رەسەيدٸڭ ٸرگەسٸندە جاتقان بٸرنەشە قالالاردىڭ اتاۋىن قازاقشالاۋ جايلى كٶپتەن بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, پاۆلودار مەن پەتروپاۆل سىندى ٸرٸ قالالاردىڭ ەلٸ كٷنگە پاۆەل مەن پەتردٸڭ اتىمەن اتالىپ جٷرگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ.
قازاقستاننىڭ بايىرعى تۇرعىندارى پاۆلودار قالاسىن «كەرەكۋ» دەپ اتاعاندى جٶن كٶرەدٸ. الايدا سوڭعى كەزدەرٸ كەرەكۋ سٶزٸنە كٶرشٸ ەلدٸڭ كٷپٸسٸن كيگٸزٸپ, ٶز ويلارىنشا بۇرمالايتىن تاريحشىلار پايدا بولدى. ولاردىڭ ويىنشا, كەرەكۋ سٶزٸ ن. كورياكوۆ دەگەن ادام اتىنان شىققان سٶز.
جەرگٸلٸكتٸ پاتشاشىل-كەڭەسشٸل توپتاردىڭ جەنە پاتشالىق-كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ دەرەكتەرٸن باسشىلىققا العان تاريحشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, XVIII عاسىردىڭ باس كەزٸندە ن. كورياكوۆ دەگەن بٸرەۋ رەسەيدٸڭ تارا قالاسىنان قازٸرگٸ پاۆلودار قالاسى ورنالاسقان جەرگە كەلٸپ قونىس سالعان كٶرٸنەدٸ. سول ەلدٸمەكەنگە كەيٸن, 1720 جىلى ورىس ەسكەرلەرٸ تۇرعىزعان فورپوست كورياكوۆتىڭ قۇرمەتٸنە كورياكوۆسكيي اتالىپ كەتٸپتٸ.
ول كەزدە قازاقتار قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸن عانا مەكەندەپتٸ, تەك 1723-1725 جىلدارداعى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» كەزەڭٸندە قالماقتاردىڭ تىقسىرۋىمەن سىر بويىنان ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ-باياناۋىل ٶڭٸرٸنە اۋىپ كەلٸپ, تۇراقتاي باستاپتى. دەمەك, قازٸرگٸ پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعى – قازاقتاردىڭ تاريحي مەكەنٸ ەمەس, ەجەلگٸ ورىس جەرٸ-مٸس.
بٸز بۇل مەلەمەتتەردٸ بەرٸپ, رەسەيشٸل تاريحشىلاردىڭ شاشباۋىن كٶتەرگەلٸ وتىرعان جوقپىز. ايتپاعىمىز, جۋرناليست ارمان قاني Facebook-تەگٸ پاراقشاسىندا وسى "جالعان تاريحقا" تۇشىمدى تويتارىس بەردٸ. ول كٸسٸ تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ دەلەلدەرٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ, كورياكوۆ دەگەن ادامنىڭ قازاق جەرٸنە مٷلدە كەلمەگەنٸن ايتادى.
مۇنداي تۇجىرىم جاساۋعا نەگٸز دە جوق ەمەس. سوناۋ ەرتەدە سٸبٸر حاندىعى جەرٸن جاۋلاعان اتامان ەرماكتىڭ (1532-1585) ٶمٸربايانىن جاتقا بٸلەتٸن ەلگٸ تاريحشىلار, ەرماكتان ەكٸ عاسىر كەيٸن "ٶمٸر سٷرگەن" كورياكوۆ جايلى تٷك بٸلمەيدٸ. ونىڭ ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى, وتباسى, ۇرپاقتارى, ەرٸپتەستەرٸ جٶنٸندە بٸردە-بٸر دەرەك كەلتٸرە المايدى. تٸپتٸ كەسٸبٸن دە ناقتى ايتا المايدى, ساۋداگەر, جٷزباسى (سوتنيك), تۇز ٶندٸرۋشٸ, قالا سالۋشى دەپ تٷرلٸشە اتايدى. وسىدان-اق, كورياكوۆتىڭ قازاق دالاسىنا كەلگەن-كەلمەگەنٸ تٷكٸل, بۇنداي ادام تاريحتا بولعان با دەگەن كٷمەن تۋادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ كەلتٸرگەن دەرەكتەر كورياكوۆتٸڭ تەك اڭىز كەيٸپكەرٸ عانا ەكەنٸن دەلەلدەپ بەردٸ. عالىم ورىس كارتوگرافى, گەوگرافى جەنە سٸبٸر تاريحشىسى ەرٸ جىلناماشىسى سەمەن رەمەزوۆ 1699-1701 جىلدارى قۇراستىرعان «سٸبٸردٸڭ سىزبا كارتاسىن» («چەرتيوجنايا كنيگا سيبيري») ومبىدان الدىرتىپ, تالداۋ جاساعان. ول كارتادا قازٸرگٸ پاۆلودار قالاسى ورنالاسقان جەر «كورياكوۆ يار» دەپ تٷسٸرٸلگەن.
ونىڭ ٷستٸنە تاريحشى ارتىقباەۆ كورياكوۆسكيي فورپوسىنىڭ كورياكوۆ يار دەگەن جەرگە سالىنعانىن ايعاقتايتىن دەرەكتەردٸ دە تاپقان. ال كارتا تٷسٸرٸلگەن كەزدە بۇل ٶڭٸردە ورىستار بولماعان. دەمەك, «كورياكوۆ يار» ورىسشا اتاۋ ەمەس, قايتا «كەرەكۋ جار» دەگەن سٶز ەكەنٸن پايىمداۋعا بولادى. ماحمۇد قاشقاريدىڭ (1029-1101) «تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ سٶزدٸگٸنە» «كەرەكۋ» سٶزٸنٸڭ «ٷي», «كەرەگە» دەگەن ماعىنا بەرەتٸن كٶنە تٷركٸ سٶزٸ ەكەنٸ جازىلعان. ەندەشە, «كەرەكۋ جار» پاۆلودار ٶڭٸرٸنٸڭ كٶنە اتاۋى دەگەن سٶزٸ. قازاقتا قازٸردٸڭ ٶزٸندە «كەرەگە تاس» دەگەن جەر اتتارى كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.
بٸز ايتىپ وتىرعان كارتادا قانداي دا بٸر ورىس ادامىنىڭ قۇرمەتٸنە قويىلعان گەوگرافييالىق اتاۋ ۇشىراسپايدى ەكەن. بارلىعى دا قازاق تٸلٸندەگٸ نەمەسە كٶنە تٷركٸ تٸلٸندەگٸ توپونيمدەر ەكەنٸ جەنە ولاردىڭ ورىسشا بۇرمالانىپ نەمەسە سٶزبە-سٶز اۋدارىلىپ بەرٸلگەنٸ بايقالادى: «يامىش» (جەمٸش), «ۋروچيششە 9-تي بۋگروۆ» (توعىز بۇيرات), «كاچير» (قاشىر), «شيگان» (شىعان), «باتالى» (بوتالى), «ۋروچيششە ۆوسمي رىجيح جەرەبتسوۆ» (سەگٸز جيرەن (ايعىر), «يرلىتيۋپ» (ٷيٸرلٸتٷپ), «سايگاچيي يار» (سايعاق جار), «ۆەربليۋجيي يار» (تٷيە جار), «بەلوە سولەنوە» (اقسور), «دولگوە سولەنوە» (ۇزىن سور), «بەلىە ۆودى» (اقسۋ), «يار اللابەردىەۆ» (الدابەردٸ جارى), «وزەرو ەنكۋل» (ەنكٶل, ەنەكٶل), «ر. تيۋلكا» (تٷلكٸ), ت.ب.
جامبىل ارتىقباەۆتىڭ ٶڭٸر تاريحىنا بايلانىستى سونى تۇجىرىمدارىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىربولات نۇرباەۆ, گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋات ساپاروۆ, ت.ب. عالىمدار عىلىمي زەرتتەۋلەرٸمەن راستاعان. وتارشىلدىق ساياسات سالدارىنان ٶڭٸردەگٸ بايىرعى اتاۋلاردىڭ جاپپاي ٶزگەرتٸلگەنٸن ناقتى دەيەكتەرمەن نەگٸزدەگەن وسى عالىمدار ەكەنٸن ەركەشە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
اتالعان عالىمدار جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار ەرتەدەن بەرٸ قۇرمانكٶل, قۇرمانتۇز اتاعان كٶل مەن اۋىلدىڭ اتاۋى دا كورياكوۆكا دەلٸنٸپ ٶزگەرتٸلگەنٸن دەلەلدەپ بەرگەن بولاتىن.
باستا ايتقانىمىزداي, جەرگٸلٸكتٸ پاتشاشىل-كەڭەسشٸل توپتاردىڭ ويىنشا, قازٸرگٸ پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعى – قازاقتاردىڭ تاريحي مەكەنٸ ەمەس, ەجەلگٸ ورىس جەرٸ. ولار ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸ قازاقتاردىڭ ەلٸمساقتان بەرگٸ اتا-مەكەنٸ ەكەندٸگٸن, قازٸرگٸ پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعى بٸر زامانداردا تٷركٸ قاعاناتى, باتىس تٷركٸ قاعاناتى, قيماق قاعاناتى, قىپشاق حاندىعى, التىن وردا مەن اق وردا مەملەكەتتەرٸ, بەرتٸن قازاق حاندىعى اۋماعىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەنٸن مٷلدە مويىندامايدى.
ولارعا سالساڭىز ٶڭٸر تاريحىن كورياكوۆسكيي فورپوسىنىڭ ٸرگەتاسى قالانعان 1720 جىلدان باستايدى. دەل وسى كەڭەسشٸل توپتار 2020 جىلى ەسكەري بەكەتتٸڭ 300 جىلدىعىن, باسقاشا ايتساق, قازاق جەرٸن رەسەي يمپەريياسىنىڭ جاۋلاپ العانىنا 3 عاسىر تولۋىن تٷرلٸ مەدەني, ساياسي شارالارمەن دٷركٸرەتٸپ اتاپ ٶتۋدٸ جوسپارلاپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ...
پاتشالىق رەسەيدٸڭ جەنە كەڭەس وداعىنىڭ كٷشٸمەن قازاق جەرٸنە ورنىعىپ العان كەيبٸرەۋلەر قازاقتىڭ ٶز جەرٸن ٶزٸنەن قىزعانىپ وتىر. وزبىر ويلارىن دەلەلدەۋ ٷشٸن ويدان تاريح قۇراستىرىپ, بٸلگەندەرٸن جاساۋدا. "پاۆلوداردى كورياكوۆ دەگەن بابامىز سالعان" دەگەن اڭىز سونىڭ دەلەلٸ. ەيتپەسە, كورياكوۆ – كەرەكۋ اتاۋىنىڭ ورىسشا بۇرمالانعان نۇسقاسى ەكەنٸ انىق. ال كەرەكۋ – ورتا عاسىرلاردا قازٸرگٸ پاۆلودار قالاسىنىڭ ورنىندا سالىنعان بايىرعى قونىستىڭ اتاۋى. ەندەشە, ەگەمەن ەلدٸڭ اتقا مٸنەرلەرٸ ەشكٸمگە جالتاقتاماي, پاۆەلدٸڭ اتى قويىلعان قالاعا تاريحي اتاۋىن قايتارىپ بەرسە, قانەكي!
ارمان قاني,
پاۆلودار قالاسى
