Reseidiń irgesinde jatqan birneshe qalalardyń ataýyn qazaqshalaý jaily kópten beri aitylyp keledi. Ásirese, Pavlodar men Petropavl syndy iri qalalardyń áli kúnge Pavel men Petrdiń atymen atalyp júrgeni ókinishti.
Qazaqstannyń baiyrǵy turǵyndary Pavlodar qalasyn «Kereký» dep ataǵandy jón kóredi. Alaida sońǵy kezderi Kereký sózine kórshi eldiń kúpisin kigizip, óz oilarynsha burmalaityn tarihshylar paida boldy. Olardyń oiynsha, Kereký sózi N. Koriakov degen adam atynan shyqqan sóz.
Jergilikti patshashyl-keńesshil toptardyń jáne patshalyq-keńestik kezeńniń derekterin basshylyqqa alǵan tarihshylardyń pikirinshe, XVIII ǵasyrdyń bas kezinde N. Koriakov degen bireý Reseidiń Tara qalasynan qazirgi Pavlodar qalasy ornalasqan jerge kelip qonys salǵan kórinedi. Sol eldimekenge keiin, 1720 jyly orys áskerleri turǵyzǵan forpost Koriakovtyń qurmetine Koriakovskii atalyp ketipti.
Ol kezde qazaqtar Qazaqstannyń ońtústik óńirlerin ǵana mekendepti, tek 1723-1725 jyldardaǵy «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» kezeńinde qalmaqtardyń tyqsyrýymen Syr boiynan Ertistiń Kereký-Baianaýyl óńirine aýyp kelip, turaqtai bastapty. Demek, qazirgi Pavlodar oblysynyń aýmaǵy – qazaqtardyń tarihi mekeni emes, ejelgi orys jeri-mis.
Biz bul málemetterdi berip, reseishil tarihshylardyń shashbaýyn kótergeli otyrǵan joqpyz. Aitpaǵymyz, jýrnalist Arman Qani Facebook-tegi paraqshasynda osy "jalǵan tarihqa" tushymdy toitarys berdi. Ol kisi tarihshy Jambyl Artyqbaevtyń dálelderin negizge ala otyryp, Koriakov degen adamnyń qazaq jerine múlde kelmegenin aitady.
Mundai tujyrym jasaýǵa negiz de joq emes. Sonaý ertede Sibir handyǵy jerin jaýlaǵan ataman Ermaktyń (1532-1585) ómirbaianyn jatqa biletin álgi tarihshylar, Ermaktan eki ǵasyr keiin "ómir súrgen" Koriakov jaily túk bilmeidi. Onyń ómir súrgen jyldary, otbasy, urpaqtary, áriptesteri jóninde birde-bir derek keltire almaidy. Tipti kásibin de naqty aita almaidy, saýdager, júzbasy (sotnik), tuz óndirýshi, qala salýshy dep túrlishe ataidy. Osydan-aq, Koriakovtyń qazaq dalasyna kelgen-kelmegeni túkil, bundai adam tarihta bolǵan ba degen kúmán týady.
Tarih ǵylymdarynyń doktory Jambyl Artyqbaev keltirgen derekter Koriakovtiń tek ańyz keiipkeri ǵana ekenin dáleldep berdi. Ǵalym orys kartografy, geografy jáne Sibir tarihshysy ári jylnamashysy Semen Remezov 1699-1701 jyldary qurastyrǵan «Sibirdiń syzba kartasyn» («Chertiojnaia kniga Sibiri») Ombydan aldyrtyp, taldaý jasaǵan. Ol kartada qazirgi Pavlodar qalasy ornalasqan jer «Koriakov Iar» dep túsirilgen.
Onyń ústine tarihshy Artyqbaev Koriakovskii forposynyń Koriakov Iar degen jerge salynǵanyn aiǵaqtaityn derekterdi de tapqan. Al karta túsirilgen kezde bul óńirde orystar bolmaǵan. Demek, «Koriakov Iar» oryssha ataý emes, qaita «Kereký jar» degen sóz ekenin paiymdaýǵa bolady. Mahmud Qashqaridyń (1029-1101) «Túrki tilderiniń sózdigine» «Kereký» sóziniń «úi», «kerege» degen maǵyna beretin kóne túrki sózi ekeni jazylǵan. Endeshe, «Kereký jar» Pavlodar óńiriniń kóne ataýy degen sózi. Qazaqta qazirdiń ózinde «Kerege tas» degen jer attary kóptep kezdesedi.
Biz aityp otyrǵan kartada qandai da bir orys adamynyń qurmetine qoiylǵan geografiialyq ataý ushyraspaidy eken. Barlyǵy da qazaq tilindegi nemese kóne túrki tilindegi toponimder ekeni jáne olardyń oryssha burmalanyp nemese sózbe-sóz aýdarylyp berilgeni baiqalady: «Iamysh» (Jámish), «Ýrochishe 9-ti býgrov» (Toǵyz buirat), «Kachir» (Qashyr), «Shigan» (Shyǵan), «Bataly» (Botaly), «Ýrochishe vosmi ryjih jerebtsov» (Segiz jiren (aiǵyr), «Irlytiýp» (Úiirlitúp), «Saigachii iar» (Saiǵaq jar), «Verbliýjii iar» (Túie jar), «Beloe solenoe» (Aqsor), «Dolgoe solenoe» (Uzyn sor), «Belye vody» (Aqsý), «Iar Allaberdyev» (Aldaberdi jary), «ozero Enkýl» (Enkól, Enekól), «r. Tiýlka» (Túlki), t.b.
Jambyl Artyqbaevtyń óńir tarihyna bailanysty sony tujyrymdaryn tarih ǵylymdarynyń doktory Qaiyrbolat Nurbaev, geografiia ǵylymdarynyń doktory Qýat Saparov, t.b. ǵalymdar ǵylymi zertteýlerimen rastaǵan. Otarshyldyq saiasat saldarynan óńirdegi baiyrǵy ataýlardyń jappai ózgertilgenin naqty dáiektermen negizdegen osy ǵalymdar ekenin erkeshe aita ketýimiz kerek.
Atalǵan ǵalymdar jergilikti qazaqtar erteden beri Qurmankól, Qurmantuz ataǵan kól men aýyldyń ataýy da Koriakovka delinip ózgertilgenin dáleldep bergen bolatyn.
Basta aitqanymyzdai, jergilikti patshashyl-keńesshil toptardyń oiynsha, qazirgi Pavlodar oblysynyń aýmaǵy – qazaqtardyń tarihi mekeni emes, ejelgi orys jeri. Olar Ertistiń Kereký óńiri qazaqtardyń álimsaqtan bergi ata-mekeni ekendigin, qazirgi Pavlodar oblysynyń aýmaǵy bir zamandarda Túrki qaǵanaty, Batys Túrki qaǵanaty, Qimaq qaǵanaty, Qypshaq handyǵy, Altyn orda men Aq orda memleketteri, bertin Qazaq handyǵy aýmaǵynyń quramyna kirgenin múlde moiyndamaidy.
Olarǵa salsańyz óńir tarihyn Koriakovskii forposynyń irgetasy qalanǵan 1720 jyldan bastaidy. Dál osy keńesshil toptar 2020 jyly áskeri bekettiń 300 jyldyǵyn, basqasha aitsaq, qazaq jerin Resei imperiiasynyń jaýlap alǵanyna 3 ǵasyr tolýyn túrli mádeni, saiasi sharalarmen dúrkiretip atap ótýdi josparlap júrgen kórinedi...
Patshalyq Reseidiń jáne Keńes odaǵynyń kúshimen qazaq jerine ornyǵyp alǵan keibireýler qazaqtyń óz jerin ózinen qyzǵanyp otyr. Ozbyr oilaryn dáleldeý úshin oidan tarih qurastyryp, bilgenderin jasaýda. "Pavlodardy Koriakov degen babamyz salǵan" degen ańyz sonyń deleli. Áitpese, Koriakov – Kereký ataýynyń oryssha burmalanǵan nusqasy ekeni anyq. Al Kereký – orta ǵasyrlarda qazirgi Pavlodar qalasynyń ornynda salynǵan baiyrǵy qonystyń ataýy. Endeshe, egemen eldiń atqa minerleri eshkimge jaltaqtamai, Paveldiń aty qoiylǵan qalaǵa tarihi ataýyn qaitaryp berse, qaneki!
Arman QANI,
Pavlodar qalasy
