اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالعان ٷي «كيەلٸ ٷي» دەپ اتالادى. ونى ەل, اعايىن تۋىستارى «قاراشاڭىراق» دەپ قۇرمەت تۇتادى. قاراشاڭىراققا ۇل عانا يە بولادى. ٷلكەن بالالارى وتاۋ تٸگٸپ, ەنشٸ الىپ, بٶلەك شىققاندا ەڭ كٸشٸ ۇل اتا-اناسىمەن بٸرگە قالادى. ال كەنجە ۇل يەلەنگەن ەكەنٸڭ ٷيٸ باسقا جاسى ٷلكەن تۋىستارى ٷشٸن دە قادٸرلٸ ەرٸ قاسيەتتٸ ٷي رەتٸندە سانالعان.
ەكە-شەشەنٸ اسىراۋ, قارتايعان كەزدەرٸندە باعىپ-قاعىپ, قامقور بولۋ وسى كەنجە ۇلدىڭ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى. ەكەسٸ بار كەزٸندە نەمەسە ول قايتىس بولعاننان كەيٸن دە وسى ٷي, ياعني «قاراشاڭىراق» باتىر, بي, ەۋليە, مولدا, ت.ب. سىيلى كٸسٸلەردٸڭ تٷسەتٸن ٷيٸ بولسا, سول اۋىلدىڭ ادامدارى الىس ساپارعا اتتانار الدىندا نەمەسە الىستان ادام كەلسە, سول ٷيدەن ىرىم قىلىپ دەم تاتادى. اتاقتى ادامداردىڭ قاراشاڭىراعىن بٸرنەشە جٷز جىل ٶتسە دە ەل-جۇرت ەسٸنەن شىعارماي ايتىپ, ونى تەربيە مەكتەبٸ رەتٸندە پايدالانعان, ٷلگٸ قىلعان. ابىلاي حاننىڭ قاراشاڭىراعى ۋەلٸگە, ودان شىڭعىسقا قالعان. اتاقتى شاقشاق جەنٸبەكتٸڭ قاراشاڭىراعى كەنجە ۇلى توقتامىسقا, ودان كەيٸن باتىردىڭ ونىنشى ۇرپاعى مىڭباي ۇلى عازيزگە قالعان. بۇل كٸسٸ 1991 جىلى قايتىس بولدى.
بٷگٸندە وسى دەستٷر قانداي دەڭگەيدە? بٷگٸنگٸ كەنجە بالا ٶز ۇياسىنىڭ تٷتٸنٸن تٷزۋ ۇشىرىپ, ٸرگەسٸن بەرٸك ۇستاي الۋدا ما?
كەنجە ۇل – قاراشاڭىراق يەسٸ
جاڭادان وتباسىن قۇرىپ, ٶمٸرگە قول ۇستاسىپ بٸرگە اتتانعان جاستارعا «شاڭىراعىڭ بيٸك بولسىن!» دەپ باتا بەرەدٸ. بۇل – قۇرعان وتباسىنىڭ تۇعىرى بەرٸك, مەرتەبەسٸ جوعارى بولسىن دەگەن سٶز. قازاق شاڭىراعىندا ەۋەلٸ ەكە, سوسىن انا وسى وتباسىنىڭ ۇستازى بولماق. اتا-اناسى وتباسىندا يماندىلىققا تەربيەلەسە, ول بالا تٸل العىش, ادال, ٷلكەن-كٸشٸگە قامقور بولىپ ٶسەدٸ. ادامگەرشٸلٸك قاسيەت وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸن-بٸرٸ سىيلاۋىنان, قادٸرلەۋٸنەن كٶرٸنٸس تابادى.
قازاق تانىمىندا وتاۋ بولىپ, ٷي تٸگۋدٸ «شاڭىراق كٶتەرۋ» دەيمٸز. بارشامىزعا بەلگٸلٸ «شاڭىراق» سٶزٸ «ٷي, وتباسى» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. حالقىمىزدىڭ ۇعىمىندا شاڭىراققا يە بولۋ كەز كەلگەنگە بۇيىرماس باقىت. اتا-اناسىنىڭ اق باتاسىن الىپ, سول شاڭىراقتىڭ تٷتٸنٸن تٷزۋ تٷتەتۋگە بار ىقىلاسىمەن تىرىسادى.
قاشاندا كەنجە ۇل ەرەكشە مەيٸرٸممەن ٶسەدٸ. سەبەبٸ بالا كٷنٸنەن «شاڭىراقتىڭ يەسٸسٸڭ» دەگەن ۇعىمدى قۇلاعىنا قۇيىپ ٶسٸرەدٸ. سوندىقتان دا اتادان قالعان ۇيانىڭ جىلىلىعىن جەنە وتباسىنىڭ ىنتىماعىن ساقتاۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن بٸرتە-بٸرتە سەزٸنٸپ ەرجەتەدٸ.
ەربٸر اتا-انا ەر بالاسىن سانالى بولسا ەكەن دەپ تٸلەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە كەنجە بالاعا ەرەكشە ىقىلاسپەن قارايدى. ولاي بولسا وتباسىنىڭ ٸرگەسٸنٸڭ بەرٸك بولۋى تٸكەلەي كەنجە بالاعا بايلانىستى. قاراشاڭىراق دەگەنٸمٸز – اتا-انانىڭ ٷيٸ. ەدەتتە, قاراشاڭىراققا وتباسىنىڭ بالالارى, تۋىستارى جينالادى. كەنجە بالانىڭ ٷلكەن باۋىرلارى قامقورلىقپەن قارايدى. كەنجە كەلٸننٸڭ دە اتقارار مٸندەتٸ زور. شاڭىراق پەن ونداعى ەربٸر قۇندىلىق كەنجە بالانىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت سەزٸمٸن جىلدار بويى جالعاستىرا بەرەدٸ.
بٷگٸنگٸ الماعايىپ زاماندا تۇرمىس كەشۋ, زاماننىڭ تولقىنىنا جاۋاپ بەرۋ كٸمگە بولسا دا وڭاي سوقپاسى انىق. دەسەك تە, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت, شاڭىراققا دەگەن ماحاببات الماعايىپ زاماننىڭ كٷن كەشۋٸمەن ٶلشەنبەسە كەرەك. ەشبٸر زەۋلٸم سارايدىڭ ٶزٸ شاڭىراقتى الماستىرا المايدى, بيلٸگٸ زور تۇلعا ەشقاشاندا تۋىس بولماق ەمەس. تۋىستى قىزمەتكە ايىرباستاپ, شاڭىراقتىڭ قاسيەتٸن ەش جەردەن ساتىپ الا المايسىز. كەنجە ۇلعا جٷكتەلەر مٸندەتتٸڭ سالماعى سوندىقتان دا اۋىر.
قاراشاڭىراق – ۇرپاقتار ٶربٸگەن قۋاتتى ۇيا سانالادى. كەڭ ماعىنادا بٷكٸل ۇلت تۇتاس ٸرگە جايعان جەر دە قاراشاڭىراق. سوندىقتان قازاق بالاسى اتاسى كٶتەرگەن قاراشاڭىراقتى ايالاي قاستەرلەپ, ونىڭ قاسيەتٸن ٶزٸنٸڭ ار-نامىسىنداي سەزٸنەدٸ.
قاشاندا ەكە-شەشە وتىرعان ٷي اياۋلى, ارداقتى, ىستىق. ۇرپاقتار سوعان باس يەدٸ. ونى قۇتتى ورىنعا تەڭەيدٸ. «ورداعا كەرەك – وتاۋعا دا كەرەك» دەگەن اتالار ٶسيەتٸ نەگٸزٸندە ەر ۇرپاق ٶزٸنٸڭ شاڭىراعىن اتا-سالتى بويىنشا جوعارى كٶتەرۋگە جەنە ٶزٸ ابىرويلى, پاراساتتى بولۋعا تىرىسادى. ٶزٸنٸڭ دە ۇرپاعىن ٶسٸرٸپ, ٶركەنٸن جايدىرۋدى مۇرات تۇتادى. سوندىقتان قاراشاڭىراق – قازاق ارمانىنىڭ ماقسات-مٷددەسٸنٸڭ بٸر شوقتىعى.
ەدەتتە جاقسىلىقتىڭ بەرٸ وتباسىنان باستالادى. وتباسى جۇرتتى جاقىنداستىرۋشى, ۇرپاق پەن ۇرپاقتى تابىستىرۋشى. ۇرپاق ارالىق تۇتاستىقتىڭ وتىن جاعۋشى ەرەكشە ۇيا. سوندىقتان دا وتباسى بارشا ادامزاتقا ەڭ جاقىن, ەڭ قاسيەتتٸ ۇعىم. تەلٸم مەن تەربيەنٸڭ, ٷلگٸ مەن ٶنەگەنٸڭ, مەيٸرٸمدٸلٸك پەن ادامگەرشٸلٸك ۇياسىندا ادام بالاسىنىڭ ٶمٸرگە كەلگەننەن كەيٸنگٸ بار تٸرشٸلٸگٸ ٶتەدٸ.
شاريعاتتا «بالالار – اتا-انالار قولىنا بەرٸلگەن اياۋلى امانات» دەلٸنگەن.
ەر حالىقتىڭ بالا تەربيەسٸندەگٸ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ ارقىلى مەدەني قۇندىلىقتارى قالىپتاسادى. اتا-بابامىز ۇل بالانى ەرتەڭگٸ ابىرويلى ەكە, قادٸرلٸ وتاعاسى, ەلدٸ قورعايتىن ەر, باتىر, بي, اقىن, ۇلتتىڭ نامىستى ازاماتى رەتٸندە ەدٸلدٸككە, قايسارلىققا, كەشٸرٸمدٸ بولۋىنا, ٶنەرگە, بٸلٸمگە, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاۋعا تەربيەلەگەن. ۇل بالا – قازاقتا شاڭىراق يەسٸ, ەر-ازامات – اتا-انانىڭ وتىن تۇتاتۋشى بولىپ سانالادى. قازاق وتباسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ جاسى كٸشٸسٸنٸڭ ٷلكەنٸنە «سەن» دەپ سٶيلەمەۋٸ, الدىن كەسٸپ ٶتپەۋٸ, ٷلكەن تۇرىپ كٸشٸنٸڭ, ەكە تۇرىپ ۇلدىڭ, شەشە تۇرىپ قىزدىڭ ورىنسىز سٶيلەمەۋٸندە. قازاق وتباسىنداعى ٷلكەندٸ قۇرمەتتەۋ ەدەتٸ جاۋاپكەرشٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك سەزٸمدەرٸن تۋعىزعان. دۇرىس باعىتقا باعدارلاۋ كٶپ جاعدايدا ابىرويلى ەكەگە, ٷلگٸلٸ وتاعاسىنا, قادٸرلٸ اعالارىنا بايلانىستى. سوندىقتان دا شاڭىراققا يە بولۋدىڭ ٶزٸ – شەكسٸز ابىروي.
تٷتٸنٸ بٶلەكتٸڭ تەربيەسٸ بٶلەك
سوڭعى كەزدە قاسيەتتٸ «قاراشاڭىراق» دەگەن سٶزگە سەل دە بولسا سىزات تٷسكەندەي مە, قالاي? ٶيتكەنٸ بۇرىنىراقتا اۋىل ۇلتتىڭ التىن بەسٸگٸ سانالىپ, قالانى اسىراسا, قازٸرگٸ كٷنٸ كٶپتەگەن ەلدٸ مەكەندەردەن حالىق ٷدەرە قالاعا كٶشۋدە. بٸر كەزدەرٸ ۇل-قىزى دٷنيەگە كەلگەن, ٶسٸپ-ٶنگەن كيەلٸ قۇت مەكەندٸ تاستاپ كەتۋشٸلەردٸڭ قاتارى كٶبەيۋدە.
جاقىندا بٸزدٸڭ اۋلاعا سەمەي جاقتان جاس وتباسى كٶشٸپ كەلدٸ. تانىسىپ, بٸلٸسٸپ العاننان كەيٸن اسىل ەسٸمدٸ كەلٸنشەك ماعان الماتىعا قونىس اۋدارۋ جايىن تەمپٸشتەپ تۇرىپ ايتىپ بەردٸ.
–بٸز ماقانشى اۋدانىنىڭ شالعاي اۋىلىندا ٶسٸپ-ٶندٸك. ەكە-شەشەم, بٸر اعام دٷنيەدەن وزدى. قاراشاڭىراقتى ۇستايدى دەپ ەكەم موينىنا مٸنگٸزٸپ, ەلپەشتەپ ٶسٸرگەن جالعىز ٸنٸم ٶتكەن جىلى ٸستٸ بولىپ, تٷرمەگە جابىلدى. مەنەن ٷلكەن ەپكەم الماتى وبلىسىنىڭ ٸلە اۋدانىندا تۇرمىستا ەدٸ. سول كٸسٸ بٸرازدان بەرٸ ٶزٸنە قاراي جاقىنداۋىمىزدى قالاپ جٷرگەن بولاتىن-دى. سونىڭ سەتٸ ەندٸ تٷستٸ. ٶكٸنٸشتٸ-اق, كٶكپەكتٸ اۋىلىندا داڭعىراعان ٷلكەن ٷيٸمٸز قالدى. اعايىن-تۋىستار دا ازايدى عوي. ەندٸ اۋىل جاققا قاشان جول تٷسەدٸ, بٸلمەيمٸن. ٶيتكەنٸ بارلىق مەيٸرٸمٸن تٶگٸپ, قۇشاعىن اشىپ قارسى الاتىن اتا-انا بۇل دٷنيەدە جوق.
وسىنى ايتىپ ەرۋلٸككە كەلگەن اسىل باستارىنان كەشكەن كەلەڭسٸز وقيعالاردى ەڭگٸمەلەپ وتىرىپ, كٶز جاسىن تٶگٸپ-تٶگٸپ جٸبەرگەندە ودان ەرٸ ولاردىڭ وتباسى تۋرالى سۇراۋدىڭ ٶزٸ قيىنعا اينالدى.
ال ٶتكەن عاسىردىڭ 80 جىلدارىنان بەرٸ تانىسىپ-بٸلٸسكەن كٶپتەگەن ارالاس-قۇرالاس ادامداردىڭ بارلىعى دەرلٸك كەلٸن تٷسٸرٸپ, قىز ۇزاتىپ, نەمەرە-جيەندەردٸڭ قىزىعىنا باتۋدا. ولاردىڭ ٸشٸندە قاراشاڭىراقتى قاستەرلەپ, كەلٸندەرٸن ٶز قىزدارىنداي كٶرٸپ, بارلىعى بٸرگە ىنتىماقتا, جاراسىمدى تٸرلٸك كەشٸپ جاتقاندارىن كٶرگەندە كٶڭٸلٸڭ ٶسٸپ, مەرەيٸڭ تاسيدى. الايدا بەس ساۋساق بٸردەي ەمەس قوي. ون بٸرٸنشٸ مٶلتەك اۋدانىندا كٶرشٸ تۇرعان ەرٸك پەن رايحاننىڭ جالعىز ۇلى وسىدان بەس جىل بۇرىن ٷيلەنگەن كەزدە قۋانباعان جان بولماعان ەدٸ. تاياۋدا ٶتكەن قۇربان ايت كەزٸندە رايحان مەنٸڭ ٷيٸنە كەلۋٸمدٸ ٶتٸندٸ. بالالى ٷي – بازار بولىپ جاتقان شىعار دەپ سىيلىقتارىمدى قولتىعىما قىسىپ, الىپ-ۇشىپ جەتٸپ بارسام كٶڭٸلسٸز قالىپپەن رايحان قارسى الدى. «ەر ٷيدٸڭ سىرى باسقا» ەكەنٸنە سول سەت كٶزٸم جەتتٸ. رايحاننىڭ كٷيەۋٸ ۇلىنان بۇرىن باسقا بٸر تابىستى, ٸسكەر ەيەلدٸڭ قولىنا كٸرٸپ الىپتى. ال كەلٸندٸ بولعان سوڭ سٸرە, ەنە مەن كەلٸن تٸل تابىسا الماعانعا ۇقسايدى.
– كەلٸننٸڭ تٸلٸ شىقتى. ۇلىمنىڭ ۇيالى تەلەفونىن تەكسەرٸپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ايقاي-شۋ شىعاراتىن بولدى. تٶزە المادىم. اقىرى ولار بٶلەك كەتتٸ. ەكٸ قىزىم مەن ۇلىم دٷنيەگە كەلگەن وسى ٷيدٸ قيماي كٷندە جىلاۋمەن ٶمٸرٸم ٶتٸپ بارادى. تٷركييادا تۇراتىن قىزىم ٶتكەن ايدا كەلٸپ, –ٷيدٸ جەدەل ساتىڭىز, سٸزدٸ الىپ كەتەمٸن, – دەپ وتىر. سوندىقتان قوشتاسايىن, تالاي جىلدار بويى جانىمدى جەگەن شەرٸمدٸ تارقاتايىن دەپ ەڭ جاقىن, ەرٸ تٷسٸنەدٸ دەگەن ويمەن سەنٸ شاقىرىپ وتىرمىن.
يە, ەكە-شەشەنٸڭ قاسيەتٸ, قادٸرٸ, يسٸ سٸڭگەن وسى قاراشاڭىراقتىڭ ەرتەڭگٸ يەلەرٸ كٸمدەر بولار ەكەن?! جاستار نەگە تۇرمىس قيىندىعىنا تٶزٸمسٸز, نەلٸكتەن ٶزٸمشٸل, جارق-جۇرق ەتكەن دٷنيەگە سونشالىقتى نەگە ەۋەس, قارتايعان ادامداردىڭ كٶڭٸلٸنە قاراۋعا نەلٸكتەن كٶڭٸل بٶلمەيدٸ, بٸزدەر ٷلكەندەر قاي جەردەن قاتەلٸك جٸبەردٸك دەگەن سەكٸلدٸ سانسىز ويلار سول كەزدە ميىمدى تورلاپ العان-دى.
قازاق ەشقاشاندا ٶز ٷيٸن تاستاپ, شەتكە كەتكەن ەمەس. ولاي بولسا, بٷگٸنگٸ كەنجەلەردٸڭ قىلىعىنا جول بولسىن?! باس قامىنىڭ اماندىعىن, تۇرمىسىنىڭ جاقسى بولۋىن ويلاعان بالا, اتا-اناسىنان قالعان مۇراعا قالاي قۇرمەتپەن قاراسىن!.. تەك ٶز كٷنٸنٸڭ اماندىعىن ويلاپ جٷرگەندە, ٶزگە باۋىرلارىمەن ارا-قاتىناسى قانداي بولماق?
گٷلزادا ەسەنبەكوۆا, مۇعالٸم:
– جاسىمىز جەتسە دە مەن تۇرمىسقا شىققانىم جوق, ٸنٸم ٷيلەنۋگە اسىعار ەمەس. بارلىق جاعدايىمىزدى انامىز جاساپ وتىر. ٸنٸمە ٷلگٸ بولادى دەگەن ەكەم جاسى الپىسقا كەلگەنٸنە قاراماستان ٶزٸنەن ون جاس كٸشٸ كەلٸنشەككە ٷيلەنٸپ بٶلەكتەنٸپ كەتتٸ. بۇل جاعداي بٸزدەرگە ٶتە اۋىر سوقتى. ٸنٸمنٸڭ قاراشاڭىراققا يە بولۋى ٷشٸن كٷندە اقىل-كەڭەسٸمدٸ ايتۋدامىن. جار تاڭداۋدا قاتەلەسپەگەنٸن تٸلەيمٸن. اتا-اناممەن وتىز جىل تۇرعان ٷي ماعان ٶتە ىستىق. بٸزگە جاساعان وپاسىزدىعىنا قاراماستان ەكەمنٸڭ كٸتاپقا تولى جۇمىس بٶلمەسٸن مۇنتازداي ەتٸپ جيناپ, تازالىعىن ساقتاپ وتىرمىز.
بالتاش وماربەكوۆا, كەسٸپكەر:
– جەزقازعان ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسىمىن. وتباسىنداعى جالعىز اعام مەسكەۋدە وقىپ, اقىرى رەسەي جەرٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتىر. قازٸرگٸ كٷنٸ زەينەتكەر بولعاندىقتان ەل جاققا كەلگٸسٸ جوق. اعامنان كٸشٸ ەكٸ قىز ەكٸ شالعاي وبلىستا, ٶز اربامىزدى ٶزٸمٸز سٷيرەپ جٷرگەن جايىمىز بار. تاياۋدا انامدى قولىما كٶشٸرٸپ الدىم. ال اقتوعايداعى التى بٶلمەلٸ ٷي قاڭىراپ بوس قالدى. ەكەم كەزٸندە تٷرلٸ-تٷستٸ مەتالل شىعاراتىن زاۋىتتىڭ بەلدٸ قىزمەتكەرٸ بولعان-دى. اۋداندىق, وبلىستىق مەسليحاتتارعا دەپۋتات بولىپ بٸرنەشە مەرتە سايلانعان-دى. تۇرمىسىمىز ايتارلىقتاي ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ەردٸڭ جاسى 50-گە كەلەر كەزدە جۇمباق جاعدايدا ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتتٸ. ەندٸ ەلدە قالعان قاراشاڭىراقتى كٷندە-كٷندە تٷسٸمدە كٶرٸپ, جٷرەگٸم سىزداپ اۋىرىپ جاتقانىن سەزٸپ, ويانىپ كەتەمٸن.
ەركٸن قالداربەكوۆ, قۇرىلىسشى:
– وتباسىنداعى ون بالانىڭ كەنجەسٸمٸن. ەپكەلەرٸم تۇرمىستا. اعالارىم ٷيلٸ-جايلى. ەكە-شەشەم تٶرتٸنشٸ اعاتايىمنىڭ قولىندا تۇرادى. مەن بولسام جۇمىس ٸزدەپ الماتى مەن استانا اراسىندا جٷرٸپ جاتىرمىن. ەكە-شەشەم تام سوعىپ, مەنٸڭ اۋىلعا قايتۋىمدى تالاپ ەتۋدە. بٸراق ماعان قالا ٶمٸرٸ ۇنايدى. كەنجە بالا ەكە-شەشەسٸن قاراسىن دەگەندٸ كٸم شىعارعان? بٸزدٸڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸردە تۇرمىسقا قولايلى جاعدايدىڭ بەرٸ بار. الايدا مەن كٶپ اقشا تاۋىپ, كەلٸنشەگٸمدٸ قاسىما ەرتٸپ ەلەمدٸ ارالاۋدى ماقسات ەتٸپ قويدىم.
سالتانات قاجىكەن
"انا تٸلٸ" گازەتٸ
