وسى تاياۋدا باق قۇرالدارىندا قازاقستان پرەمەرٸ كەرٸم مەسٸموۆتٸڭ رەسەيلٸك ەرٸپتەسٸ دميتريي مەدۆەدەۆپەن كەزدەسۋٸ بارىسىندا اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز كەنەسارى حان مەن كەيكٸ باتىردىڭ باس سٷيەكتەرٸن ەلٸمٸزگە قايتارۋ جٶنٸندە مەسەلە قويعانى جازىلدى. ٶز كەزەگٸندە رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ باسشىسى ۇسىنىستى دۇرىس قابىلداپ, تيٸستٸ ورىندارعا تاپسىرما بەرەتٸنٸن ايتىپتى.
ارتىنشا-اق سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ٸ پەتر اتىنداعى انتروپولوگييا جەنە ەتنوگرافييا مۋزەيٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەفيم رەزۆاننىڭ كۋنستكامەرادا كەيكٸ باتىردىڭ باس سٷيەگٸ بار ەكەنٸن, ەگەردە جوعارى باسشىلىق تاراپىنان جارلىق شىعارىلىپ, نۇسقاۋ بەرٸلەتٸن بولسا, قايتارىلاتىنىن مەلٸمدەگەنٸ ايتىلدى. بٸراق, ول: «بٸزدە كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ ساقتالماعان», — دەپتٸ.
بٸزدٸڭ ٶتكەن عاسىرلارداعى تاريحىمىزعا قاتىستى مۇنداي جاڭالىق حابار جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكٸزدٸ. ەلدٸڭ كٶبٸ بٸلەتٸندەي, كەنەسارى حان (1802-1847) — قاسىم حاننىڭ بالاسى, ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ, 1837 — 1847 جىلدارى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸن باسقارعان, قازاقتىڭ سوڭعى حانى بولسا, كەيكٸ (شىن اتى نۇرماعانبەت) كٶركەمبايۇلى (1871 -1923) — ەرجٷرەك باتىر, تورعاي دالاسىنداعى ەيگٸلٸ 1916 جىلعى امانگەلدٸ يمانوۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىلارىنىڭ بٸرٸ. ەكەۋٸ دە حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن بوستاندىعى جولىندا كٷرەسٸپ, قۇربان بولعان, قۇرمەتتەۋگە لايىق تۇلعالار. سوندىقتان كەنەسارى مەن كەيكٸنٸڭ باس سٷيەكتەرٸن قايتارۋ ەلدٸك, ۇلتتىق نامىسىمىزعا سىن, ەرٸ اتا-بابانىڭ رۋحىن قاستەرلەۋ بولىپ تابىلادى.
جالپى, وتارلاۋشى ەلدەردٸڭ دەستٷرٸندە وتار بولىپ, ارتىنان تەۋەلسٸزدٸك العان ەلدەرگە مەدەني-رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن جەدٸگەرلٸكتەرٸن قايتارۋ ٷردٸسٸ بار. كەزٸندە ۇلىبريتانييا دا, فرانتسييا دا, نيدەرلاندييا دا سٶيتكەن. بۇل — ٶركەنيەتتٸلٸك پەن مەدەنيەتتٸلٸك بەلگٸسٸ.
تاريحي دەرەكتەردە كەنەسارىنىڭ 1847 جىلى قىرعىز جەرٸندەگٸ كەكٸلٸك-سەڭگٸر اڭعارىندا ۇستالىپ, جامبى اۋىلىندا ٶلتٸرٸلگەنٸ, دەنەسٸ سوندا قالدىرىلىپ, باس سٷيەگٸنٸڭ ومبىداعى باتىس-سٸبٸر ايماعىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى, كنياز پەتر گورچاكوۆقا اپارىپ بەرٸلگەنٸ ايتىلادى.
ال, كەيكٸ باتىر 1919 جىلى امانگەلدٸ يمانوۆ قايتىس بولعانان كەيٸن كەڭەس ٶكٸمەتٸنەن قۋعىن كٶرٸپ, بٸراز جىل ۇلىتاۋ مەن قىزىلقۇمدا بوي تاسالاعان. 1923 جىلى كوميسسار الەكساندر توكارەۆتٸڭ بەرگەن ۋەدەسٸنە سەنٸپ, وعان جولىعۋعا كەلەدٸ. الايدا, توكارەۆتٸڭ ارام نيەت-پيعىلىن سەزٸپ قويىپ, ونى سول جەردە اتىپ تاستايدى. وسىدان كەيٸن قىزىل ەسكەرلەر كەيكٸنٸڭ سوڭىنا تٷسٸپ, تٷن ٸشٸندە ابايسىزدا قولعا تٷسٸرەدٸ. قورلاپ ٶلتٸرٸپ, ەكٸ قولىن كەسٸپ, باس سٷيەگٸن ورىنبورعا جٸبەرەدٸ. 1926 جىلى قازاقستاننىڭ استاناسى قىزىلدورداعا كٶشٸرٸلۋٸنە بايلانىستى باتىردىڭ باس سٷيەگٸ سانكت-پەتەربورعا جٶنەلتٸلەدٸ.
كٶپشٸلٸك حاباردار, كەنەسارى مەن كەيكٸنٸڭ باس سٷيەكتەرٸن ەلگە قايتارۋ جايى تالايدان قوزعالىپ كەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سانكت-پەبەرۋگتەگٸ باس كونسۋلدىعى سۇراۋ سالىپ جازعان حاتقا 2004 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا كۋنستكامەرانىڭ (ياعني, رەسەي عىلىم اكادەميياسىنا قاراستى انتروپولوگييا جەنە ەتنوگرافييا مۋزەيٸ) ديرەكتورى يۋريي چيستوۆ پەن انتروپولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ۆالەريي حارتانوۆيچ: «بٸزدٸڭ مۋزەيدە كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باس سٷيەگٸ جەنە وعان قاتىستى ەشبٸر قۇجات-قاعازدار ساقتالماعان» دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇدان باسقا دا سۇراۋ سالۋ مەن ٸزدەۋ ەرەكەتتەرٸ بولعان. كەزٸندە گازەتتەردە جازۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي مەن جۋرناليست-جازۋشى دۋمان رامازاننىڭ كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸن ٸزدەپ رەسەيدٸڭ بٸرقاتار جەرلەرٸن شارلاعاندارى تۋرالى جازىلىپ, ەكەۋٸنٸڭ جولجازبالارى جارييالاندى.
بۇعان قوسا, كۋنستكامەرانىڭ جوعارىدا اتى اتالعان ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەفيم رەزۆان «ازاتتىق» راديوسىنىڭ تٸلشٸسٸمەن بولعان سۇحباتىندا: «مۇنداي جەدٸگەرلٸكتەردٸ ەرميتاجدان ٸزدەۋ بوس ەۋرەشٸلٸك. ەدەتتە ونداي زاتتار تەك كۋنستكامەرادا عانا ساقتالادى. مەنٸڭ بٸلەتٸنٸمدەي, كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ بٸزدە جوق. ەندەشە, ونى باسقا جاقتان ٸزدەۋ كەرەك» دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرگەن.
وسى ورايدا مەن كٶرنەكتٸ اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۇلىقبەك ەسدەۋلەت ايتىپ جٷرگەن مىنا بٸر دەرەكتٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ قاپەرٸنە سالىپ, ٸزدەۋشٸلەردٸڭ نازارىنا ۇسىنعىم كەلەدٸ.
ۇلىقبەك بۇل دەرەكتٸ سوناۋ 90-جىلداردىڭ اياعىندا اتىراۋعا بارعاندا بەلگٸلٸ دراماتۋرگ بەرٸك قورقىتوۆتان ەستٸپتٸ. بەرٸك اقساقالعا ونى ەرتەرەكتە ورىستىڭ تانىمال اقىن-جازۋشىسى سەرگەي ماركوۆ ايتقان كٶرٸنەدٸ. سەرگەي نيكولاەۆيچ ماركوۆ 1920 — 25 جىلدارى قازاقستانداعى اقمولا, پەتروپاۆل قالالارىندا تۇرىپ, جەرگٸلٸكتٸ گازەتتەردە جۇمىس ٸستەگەن. قازاق دالاسى جايىندا «گورياچيي ۆەتەر» دەگەن ٶلەڭ جازعان اقىن. ول ەرٸ سٸبٸر, قازاقستان, ورتالىق ازييانىڭ تالاي جەرلەرٸن ارالاپ, كٶپتەگەن تانىمدىق دٷنيەلەر تۋدىرعان ساياحاتشى, تاريحشى جەنە ەتنوگراف.
سول ايتقان سەرگەي ماركوۆ بٸردە سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭدە تاريحي-ەتنوگرافييالىق ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىمەن ور قالاسىنداعى ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنە بارادى. (ور ەمەس ومبى قالاسى بولۋى مٷمكٸن. — ە.ا.) سوندا مۋزەي ديرەكتورىنىڭ الدىنان ادامنىڭ باس سٷيەگٸنەن جاسالعان كٷلسالعىشتى كٶرەدٸ. ماركوۆ تاڭىرقاپ قاراپ قالعاندا مۋزەي ديرەكتورى: «بٸلەسٸز بە, بۇل قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ» دەپ ماقتانادى. جازۋشى كٷلسالعىشتى اينالدىرا قاراپ, قايتا ورنىنا قويادى. سٶيتٸپ, بارعان شارۋاسىن تىندىرىپ, كەرٸ قايتىپ كەتەدٸ.
جولى تٷسٸپ, ەكٸنشٸ رەت بارعاندا مۋزەي ديرەكتورىنىڭ الدىنان باياعى كٷلسالعىش باس سٷيەكتٸ كٶرمەيدٸ. ديرەكتوردان: «ەكسپونات كٷلسالعىشتى قايدا جٸبەردٸڭٸز?» دەپ سۇراعاندا ول: «بەلەسٸنەن اۋلاق, قۇرتىپ, كٶزٸن جويىپ جٸبەردٸم!» دەيدٸ. سٶيتسە سول تۇستا «پراۆدا» گازەتٸندە كەنەسارى حاندى قارالاعان ماقالا شىعىپ, ٷلكەن شۋ بولىپ جاتقان ەكەن. (مۇندا ەڭگٸمە 1950 جىلعى 25 جەلتوقساندا «پراۆدا» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن ت.شويىنباەۆ, ح. ايداروۆا جەنە يا. ياكۋنين جازعان «زا ماركسيستكو-لەنينسكوە وسۆەششەنيە يستوريي كازاحستانا» دەپ اتالاتىن ماقالا تۋرالى بولىپ وتىر. ول ماقالادا تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ «قازاقستان حٸح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگٸ سىنالىپ, كەنەسارى باستاعان كٶتەرٸلٸسكە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس ەمەس, كەرٸسٸنشە: «ٷستەم تاپتىڭ مٷددەسٸن كٶزدەگەن فەودالدىق-مونارحييالىق كٶتەرٸلٸس» دەگەن باعا بەرٸلگەن ەدٸ. — ە.ا).
جازۋشى-دراماتۋرگ ب. قورقىتوۆ وسى ەڭگٸمەنٸ ايتا كەلٸپ: «جٸگٸتتەر كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸن ٸزدەپ, بوسقا ارامتەر بولىپ جٷر. ول ەلگٸندەي جەتەسٸزدٸڭ كەسٸرٸنەن جويىلىپ, قۇرتىلعان عوي» دەپتٸ. بۇل دەرەك قانشالىقتى راس? ناقتى دەلەلدەر بولماعان سوڭ وعان «پەلەندەي» دەپ پٸكٸر ايتۋ قيىن.
وسى ايتىلعاندارعا قوسار تاعى بٸر جەيت, 2014 جىلعى قازاندا استاناداعى ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸ «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اققۇلۇلى «مەگاپوليس» اپتالىعىنا كٶلەمدٸ ماقالا جازىپ, وندا بٸرقاتار تىڭ دەرەكتەر مەن مەلٸمەتتەردٸ كەلتٸردٸ. ونىڭ ومبىلىق ٶلكەتانۋشى اندرەي پالاشەنكوۆ پەن جازۋشى سەرگەي ماركوۆتىڭ جازبالارىنا سٷيەنٸپ ايتۋىنا قاراعاندا, كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ 40-جىلدارعا دەيٸن ومبىنىڭ ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ قورىندا ساقتالىپ, كەيٸننەن كۋنستكامەراعا جٸبەرٸلگەن. ودان ەتنوستار مەن ادامنىڭ پايدا بولۋى عىلىمي-زەرتەتۋ ينسيتيتۋتىنا ٶتٸپ, ەرٸ قاراي رەسەيدٸڭ گوحراناسىنا تاپسىرىلعان. مۇنى 2003 جىلى بٸر باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا كسرو عا مۋزەي قورىن ۇزاق جىل باسقارعان اكادەميك يۋريي حوروشيلوۆ ايتىپتى. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, باس سٷيەكتٸڭ ماڭدايشاسىنا مٶر باسىلعان ەدٸ دەسەدٸ. سوعان قاراعاندا, وسىلاي رەسمي تٷردە مەملەكەتتٸڭ باقىلاۋىندا بولعاندىقتان, ونىڭ ەلدەكٸمنٸڭ ٶتٸنٸشٸمەن كٷلسالعىشقا اينالۋى ەكٸتالاي.
راسىندا دا, گوحراناعا تاپسىرىلعان بولار دەگەنگە سەنەيٸن دەسەڭ, گوحرانا تۋرالى ەرەجەنٸڭ 1,7-تارماعىندا بۇل مەكەمەدە: «تەك التىن, كٷمٸس, پلاتينا, پاللاديي, يريديي, روديي, رۋتەنيي جەنە وسميي سيياقتى اسا قىمبات مەتاللدار ساقتالادى» دەپ كٶرسەتٸلگەن. سوندىقتان «ونداي قىمبات مەتالعا جاتپايتىن كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ قالايشا گوحراناعا تاپسىرىلعان?» دەگەن سۇراق تۋادى.
بۇل رەتتە 1986 جىلعى الماتىداعى ەيگٸلٸ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن كگب-نىڭ ۇسىنىسىمەن كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ «تٷپتٸڭ تٷبٸنە» جٸبەرٸلگەن دەگەن دە بولجام ايتىلادى.
جوعارىدا ايتىلعان بەرٸك قورقىتوۆ اقساقال ومبى مۋزەيٸ دەگەندٸ ور قالاسىنىڭ مۋزەيٸ دەپ قاتە ەستٸگەن بولۋى دا ىقتيمال.
«ايتپاسا سٶزدٸڭ اتاسى ٶلەدٸ». رۋسلان شەرباەۆ دەيتٸن ارحەولوگ Caravan.kz مەديا-پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸ اڭىز بەن قاۋەسەت. نەگٸزٸنەن, جوڭعارلارمەن شايقاسقان قازاق, قىرعىز جەنە قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ سالت-دەستٷرٸندە حاننىڭ باسىن الۋ ەدەتٸ بولماعان. سول ٷشٸن كەنەسارىنىڭ سٷيەگٸن قىرعىز جەرٸنەن ٸزدەۋ كەرەك» دەگەندٸ ايتىپتى.
ورىستاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ: «ٷمٸت سوڭىنان ٷزٸلەدٸ» دەگەن تەمسٸلٸ بار عوي. سول ايتپاقشى, تٸلەكتەس جۇرت قازاقتىڭ بوستاندىعى مەن بٸرلٸگٸن كٶكسەگەن سوڭعى حان كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ رەسەيدٸڭ ەلدەبٸر تٷكپٸرٸنەن تابىلىپ قالار دەگەن ٷمٸتتە. ەندەشە, قازاقستان ٷكٸمەتٸ باسشىسىنىڭ سۇراۋ سالىپ, وعان رەسەي پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ۋەدە بەرۋٸ ٸستٸڭ جاڭا سيپاتتا قولعا الىنىپ, نەتيجەلٸ بولۋىنا ىقپال ەتەدٸ دەگەن ويدامىز.
ەشٸربەك امانگەلدٸ
