Kenje

Atadan balaǵa mura bolyp qalǵan úi «kieli úi» dep atalady. Ony el, aǵaiyn týystary «qarashańyraq» dep qurmet tutady. Qarashańyraqqa ul ǵana ie bolady. Úlken balalary otaý tigip, enshi alyp, bólek shyqqanda eń kishi ul ata-anasymen birge qalady. Al kenje ul ielengen ákeniń úii basqa jasy úlken týystary úshin de qadirli ári qasietti úi retinde sanalǵan. 

Áke-shesheni asyraý, qartaiǵan kezderinde baǵyp-qaǵyp, qamqor bolý osy kenje uldyń mindeti bolyp tabylady. Ákesi bar kezinde nemese ol qaitys bolǵannan keiin de osy úi, iaǵni «qarashańyraq» batyr, bi, áýlie, molda, t.b. syily kisilerdiń túsetin úii bolsa, sol aýyldyń adamdary alys saparǵa attanar aldynda nemese alystan adam kelse, sol úiden yrym qylyp dám tatady. Ataqty adamdardyń qarashańyraǵyn birneshe júz jyl ótse de el-jurt esinen shyǵarmai aityp, ony tárbie mektebi retinde paidalanǵan, úlgi qylǵan. Abylai hannyń qarashańyraǵy Ýálige, odan Shyńǵysqa qalǵan. Ataqty Shaqshaq Jánibektiń qarashańyraǵy kenje uly Toqtamysqa, odan keiin batyrdyń onynshy urpaǵy Myńbai uly Ǵazizge qalǵan. Bul kisi 1991 jyly qaitys boldy. 

Búginde osy dástúr qandai deńgeide? Búgingi kenje bala óz uiasynyń tútinin túzý ushyryp, irgesin berik ustai alýda ma?

Kenje ul – qarashańyraq iesi

Jańadan otbasyn quryp, ómirge qol ustasyp birge attanǵan jastarǵa «Shańyraǵyń biik bolsyn!» dep bata beredi. Bul – qurǵan otbasynyń tuǵyry berik, mártebesi joǵary bolsyn degen sóz. Qazaq shańyraǵynda áýeli áke, sosyn ana osy otbasynyń ustazy bolmaq. Ata-anasy otbasynda imandylyqqa tárbielese, ol bala til alǵysh, adal, úlken-kishige qamqor bolyp ósedi. Adamgershilik qasiet otbasy músheleriniń birin-biri syilaýy­nan, qadirleýinen kórinis tabady.

Qazaq tanymynda otaý bolyp, úi tigýdi «shańyraq kóterý» deimiz. Barshamyzǵa belgili «shańyraq» sózi «úi, otbasy» degen maǵynany bildiredi. Halqymyzdyń uǵymynda shańyraqqa ie bolý kez kelgenge buiyrmas baqyt. Ata-anasynyń aq batasyn alyp, sol shańyraqtyń tútinin túzý tútetýge bar yqylasymen tyrysady.

Qashanda kenje ul erekshe meiirim­men ósedi. Sebebi bala kúninen «shańy­raqtyń iesisiń» degen uǵymdy qula­ǵyna quiyp ósiredi. Sondyqtan da atadan qalǵan uianyń jylylyǵyn jáne otbasynyń yntymaǵyn saqtaýǵa múd­deli ekenin birte-birte sezinip erjetedi.

Árbir ata-ana ár balasyn sanaly bolsa eken dep tileidi. Onyń ishinde kenje balaǵa erekshe yqylaspen qaraidy. Olai bolsa otbasynyń irgesiniń berik bolýy tikelei kenje balaǵa bailanysty. Qarashańyraq degenimiz – ata-ananyń úii. Ádette, qarashańyraqqa otbasynyń balalary, týystary jinalady. Kenje balanyń úlken baýyrlary qamqorlyqpen qaraidy. Kenje kelinniń de atqarar mindeti zor. Shańyraq pen ondaǵy árbir qundylyq kenje balanyń arqasynda saqtalyp, ata-anaǵa degen qurmet sezimin jyldar boiy jalǵastyra beredi.

Búgingi almaǵaiyp zamanda turmys keshý, zamannyń tolqynyna jaýap berý kimge bolsa da ońai soqpasy anyq. Desek te, ata-anaǵa degen qurmet, shańyraqqa degen mahabbat almaǵaiyp zamannyń kún keshýimen ólshenbese kerek. Eshbir záýlim saraidyń ózi shańyraqty almastyra almaidy, biligi zor tulǵa eshqashanda týys bolmaq emes. Týysty qyzmetke aiyrbastap, shańyraqtyń qasietin esh jerden satyp ala almaisyz. Kenje ulǵa júkteler mindettiń salmaǵy sondyqtan da aýyr.

Qarashańyraq – urpaqtar órbigen qýat­ty uia sanalady. Keń maǵynada búkil ult tutas irge jaiǵan jer de qara­shańyraq. Sondyqtan qazaq bala­sy atasy kótergen qarashańyraqty aialai qasterlep, onyń qasietin óziniń ar-namysyndai sezinedi.

Qashanda áke-sheshe otyrǵan úi aiaýly, ardaqty, ystyq. Urpaqtar soǵan bas iedi. Ony qutty orynǵa teńeidi. «Ordaǵa kerek – otaýǵa da kerek» degen atalar ósieti negizinde ár urpaq óziniń shańyraǵyn ata-salty boiynsha joǵary kóterýge jáne ózi abyroily, parasatty bolýǵa tyrysady. Óziniń de urpaǵyn ósirip, órkenin jaidyrýdy murat tutady. Sondyqtan qarashańyraq – qazaq armanynyń maqsat-múddesiniń bir shoqtyǵy.

Ádette jaqsylyqtyń bári otbasynan bastalady. Otbasy jurtty jaqyn­dastyrýshy, urpaq pen urpaqty tabystyrýshy. Urpaq aralyq tutastyqtyń otyn jaǵýshy erekshe uia. Sondyqtan da otbasy barsha adamzatqa eń jaqyn, eń qasietti uǵym. Tálim men tárbieniń, úlgi men ónegeniń, meiirimdilik pen adamgershilik uiasynda adam balasynyń ómirge kelgennen keiingi bar tirshiligi ótedi.

Shariǵatta «Balalar – ata-analar qolyna berilgen aiaýly amanat» delingen.
Ár halyqtyń bala tárbiesindegi ózindik erekshelikteri arqyly mádeni qundylyqtary qalyp­tasady. Ata-babamyz ul balany erteńgi abyroily áke, qadirli otaǵasy, eldi qorǵaityn er, batyr, bi, aqyn, ulttyń namysty azamaty retinde ádildikke, qai­sarlyqqa, keshirimdi bolýyna, ónerge, bilimge, salt-dástúrimizdi saqtaýǵa tárbielegen. Ul bala – qazaqta shańyraq iesi, er-azamat – ata-ananyń otyn tutatýshy bolyp sanalady. Qazaq otbasynyń ereksheligi jasy kishisiniń úlkenine «sen» dep sóilemeýi, aldyn kesip ótpeýi, úlken turyp kishiniń, áke turyp uldyń, sheshe turyp qyzdyń oryn­syz sóilemeýinde. Qazaq otbasyn­daǵy úlkendi qurmetteý ádeti jaýapkershilik, adamgershilik sezim­derin týǵyzǵan. Durys baǵytqa baǵdar­laý kóp jaǵdaida ­abyroily ákege, úlgili otaǵasyna, qadirli aǵala­ry­na bailanysty. Son­dyqtan da shańy­­raqqa ie bolýdyń ózi – sheksiz abyroi.

Tútini bólektiń  tárbiesi bólek

Sońǵy kezde qasietti «qara­shańyraq» degen sózge sál de bolsa syzat túskendei me, qalai? Óitkeni burynyraqta aýyl ulttyń altyn besigi sanalyp, qalany asyrasa, qazirgi kúni kóptegen eldi mekenderden halyq údere qalaǵa kóshýde. Bir kezderi ul-qyzy dúniege kelgen, ósip-óngen kieli qut mekendi tastap ketýshilerdiń qatary kóbeiýde.

Jaqynda bizdiń aýlaǵa Semei jaqtan jas otbasy kóship keldi. Tanysyp, bilisip alǵannan keiin Asyl esimdi kelinshek maǵan Almatyǵa qonys aýdarý jaiyn támpishtep turyp aityp berdi.

–Biz Maqanshy aýdanynyń shal­ǵai aýylynda ósip-óndik. Áke-sheshem, bir aǵam dúnieden ozdy. Qara­­shańyraqty ustaidy dep ákem moi­nyna mingizip, álpeshtep ósirgen jalǵyz inim ótken jyly isti bolyp, túrmege jabyldy. Menen úlken ápkem Almaty oblysynyń Ile aýdanynda turmysta edi. Sol kisi birazdan beri ózine qarai jaqyndaýymyzdy qalap júrgen bolatyn-dy. Sonyń sáti endi tústi. Ókinishti-aq, Kókpekti aýylynda dańǵyraǵan úlken úiimiz qaldy. Aǵaiyn-týystar da azaidy ǵoi. Endi aýyl jaqqa qashan jol túsedi, bilmeimin. Óitkeni barlyq meiirimin tógip, qushaǵyn ashyp qarsy alatyn ata-ana bul dúniede joq.

Osyny aityp erýlikke kelgen Asyl bastarynan keshken keleńsiz oqiǵalardy áńgimelep otyryp, kóz jasyn tógip-tógip jibergende odan ári olardyń otbasy týraly suraýdyń ózi qiynǵa ainaldy.

Al ótken ǵasyrdyń 80 jyldarynan beri tanysyp-bilisken kóptegen aralas-quralas adamdardyń barlyǵy derlik kelin túsirip, qyz uzatyp, nemere-jienderdiń qyzyǵyna batýda. Olardyń ishinde qarashańyraqty qasterlep, kelinderin óz qyzdaryndai kórip, barlyǵy birge yntymaqta, jarasymdy tirlik keship jatqandaryn kórgende kóńiliń ósip, mereiiń tasidy. Alaida bes saýsaq birdei emes qoi. On birinshi Móltek aýdanynda kórshi turǵan Erik pen Raihannyń jalǵyz uly osydan bes jyl buryn úilengen kezde qýanbaǵan jan bolmaǵan edi. Taiaýda ótken qurban ait kezinde ­Raihan meniń úiine kelýimdi ótindi. Balaly úi – bazar bolyp jatqan shyǵar dep syilyqtarymdy qoltyǵyma qysyp, alyp-ushyp jetip barsam kóńilsiz qalyppen Raihan qarsy aldy. «Ár úidiń syry basqa» ekenine sol sát kózim jetti. Raihannyń kúieýi ulynan buryn basqa bir tabysty, isker áieldiń qolyna kirip alypty. Al kelindi bolǵan soń sirá, ene men kelin til tabysa almaǵanǵa uqsaidy.

– Kelinniń tili shyqty. Ulymnyń uialy telefonyn tekserip, kez kelgen ýaqytta aiqai-shý shyǵaratyn boldy. Tóze almadym. Aqyry olar bólek ketti. Eki qyzym men ulym dúniege kelgen osy úidi qimai kúnde jylaý­men ómirim ótip barady. Túrkiiada turatyn qyzym ótken aida kelip, –Úidi jedel satyńyz, sizdi alyp ketemin, – dep otyr. Sondyqtan qoshtasaiyn, talai jyldar boiy janymdy jegen sherimdi tarqataiyn dep eń jaqyn, ári túsinedi degen oimen seni shaqyryp otyrmyn.

Iá, áke-shesheniń qasieti, qadiri, isi sińgen osy qarashańyraqtyń erteńgi ieleri kimder bolar eken?! Jastar nege turmys qiyndyǵyna tózimsiz, nelikten ózimshil, jarq-jurq etken dúniege sonshalyqty nege áýes, qartaiǵan adamdardyń kóńiline qaraýǵa nelikten kóńil bólmeidi, bizder úlkender qai jerden qatelik jiberdik degen sekildi sansyz oilar sol kezde miymdy torlap alǵan-dy.

Qazaq eshqashanda óz úiin tas­tap, shetke ketken emes. Olai bolsa, búgingi kenjelerdiń qylyǵyna jol bolsyn?! Bas qamynyń amandyǵyn, turmysynyń jaqsy bolýyn oilaǵan bala, ata-anasynan qalǵan muraǵa qalai qurmetpen qarasyn!.. Tek óz kúniniń amandyǵyn oilap júrgende, ózge baýyrlarymen ara-qatynasy qandai bolmaq?

Gúlzada ESENBEKOVA, muǵalim:
– Jasymyz jetse de men turmysqa shyqqanym joq, inim úilenýge asyǵar emes. Barlyq jaǵdaiymyzdy anamyz jasap otyr. Inime úlgi bolady degen ákem jasy alpysqa kelgenine qaramastan ózinen on jas kishi kelinshekke úilenip bólektenip ketti. Bul jaǵdai bizderge óte aýyr soqty. Inimniń qarashańyraqqa ie bolýy úshin kúnde aqyl-keńesimdi aitýdamyn. Jar tańdaýda qatelespegenin tileimin. Ata-anammen otyz jyl turǵan úi maǵan óte ystyq. Bizge jasaǵan opasyzdyǵyna qaramastan ákemniń kitapqa toly jumys bólmesin muntazdai etip jinap, tazalyǵyn saqtap otyrmyz.

Baltash OMARBEKOVA, kásipker:
– Jezqazǵan óńiriniń týmasymyn. Otbasyndaǵy jalǵyz aǵam Máskeýde oqyp, aqyry Resei jerinde jumys istep jatyr. Qazirgi kúni zeinetker bolǵandyqtan el jaqqa kelgisi joq. Aǵamnan kishi eki qyz eki shalǵai oblysta, óz arbamyzdy ózimiz súirep júrgen jaiymyz bar. Taiaýda anamdy qolyma kóshirip aldym. Al Aqtoǵaidaǵy alty bólmeli úi qańyrap bos qaldy. Ákem kezinde túrli-tústi metall shyǵaratyn zaýyttyń beldi qyzmetkeri bolǵan-dy. Aýdandyq, oblystyq máslihattarǵa depýtat bolyp birneshe márte sailanǵan-dy. Turmysymyz aitarlyqtai edi. Ókinishke orai, erdiń jasy 50-ge keler kezde jumbaq jaǵdaida ómirden ótip ketti. Endi elde qalǵan qarashańyraqty kúnde-kúnde túsimde kórip, júregim syzdap aýyryp jatqanyn sezip, oianyp ketemin.

Erkin QALDARBEKOV, qurylysshy:
– Otbasyndaǵy on balanyń kenjesimin. Ápkelerim turmysta. Aǵalarym úili-jaily. Áke-sheshem tórtinshi aǵataiymnyń qolynda turady. Men bolsam jumys izdep Almaty men Astana arasynda júrip jatyrmyn. Áke-sheshem tam soǵyp, meniń aýylǵa qaitýymdy talap etýde. Biraq maǵan qala ómiri unaidy. Kenje bala áke-sheshesin qarasyn degendi kim shyǵarǵan? Bizdiń ońtústik óńirde turmysqa qolaily jaǵdaidyń bári bar. Alaida men kóp aqsha taýyp, kelinshegimdi qasyma ertip álemdi aralaýdy maqsat etip qoidym.

Saltanat QAJYKEN

"Ana tili" gazeti