٸت ٷيٸ اشىلىپ, ارۋاعىنا اس بەرٸلٸپ, قۇران باعىشتالدى. مەشٸتتٸ كەسٸپكەر مەتسەنات, وبلىستىق مەسليحات دەپۋتاتى شەۋتاي تٸلەۋبەرگەن ٶز قارجىسىمەن سالدىرىپ ەدٸ.
مۇستافا شوقاي ەسٸمٸنٸڭ حالىق جادىندا قايتا جاڭعىرۋىنا ٶزٸنٸڭ تۋعان وبلىسىنىڭ باسشىلارى ەرەن ەڭبەك سٸڭٸرٸپ كەلەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا ۇلى كٷرەسكەر سوڭعى جيىرما جىلداي مەكەن ەتكەن فرانتسييادا دا بٸرسىپىرا ماڭىزدى ٸستەر جٷزەگە استى. كٶپتەگەن ديپلوماتييالىق كەلٸسسٶزدەر نەگٸزٸندە ماقساتتى ٸسكە قول جەتكٸزٸلدٸ. نوجان-سيۋر–مارن قالاسىنداعى تۇرعان ٷيٸنٸڭ جانىنا مۇستافانىڭ ەسكەرتكٸش-بيۋستٸ ورناتىلدى. سول ەسكەرتكٸش ورناتىلعان الاڭ مەن مۇستافانىڭ تۇرعان ٷيٸنٸڭ جانىنداعى «فونتان الاڭى» قالا ەكٸمٸنٸڭ شەشٸمٸمەن بيىلعى قىركٷيەك ايىنان باستاپ «مۇستافا شوقاي الاڭى» دەپ اتالادى.
مۇستافا شوقايدىڭ اتىن تانىتىپ, اسىل مۇرالارىن ناسيحاتتاۋدا ونىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋى ەرەكشە اسۋ بولدى. قىزىلوردادا وبلىس ەكٸمٸ قىرىمبەك كٶشەرباەۆ ٶزٸ باس بولىپ, استانا, الماتىدان كٶرنەكتٸ عالىمداردى شاقىرىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸ. شيەلٸ اۋدانى مەن مۇستافانىڭ تۋعان اۋىلى سۇلۋتٶبەدەگٸ ەسكەرتكٸشتەرٸ جاڭارتىلدى. قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە «مۇستافا شوقاي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» اشىلىپ, ول ٶز جۇمىسىن باستاپ كەتتٸ.
تورقالى تويعا بايلانىستى الماتىدا دا ر.ب.سٷلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىمەن حالىقارالىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. وعان تٷركييادان, ەزەربايجاننان, ٶزبەكستاننان بەلگٸلٸ عالىمدار قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. مۇستافا شوقاي تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلىپ, كەلەلٸ-كەلەلٸ مەسەلەلەر قوزعالدى.
بٸلەتٸندەر مۇستافا شوقاي ەڭبەكتەرٸ ەلٸ ەلگە تولىق جەتە قويعان جوق دەيدٸ. مىسالى, ٶزبەكستاننىڭ ارحيۆتەرٸندە مۇستافانىڭ بەيمەلٸم ەڭبەكتەرٸ بولۋى مٷمكٸن كٶرٸنەدٸ. دەمەك, مۇستافاتانۋ ەرٸ قاراي جالعاسا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. مۇستافانىڭ مول مۇراسى ٶزٸ كٶكسەگەن ارمانعا جەتكەن تەۋەلسٸز قازاقستانعا قىزمەت ەتۋٸ قاجەت.
بازارباي اتاباي,
مۇستافا شوقاي قورىنىڭ تٶراعاسى, شيەلٸ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى
قىزىلوردا
.jpeg)