Kenesarynyń bas súiegi tabyla qoiar ma eken?

Osy taiaýda BAQ quraldarynda Qazaqstan Premeri Kárim Másimovtiń  reseilik áriptesi Dmitrii Medvedevpen kezdesýi barysynda ataqty tarihi tulǵalarymyz  Kenesary han men Keiki batyrdyń bas súiekterin elimizge qaitarý jóninde  másele qoiǵany jazyldy. Óz kezeginde Resei úkimetiniń basshysy usynysty durys qabyldap, tiisti oryndarǵa tapsyrma beretinin aitypty.  

Artynsha-aq  Sankt-Peterbýrgtegi I Petr atyndaǵy antropologiia jáne etnografiia mýzeii  direktorynyń orynbasary Efim Rezvannyń  Kýnstkamerada Keiki batyrdyń bas súiegi bar ekenin, egerde joǵary basshylyq tarapynan Jarlyq shyǵarylyp, nusqaý beriletin bolsa, qaitarylatynyn málimdegeni aityldy. Biraq, ol: «bizde Kenesary hannyń bas súiegi saqtalmaǵan», — depti.

Bizdiń ótken ǵasyrlardaǵy tarihymyzǵa qatysty mun­dai jańalyq habar jurtshylyqty eleń etkizdi. Eldiń kóbi biletindei, Kenesary han (1802-1847) — Qasym hannyń bala­sy, Abylai hannyń  nemeresi, 1837 — 1847 jyldary ult-azat­tyq kóterilisin basqarǵan, qazaqtyń sońǵy hany bolsa,  Keiki (shyn aty Nurmaǵanbet) Kórkembaiuly (1871 -1923) — erjúrek batyr, Torǵai dalasyndaǵy áigili 1916 jylǵy Amangeldi Imanov bastaǵan ult-azattyq kóteri­listiń belsendi qatysýshylarynyń biri.  Ekeýi de halqymyz­dyń azattyǵy men bostandyǵy jolynda kúresip, qurban bol­ǵan, qurmetteýge laiyq  tulǵalar. Sondyqtan  Kenesa­ry men Keikiniń bas súiekterin qaitarý eldik, ulttyq namysy­myz­ǵa syn, ári ata-babanyń rýhyn qasterleý bolyp tabylady.

Jalpy, otarlaýshy elderdiń  dástúrinde otar bolyp, artynan táýelsizdik alǵan elderge  mádeni-rýhani qundy­lyqtary men jádigerlikterin  qaitarý úrdisi bar. Kezinde Ulybritaniia da, Frantsiia da, Niderlandiia da sóitken.  Bul — órkeniettilik pen mádeniettilik belgisi.

Tarihi derekterde  Kenesarynyń  1847 jyly qyrǵyz jerindegi  Kekilik-Seńgir ańǵarynda ustalyp, Jamby aýy­lynda óltirilgeni, denesi sonda qaldyrylyp, bas súieginiń Ombydaǵy Batys-Sibir aimaǵynyń general-gýbernatory, kniaz  Petr Gorchakovqa aparyp berilgeni aitylady.

Al, Keiki  batyr 1919 jyly Amangeldi Imanov qaitys bolǵanan keiin keńes ókimetinen qýǵyn kórip, biraz jyl Uly­taý men Qyzylqumda  boi tasalaǵan. 1923 jyly komis­sar Aleksandr Tokarevtiń bergen ýádesine senip, oǵan jolyǵýǵa keledi. Alaida, Tokarevtiń aram niet-piǵy­lyn sezip qoiyp, ony sol jerde atyp tastaidy. Osydan keiin qyzyl áskerler Keikiniń sońyna túsip, tún ishinde abaisyzda qolǵa túsiredi. Qorlap óltirip, eki qolyn kesip, bas súiegin Orynborǵa jiberedi. 1926 jyly Qazaqstannyń astanasy Qyzyldordaǵa kóshirilýine bailanysty  batyrdyń bas súiegi  Sankt-Peterborǵa jóneltiledi.

Kópshilik habardar, Kenesary men Keiki­niń bas súiekterin elge qaitarý jaiy talai­dan qozǵalyp keledi. Osyǵan baila­nysty   Qazaqstan Respýbli­ka­synyń  Sankt­-Peberýgtegi  Bas konsýldyǵy suraý salyp jazǵan hatqa 2004 jyl­dyń 4 qarasha­synda Kýnstkameranyń  (iaǵni, Resei Ǵylym akademiiasyna qarasty Antro­pologiia jáne etnografiia mýzeii)  direk­tory Iýrii Chistov pen antropologiia bólimi­niń meńge­rýshisi Valerii Hartanovich: «Bizdiń mýzeide Kenesary Qasymovtyń bas súiegi jáne oǵan qatysty eshbir qujat-qaǵazdar  saqtalma­ǵan» dep jaýap bergen.  Budan basqa da suraý salý men izdeý áre­ketteri bolǵan.  Kezin­de gazetterde  jazýshy ǵalym Tursyn Jurtbai men jýrnalist-jazýshy Dýman Ramazannyń  Kenesary hannyń bas súiegin izdep Reseidiń birqatar jerlerin sharla­ǵandary týraly jazylyp,  ekeýiniń joljazbalary jariialandy.

Buǵan qosa, Kýnstkameranyń joǵaryda aty atalǵan direktorynyń orynbasary Efim Rezvan  «Azattyq» radiosynyń tilshi­simen bolǵan suhba­tynda: «Mundai jádiger­likterdi  Ermitajdan izdeý bos áýreshilik. Ádette ondai zattar tek Kýnstka­mera­da ǵana saqtalady. Meniń biletinimdei, Kene­sary han­nyń bas súiegi bizde joq. Endeshe, ony basqa jaqtan izdeý kerek» degen pikir bildirgen.

Osy oraida men kórnekti aqyn, Memle­ket­tik syilyqtyń laýreaty  Ulyqbek Esdáý­let  aityp júrgen myna bir derekti kópshi­liktiń qaperine salyp, izdeýshilerdiń nazaryna usynǵym keledi.

Ulyqbek bul derekti sonaý 90-jyldardyń aiaǵynda Atyraýǵa barǵanda belgili dramatýrg Berik Qorqytovtan estipti.  Berik aqsaqalǵa ony   erterekte orystyń  tanymal  aqyn-jazýshysy  Sergei Markov aitqan kórinedi. Sergei Nikolaevich Markov 1920 — 25 jyldary Qazaqstandaǵy Aqmola, Petropavl qalalarynda turyp, jergilikti gazet­terde jumys istegen. Qazaq dalasy jaiynda «Goriachii veter» degen óleń jazǵan aqyn. Ol ári   Sibir, Qazaqstan, Orta­lyq Aziianyń talai jerlerin aralap,  kóptegen  tanymdyq dúnieler týdyrǵan saiahatshy, tarihshy jáne  etnograf.

Sol aitqan Sergei Markov birde soǵystan keiingi kezeńde tarihi-etnografiialyq materialdar jinaý maqsa­tymen Or qalasyndaǵy ólketaný mýzeiine barady. (Or emes Omby qalasy bolýy múmkin. — Á.A.) Sonda mýzei direkto­rynyń aldynan adamnyń bas súieginen jasalǵan kúlsal­ǵyshty  kóredi. Markov tańyrqap qarap qalǵanda mýzei direktory: «Bilesiz be, bul  qazaqtyń sońǵy hany Kenesa­rynyń bas súiegi» dep maqtanady. Jazýshy kúlsalǵyshty ainaldyra qarap, qaita ornyna qoiady. Sóitip, barǵan sharýasyn tyndyryp, keri qaityp ketedi.

Joly túsip, ekinshi ret barǵanda mýzei direktorynyń aldynan baiaǵy kúlsalǵysh bas súiekti kórmeidi. Direk­tordan:  «Eksponat kúlsalǵyshty qaida jiberdińiz?» dep sura­ǵanda ol: «Bálesinen aýlaq, qurtyp, kózin joiyp jiberdim!» deidi. Sóitse  sol tusta  «Pravda» gazetinde  Kenesary handy qaralaǵan maqala shyǵyp, úlken shý bolyp jatqan eken. (Munda áńgime  1950 jylǵy 25 jeltoqsanda «Pravda» gazetinde  jaryq kórgen T.Shoiynbaev, H. Aida­rova  jáne Ia. Iakýnin jazǵan «Za marksistko-leninskoe osveshenie istorii Kazahstana» dep atalatyn maqala týraly bolyp otyr. Ol maqalada  tarihshy Ermuhan Bek­ma­hanovtyń  «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-30 jylda­rynda» atty zertteý eńbegi synalyp, Kenesary bastaǵan kóteriliske ult-azattyq  qozǵalys emes, kerisinshe: «ústem taptyń múddesin kózdegen feodaldyq-monarhiialyq kóterilis» degen baǵa berilgen edi. — Á.A).

Jazýshy-dramatýrg B. Qorqytov osy áńgimeni aita kelip: «Jigitter Kenesarynyń bas súiegin izdep, bosqa  aramter bolyp júr. Ol álgindei jetesizdiń kesirinen joiylyp, qurtylǵan ǵoi» depti. Bul derek qanshalyqty ras?  Naqty dálelder  bolmaǵan soń oǵan «pálendei» dep  pikir aitý qiyn.

Osy aitylǵandarǵa qosar taǵy bir jáit, 2014 jylǵy qazanda Astanadaǵy L. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia  ýniversiteti «Alash» ǵylymi-zertteý institýtynyń direktory Sultanhan Aqqululy  «Megapolis» aptalyǵyna kólemdi maqala jazyp, onda birqatar tyń derekter men málimetterdi keltirdi. Onyń  ombylyq ólketanýshy Andrei Palashenkov pen jazýshy Sergei Markovtyń  jazbalaryna súienip aitýyna qaraǵanda, Kenesary hannyń bas súiegi 40-jyldarǵa deiin Ombynyń ólketaný mýzeii qorynda saqtalyp, keiinnen Kýnstkameraǵa  jiberilgen. Odan  Etnos­tar men adamnyń paida bolýy ǵylymi-zertetý insi­titýtyna ótip, ári qarai  Reseidiń Gohranasyna tapsy­rylǵan. Muny 2003 jyly bir basylymǵa bergen suhba­tynda KSRO ǴA Mýzei qoryn uzaq jyl basqarǵan  akademik Iýrii Horoshilov aitypty. Bir aita keterligi, bas súiektiń mańdaishasyna mór basylǵan edi desedi. Soǵan qaraǵanda,  osylai resmi túrde memlekettiń baqylaýynda bolǵandyqtan, onyń áldekimniń ótinishimen kúlsalǵyshqa ainalýy ekitalai.

Rasynda da, Gohranaǵa tapsyrylǵan bolar degenge seneiin deseń, Gohrana týraly erejeniń 1,7-tarmaǵynda bul mekemede: «tek altyn, kúmis, platina, palladii, iri­dii, rodii, rýtenii jáne osmii siiaqty asa qymbat metalldar saqtalady»  dep  kórsetilgen. Sondyqtan «ondai qymbat metalǵa jatpaityn Kenesarynyń bas súiegi qalaisha Gohranaǵa tapsyrylǵan?» degen suraq týady.

Bul rette 1986 jylǵy Almatydaǵy áigili Jeltoqsan kóterilisinen keiin KGB-nyń usynysymen Kenesarynyń bas súiegi  «túptiń túbine» jiberilgen degen de boljam aitylady.

Joǵaryda aitylǵan Berik Qorqytov aqsaqal Omby mýzeii degendi  Or qala­synyń mýzeii dep qate estigen bolýy  da yqtimal.

«Aitpasa sózdiń atasy óledi». Rýslan Sher­baev deitin arheolog Caravan.kz media-porta­lyna bergen suhbatynda:  «Kene­sarynyń bas súiegi tóńiregindegi áńgimeniń bári ańyz ben qaýeset. Negizinen, jońǵarlarmen shaiqasqan qazaq, qyrǵyz jáne qaraqalpaq halyqtarynyń salt-dástúrinde hannyń basyn alý ádeti bolma­ǵan. Sol úshin Kenesarynyń súiegin qyr­ǵyz jerinen izdeý kerek» degendi aitypty.

Orystardyń ózderiniń: «úmit sońynan úziledi» degen támsili bar ǵoi.  Sol aitpaq­shy, tilek­tes jurt   qazaqtyń bostandyǵy men birli­gin kóksegen sońǵy han Kene­sary­nyń bas súiegi Reseidiń áldebir túkpirinen tabylyp qalar degen úmitte. Endeshe, Qa­zaqstan Úkimeti basshy­synyń suraý salyp, oǵan Resei premer-ministriniń ýáde berýi  istiń jańa sipatta qolǵa aly­nyp, nátijeli bolýyna  yqpal etedi degen oidamyz.

Áshirbek Amangeldi

"Almaty aqshamy"