كەنەسارىنىڭ ٶلٸمٸ جايلى شەكارا باستىعىنىڭ مەلٸمدەمەسٸ — مۇراعاتتا

الايدا تەحنيكادان اقاۋ كەتٸپ, ديسكٸگە جازىلعان مەتٸندەردٸڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋٸپٸن دە ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇل ورايدا مۇراعات قىزمەتٸنٸڭ تاعى بٸر ماڭىزدى سالاسى ٶز قىزمەتٸنە كٸرٸسەدٸ. ول – قۇجاتتاردى ساقتاندىرۋ قورى. بٸراز جىلدان بەرٸ اتالمىش قور مۇراعات ٸسٸنە جەمٸستٸ ەڭبەك ەتۋدە. استانا قالاسى مۇراعاتىنىڭ ەندٸ بٸر تٸلگە تيەك ەتەرلٸك باستاماسى شەت ەلدەردەن ەكەلٸنگەن قۇجاتتارمەن ٶز قورىن تولىقتىرۋى. مۇراعاتتار اراسىنداعى ٶزارا ىقپالداستىق ارقاسىندا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ومبى جەنە ورىنبور قالالارى مۇراعاتتارىنىڭ قورىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى تٷپنۇسقا قۇقىعىنداعى قۇجاتتاردىڭ كٶشٸرمەلەرٸ بۇل كٷندە ەلٸمٸزدٸڭ ٸزدەنۋشٸلەرٸ مەن زەرتتەۋشٸلەرٸنە پايدالى دەرەكتەر بەرٸپ وتىر.

ولاردىڭ ٸشٸنەن ورىنبور گۋبەرنيياسىنىڭ كانتسەلياريياسىندا 1745 جىلى باراق سۇلتاننىڭ رەسەي يمپەريياسىنا ادال قىزمەت ەتۋگە قابىلداعان انتى تۋرالى مەلٸمەتتٸ [1], ورىنبور گۋبەرناتورى گەنەرال-پورۋچيك رەينسدورفتىڭ 1779 جىلدىڭ 24 قىركٷيەگٸندە يمپەراتريتسانىڭ جارلىعىمەن ەۋليە پەتر بەكٸنٸسٸندە ابىلاي سۇلتانعا حان مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى راپورتى [2] سەكٸلدٸ قۇندى قۇجاتتاردى اتاۋعا بولادى. اتاقتى «سٸبٸر جارلىعىنان» كەيٸن سٸبٸر ۋەزدەرٸنە بٶلشەكتەلگەن قازاق دالاسىنىڭ جەي-جاپسارى باياندالعان قاعازدار قازٸر ٶز مۇراعاتىمىزدىڭ سٶرەلەرٸنە قاتتالعان. مەسەلەن 1842 جىلدىڭ 15 مامىرىنان باستاپ قارقارالى مەن اقمولا ۋەزدەرٸندە, سول سيياقتى 1 قازاننان باستاپ اياگٶز, كٶكشەتاۋ ۋەزدەرٸندە تۇراقتى جەرمەڭكەلەردٸڭ بەكٸتٸلگەنٸ جٶنٸندەگٸ قۇجاتتار تاريحشىلاردى عانا قىزىقتىرىپ قويمايدى [3]. ٶيتكەنٸ بۇل قۇجاتتار ۇلتتىق مۇراعات قورىن تولىقتىرۋشى ەلەمەنتتەر.

بۇل سەكٸلدٸ سيرەك تاريحي قۇجاتتار مۇراعاتتىڭ № 430-شى قورىنىڭ بٸرنەشە تٸزٸمدەمەسٸندە ساقتالۋدا. مەسەلەن 6-شى تٸزٸمدەمەنٸڭ 8 ٸسٸندەگٸ حاتتا 1841 جىلى سٸبٸر شەكاراسىنداعى كازاك وتريادتارىنىڭ قىرعىزدارعا (قازاقتارعا) كٶرسەتكەن جەبٸرٸ تۋرالى مەسەلە جازىلعان. وندا ەسٸل-نۇرا بويى قازاقتارىنىڭ مال-جان شىعىنىن ورىنبور شەكارا كوميسسيياسىنا باياندايدى [4]. مۇراعاتتىڭ دەل وسى قورىندا ساقتالعان كەلەسٸ قۇجات كەنەسارى قاسىمۇلىمەن ارادا بولعان قاقتىعىس جەنە بٷلٸكشٸ كەنەسارى قاسىموۆ سۇلتاندى ۇستاپ الىپ جازالاۋ تۋرالى ورىنبور ٶلكەسٸنٸڭ باس ەسكەري شتابىنىڭ №1184 ٸسٸ [5].

وسى انتيكۆارلى قۇجاتتاردىڭ اراسىنان حٸح عاسىردىڭ ورتاسى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى يمپەراتورلىق قازان ۋنيۆەرسيتەتٸندە بٸلٸم العان قازاق ستۋدەنتتەرٸنٸڭ جەكە ٸستەرٸن كەزدەستٸرۋگە بولادى. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ كٸتاپحاناسىنا جەڭگٸرحاننىڭ پارسى تٸلٸندەگٸ ٷش سيرەك قولجازبانى سىيعا تارتقانى جٶنٸندەگٸ جەنە كٸتاپحاناشىنىڭ ولاردى قابىلداپ العانى تۋرالى جازبالار 1845 جىلدىڭ 20 ناۋرىزى كٷنگٸ داتامەن تٸركەلگەن [6]. تورعاي وبلىسىنىڭ ەسكەري گۋبەرناتورىنىڭ قىرعىز تٸلٸندەگٸ مەتٸندەر ٷشٸن ورىس الفاۆيتٸن ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ حاتى دا وسى قۇجاتتاردىڭ قاتارىنان ورىن العان. تاعى بٸر اتاپ ٶتەرلٸك مەسەلە, رەسەي مۇراعاتتارىنان ەكەلٸنگەن بۇل قۇجاتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٶنە سلاۆيان تٸلٸندە بولسا, تاتارستان مەن باشقۇرتستاننان جەتكٸزٸلگەن قۇجاتتاردىڭ دەنٸ شاعاتاي, اراب تٸلدەرٸندە جازىلعان. ومبى مۇراعاتىندا ساقتالعان 1822 جىلعى «و سيبيرسكيح كيرگيزاح» جارعىسى بۇراتانا حالىقتارعا ارنالعان جالپى قۇجاتتىڭ قوسىمشاسى ەكەندٸگٸ [7] كٶرسەتٸلگەن.

رەسەيمەن شەكتەسكەن اۋماقتى مەكەندەگەن جەرگٸلٸكتٸ حالىق ٷشٸن ارنايى قابىلدانعان بۇل زاڭداردا اۋىلدى ستارشىندار, ال بولىستى سۇلتاندار باسقاراتىنى جەنە سوتقا بيلەر تٶرەلٸك ەتەتٸنٸ جازىلادى. اعا سۇلتاندار وكرۋگكە ٷش جىلدىق مەرزٸمگە سايلانادى جەنە ولارعا رەسەي شەنٸ بەرٸلەدٸ. سٸبٸر قىرعىزدارى (قازاقتارى) تۋرالى وسى جارعىنىڭ 52 بٶلٸمٸندە ەگەر اعا سۇلتان رەسەي يمپەريياسىنا قاتارىنان ٷش مەرزٸم قىزمەت ەتسە دۆوريانين ديپلومىنا لايىقتى دەپ كٶرسەتٸلگەن. ۇلى دالا ەلٸنٸڭ ورىسپەن شەكتەسكەن ايماعىندا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەر مەن زاڭدىلىقتار تٶرەلٸك ەتكەن. سول دەۋٸردەگٸ قازاق قوعامىنىڭ جوعارعى سوسلوۆيەسٸن سۇلتاندار قۇراعاندىقتان يمپەرييا بيلٸگٸ ولارعا وڭ كٶزٸمەن قاراعانىن قۇجاتتار دەلەلدەيدٸ. ورىنبور ٶلكەنتانۋشىسى كاپيتان رىچكوۆتىڭ 1826 جىلعى «سۋلتانى كيرگيزسكيە» اتتى جازباسىندا دا قازاق دالاسىنىڭ سۇلتاندارى جايلى كٶپ مەلٸمەتتەردٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ اعا سۇلتاندار جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ەكٸمشٸلٸككە جاۋاپتى ۋەكٸلٸ قىزمەتٸن اتقاردى. وكرۋگتٸڭ بارلىق ٸسٸ پريكاز ارقىلى جٷرگٸزٸلدٸ.

پريكازدىڭ ەسكەري ەكسپەديتسييا جاساقتاۋعا قۇقى بولماعانمەن قاراپايىم پوليتسييا جاساعىنا پەرمەنٸ بار ەدٸ. بۇل ورگان حالىق ساناعىن دا جٷرگٸزدٸ. بٸراق وسى قۇجاتتا: «ۆەدەت نارودنۋيۋ پەرەپيس پو چيسلۋ كيبيتوك ي پروۆەرياەت ونۋيۋ چەرەز كاجدىە تري گودا.» دەپ [8] جازىلعان. ادام باسىن ەمەس, ٷي سانىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ بەرٸلەدٸ, وندا دا ٷش جىلدا بٸر رەت. وكرۋگتەردٸڭ ٶزارا شەكتەسەتٸن ايماقتارىنىڭ زاڭدىلىقتارى بەلگٸلەنگەن بٶلٸمدە كٶشپەلٸ حالىققا بٶتەن وكرۋگتٸڭ جەرٸنە قونىستانۋعا تىيىم سالىنعانى [9] باياندالادى. سونداي-اق شەكارالار قاتاڭ باقىلاۋدا بولعان جەنە ومبى وبلىسىنىڭ شەگٸنەن اسقاندارعا ايىپ تٶلەتكەن نەمەسە سوتقا تارتقان. 10 تاراۋ, 321 پۋنكتتەن تۇراتىن جارعىدا شەن, شەكارا مەسەلەسٸنەن بٶلەك شارۋاشىلىق, سالىق, ساۋدا, سوت ٸستەرٸ, مەديتسينا, وقۋ-اعارتۋ, قايىرىمدىلىق ٷيلەرٸ مەسەلەلەرٸ تاراتىلعان. بٸر وكرۋگكە بٶلٸنگەن شتات جەنە جالاقى مٶلشەرٸ, قازىنالىق شىعىنداردىڭ كەستەسٸ سەكٸلدٸ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشەر ورىن العان. قۇجاتتىڭ قورتىندى بٶلٸمٸندە الداعى ۋاقىتتا قازاق دالاسىنا جاڭا قۇرىلىس ەنگٸزٸلگەن سوڭ بۇل سەكٸلدٸ وكرۋگتٸڭ سانى سەگٸزگە جەتەتٸنٸ جەنە ولاردى ٸشكٸ باسقارۋدىڭ جىلدىق شىعىنى 248 000 رۋبلدٸ قۇرايتىنى ايتىلادى. ۇلى دالا تاريحىنان سىر شەرتەتٸن ەكٸ عاسىردان ارتىق ساقتالىپ كەلگەن بۇل كٶنە قۇجاتتار كٶپ مەلٸمەتتەردٸ قوينىنا بٷگٸپ جاتىر.

1 اقم (430ق. 17ت. 2 ٸس)

2 اقم (430ق.21ت. 12 ٸس)

3 اقم (430ق.6ت. 6 بٶلٸم. 5 ٸس)

4 اقم (430ق.1ت. 2 بٶلٸم. 8 ٸس)

5 اقم (430ق.1ت. 4 بٶلٸم 40 ٸس)

6 اقم (430ق.13ت.1 ٸس)

7 اقم (430ق. 1ت. 2 بٶلٸم 1 ٸس)

8 بۇل دا سوندا 9 بۇل دا سوندا.

شارا باتتالعازيەۆا, استانا قالاسى مۇراعاتىنىڭ قىزمەتكەرٸ

© e-history.kz