Astana qalasy muraǵatynyń endi bir tilge tiek eterlik bastamasy shet elderden ákelingen qujattarmen óz qoryn tolyqtyrýy.
Úlken megapoliske ainalyp kele jatqan bas shaharda eki muraǵat bar. Ulttyq muraǵat jáne qalalyq muraǵat. Ataýlary aityp turǵandai, bular mura etip qaldyrylǵan qaǵazdardy jinaityn mekemeler. Qundy degen qujattar muraǵattarda 75 jylǵa deiin saqtalady.
Alaida tehnikadan aqaý ketip, diskige jazylǵan mátinderdiń joiylyp ketý qaýipin de esten shyǵarmaǵan abzal. Bul oraida muraǵat qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy salasy óz qyzmetine kirisedi. Ol – qujattardy saqtandyrý qory. Biraz jyldan beri atalmysh qor muraǵat isine jemisti eńbek etýde. Astana qalasy muraǵatynyń endi bir tilge tiek eterlik bastamasy shet elderden ákelingen qujattarmen óz qoryn tolyqtyrýy. Muraǵattar arasyndaǵy ózara yqpaldastyq arqasynda Resei Federatsiiasynyń Omby jáne Orynbor qalalary muraǵattarynyń qorynda saqtalǵan qazaq tarihyna qatysty túpnusqa quqyǵyndaǵy qujattardyń kóshirmeleri bul kúnde elimizdiń izdenýshileri men zertteýshilerine paidaly derekter berip otyr.
Olardyń ishinen Orynbor gýberniiasynyń kantseliariiasynda 1745 jyly Baraq sultannyń Resei imperiiasyna adal qyzmet etýge qabyldaǵan anty týraly málimetti [1], Orynbor gýbernatory general-porýchik Reinsdorftyń 1779 jyldyń 24 qyrkúieginde imperatritsanyń jarlyǵymen Áýlie Petr bekinisinde Abylai sultanǵa han mártebesin berý týraly raporty [2] sekildi qundy qujattardy ataýǵa bolady. Ataqty «Sibir jarlyǵynan» keiin Sibir ýezderine bólshektelgen qazaq dalasynyń jái-japsary baiandalǵan qaǵazdar qazir óz muraǵatymyzdyń sórelerine qattalǵan. Máselen 1842 jyldyń 15 mamyrynan bastap Qarqaraly men Aqmola ýezderinde, sol siiaqty 1 qazannan bastap Aiagóz, Kókshetaý ýezderinde turaqty jármeńkelerdiń bekitilgeni jónindegi qujattar tarihshylardy ǵana qyzyqtyryp qoimaidy [3]. Óitkeni bul qujattar ulttyq muraǵat qoryn tolyqtyrýshy elementter.
Bul sekildi sirek tarihi qujattar muraǵattyń № 430-shy qorynyń birneshe tizimdemesinde saqtalýda. Máselen 6-shy tizimdemeniń 8 isindegi hatta 1841 jyly Sibir shekarasyndaǵy kazak otriadtarynyń qyrǵyzdarǵa (qazaqtarǵa) kórsetken jábiri týraly másele jazylǵan. Onda Esil-Nura boiy qazaqtarynyń mal-jan shyǵynyn Orynbor shekara komissiiasyna baiandaidy [4]. Muraǵattyń dál osy qorynda saqtalǵan kelesi qujat Kenesary Qasymulymen arada bolǵan qaqtyǵys jáne búlikshi Kenesary Qasymov sultandy ustap alyp jazalaý týraly Orynbor ólkesiniń Bas áskeri shtabynyń №1184 isi [5].
Osy antikvarly qujattardyń arasynan HIH ǵasyrdyń ortasy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy Imperatorlyq Qazan ýniversitetinde bilim alǵan qazaq stýdentteriniń jeke isterin kezdestirýge bolady. Ýniversitettiń kitaphanasyna Jáńgirhannyń parsy tilindegi úsh sirek qoljazbany syiǵa tartqany jónindegi jáne kitaphanashynyń olardy qabyldap alǵany týraly jazbalar 1845 jyldyń 20 naýryzy kúngi datamen tirkelgen [6]. Torǵai oblysynyń áskeri gýbernatorynyń qyrǵyz tilindegi mátinder úshin orys alfavitin engizý jónindegi haty da osy qujattardyń qatarynan oryn alǵan. Taǵy bir atap óterlik másele, Resei muraǵattarynan ákelingen bul qujattardyń basym bóligi kóne slavian tilinde bolsa, Tatarstan men Bashqurtstannan jetkizilgen qujattardyń deni shaǵatai, arab tilderinde jazylǵan. Omby muraǵatynda saqtalǵan 1822 jylǵy «O Sibirskih kirgizah» Jarǵysy buratana halyqtarǵa arnalǵan jalpy qujattyń qosymshasy ekendigi [7] kórsetilgen.
Reseimen shektesken aýmaqty mekendegen jergilikti halyq úshin arnaiy qabyldanǵan bul zańdarda aýyldy starshyndar, al bolysty sultandar basqaratyny jáne sotqa biler tórelik etetini jazylady. Aǵa sultandar okrýgke úsh jyldyq merzimge sailanady jáne olarǵa resei sheni beriledi. Sibir qyrǵyzdary (qazaqtary) týraly osy jarǵynyń 52 bóliminde eger aǵa sultan Resei imperiiasyna qatarynan úsh merzim qyzmet etse dvorianin diplomyna laiyqty dep kórsetilgen. Uly dala eliniń oryspen shektesken aimaǵynda ózindik erekshelikter men zańdylyqtar tórelik etken. Sol dáýirdegi qazaq qoǵamynyń joǵarǵy sosloviesin sultandar quraǵandyqtan imperiia biligi olarǵa oń kózimen qaraǵanyn qujattar dáleldeidi. Orynbor ólkentanýshysy kapitan Rychkovtyń 1826 jylǵy «Sýltany kirgizskie» atty jazbasynda da qazaq dalasynyń sultandary jaily kóp málimetterdi kezdestirýge bolady. Óitkeni aǵa sultandar jergilikti halyqtyń ákimshilikke jaýapty ýákili qyzmetin atqardy. Okrýgtiń barlyq isi Prikaz arqyly júrgizildi.
Prikazdyń áskeri ekspeditsiia jasaqtaýǵa quqy bolmaǵanmen qarapaiym politsiia jasaǵyna pármeni bar edi. Bul organ halyq sanaǵyn da júrgizdi. Biraq osy qujatta: «Vedet narodnýiý perepis po chislý kibitok i proveriaet onýiý cherez kajdye tri goda.» dep [8] jazylǵan. Adam basyn emes, úi sanynyń kórsetkishi beriledi, onda da úsh jylda bir ret. Okrýgterdiń ózara shektesetin aimaqtarynyń zańdylyqtary belgilengen bólimde kóshpeli halyqqa bóten okrýgtiń jerine qonystanýǵa tyiym salynǵany [9] baiandalady. Sondai-aq shekaralar qatań baqylaýda bolǵan jáne Omby oblysynyń sheginen asqandarǵa aiyp tóletken nemese sotqa tartqan. 10 taraý, 321 pýnktten turatyn jarǵyda shen, shekara máselesinen bólek sharýashylyq, salyq, saýda, sot isteri, meditsina, oqý-aǵartý, qaiyrymdylyq úileri máseleleri taratylǵan. Bir okrýgke bólingen shtat jáne jalaqy mólsheri, qazynalyq shyǵyndardyń kestesi sekildi ekonomikalyq kórsetkisher oryn alǵan. Qujattyń qortyndy bóliminde aldaǵy ýaqytta qazaq dalasyna jańa qurylys engizilgen soń bul sekildi okrýgtiń sany segizge jetetini jáne olardy ishki basqarýdyń jyldyq shyǵyny 248 000 rýbldi quraityny aitylady. Uly dala tarihynan syr shertetin eki ǵasyrdan artyq saqtalyp kelgen bul kóne qujattar kóp málimetterdi qoinyna búgip jatyr.
1 AqM (430q. 17t. 2 is)
2 AqM (430q.21t. 12 is)
3 AqM (430q.6t. 6 bólim. 5 is)
4 AqM (430q.1t. 2 bólim. 8 is)
5 AqM (430q.1t. 4 bólim 40 is)
6 AqM (430q.13t.1 is)
7 AqM (430q. 1t. 2 bólim 1 is)
8 Bul da sonda 9 Bul da sonda.
Shara Battalǵazieva, Astana qalasy muraǵatynyń qyzmetkeri
© e-history.kz
