Qaztýǵan men Shalkiiz qai ǵasyrdyń jyraýy?

Qaztýǵandy bizdiń keibir zert­teýshi-ǵalymdarymyz Qazaq han­dyǵy qurylǵan tusta ómir súrgen dei­di. «Qaiyrly bolsyn sizderge, Me­nen qalǵan mynaý Edil jurt!» dep aiaqtalatyn tolǵaýyn alǵa tar­ta kelip, Qaztýǵandy noǵaidyń qazaq shy­ǵyp, Jánibektiń orda­sy­na jet­kend­igimen ólsheidi. Shy­ny­men solai ma? Shalkiizdi de sol dáýir­de ómir súrgen dep júrmiz. Shal­kiizdiń Temir bige arnaǵan bir­­neshe tolǵaýy bar. Osyndaǵy Te­­mir bi kim? Qazaqqa qatysy bar adam ba? Osy máselelerdi hal-qa­de­rimizshe talqyǵa salyp kórsek.

Temir bi – Noǵai ordasyn qur­ǵan Edigeniń Mansurdan týǵan ne­meresi. Qazan handyǵy (1438), Qy­rym handyǵy (1441), Noǵai or­dasy (1440) sekildi Altyn Orda­dan enshi alyp shyqqan Úlken or­da­nyń (1433) beklerbegi boldy. Úl­ken ordanyń aýmaǵy ol kezde Edil­den Teńge (Don) deiingi jerler men Povolje men Soltústik Kav­kazdy alyp jatty. Astanasy – Sa­rai Berke qalasy boldy. Ordanyń alǵashqy hany Toqtamystyń ne­meresi Seiit Ahmet edi. Odan keiin Ahmet taqqa otyrdy. Temir bidiń ordaǵa beklerbek bolatyn kezi – osy Ahmettiń tusy. Úlken or­da­nyń mańǵyttaryn biledi. Ýgrada bol­ǵan orystarǵa qarsy shaiqasqa Ah­metpen birge Temir de qatysty. Alai­da osy shaiqastan keiin orda­nyń shańyraǵy shaiqala bastaidy. Sońynda Noǵai or­da­synyń bii Musa bastaǵan myrzalar Ahmetti óz saraiynda jan tásilim etti. Hany­nan aiyrylǵan Temir bi Qyrym han­­dyǵyna aýyp ketti. 1486 jyly qy­zy Nur-Sultandy Qy­rym hany Meń­li-Kereige uza­typ, sol jaqta qal­dy.

Shalkiiz jyraý – osy Temirdiń za­­mandasy. V.Trepavlovtyń jazýyn­­sha, Shalkiiz Temirdiń se­nim­di serikteriniń biri bol­ǵan. 
Temir edi biimiz,
Teńiz edi halqymyz.
Tebirlerge qalǵanda,
Teńselerge uqsaidy
Aýyr noǵai jurtymyz.
Joǵarydaǵy jyr noǵai ara­synda keń taraǵan. Al Shalkiizdiń qazaq oqyrmandaryna belgili Te­mir­ge arnaǵan madaq jyrynda «Sul­­tan iem, sen meniń, Barmai ta­p­qan Qaǵbamsyń!» dep asyra maq­taidy. 

Jyraý Temir bidi osylai ulyq­­­­taǵanymen, Ýaqqas bige ish tart­paǵan.

Noǵailar arasyndaǵy A.Si­qaliev, B.Qulynshaqova quras­tyr­ǵan jinaqtarda Shalkiizdiń «Men kórer­min» degen tolǵaýy jariia­lan­ǵan. 
– On san noǵai 
Otanyma qarasam,
Oqas myrza
Oǵyrsyzdy kórermin, – dep jyr­laidy Shalkiiz. 

Jyraýdyń mundaǵy Oqas myrza degeni – Ýaqqas bi. Temir de, Ýaqqas ta – Edige bidiń ne­me­re­leri. Temir Edigeniń úlken uly Man­surdan, Ýaqqas kishi uly Nu­raddinnen taraǵan. Úlkenordalyq no­ǵailar Temirge jaq bolsa, no­ǵaior­dalyqtar Ýaqqasty qoldady. Bir atadan taraǵan Temir men Ýaq­qastyń óshtesýine osy jaǵdai sebep boldy. Óshpendiliktiń sońy Ýaqqastyń uly Musa bi bastaǵan noǵailardyń Ahmetti óltirýimen aiaqtaldy. Osylaisha, 1502 jyly Úl­ken orda handyǵy tarihtan joiyl­dy.

Temir bi XV ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda ómir súrgeni belgili. Demek, Shalkiiz de Temirmen qa­tar­las ǵumyr keshken.

A.Siqalievtiń «Noǵai áde­bieti» kitabynda da, B.Qulynsha­qova qurastyrǵan «Jyr iesi men edim» jinaǵynda da Shalkiizdiń týǵan kezin 1420 jyl dep kórsetedi.

Shalkiiz – jalǵyz bala. Jy­raý­dyń ózi tolǵaýynda «Anadan jal­ǵyz týǵanmyn» deidi. Temirge a­rn­aǵan bir tolǵaýynda:
– Tebinisip kelgende
Teń atanyń uly edik.
Dárejeńdi bul kúnde
Artyq etse – Táńiri etti, – deidi. Jyraýdyń «Teń atanyń uly edik» degenine qaraǵanda Shal­kiiz­diń noǵai bileriniń urpaǵy bolýy da múmkin. Alaida buǵan qatysty de­rek­ter saqtalmaǵandyqtan, bol­jam ǵana. Shynymen jyraýdyń áke­siniń aty Tilenshi me? Óitkeni el arasynda tilenshilikke dýshar bolǵanda jurttyń tańǵan laqaby degen derek bar. 

Keibir zertteýshiler Shalkiizdi Musa bidiń qolynda tárbielengen, tipti bidiń jieni dep jazyp júr. Ákesiniń oǵyrsyzdyǵyn betine bas­­qan jyraý qalai balasy Musa­nyń qolynda tárbielenedi?
Shalkiizdiń keiingi ómiri Haqnazar hannyń tusynda qazaq dalasynda jalǵasqany aitylady, tipti Kavkazdy da qonys qylǵan. Buǵan «Men kórermin» tolǵaýynda­ǵy jyraýdyń:
– Asqar taýǵa 
Armai shyǵyp qarasam,
Ana Edildiń 
Aq ekenin kórermin, – degen jol­dary dálel bola alady. Shal­kiiz jyraýdyń qazaq arasynda da keń taralǵan:
– Asqar, asqar, asqar taý,
Asqardan biik taý bolmas,
Basyna balapan sharlap 
ushyp qona almas, – 
dep keletin jyry bar. Osy eki jyr­daǵy Asqar taý – Kavkazdaǵy Elbrýs taýy. Aitpaqshy, no­ǵai­lardyń bir ańyzynda Elbrýstyń atyn osy Shalkiiz qoiǵan delinedi. Taýdyń ústinen qaraǵanda Ana Edil arqyrap, ainala alaqandaǵydai jar­qyrap kórinipti. Sonda Shale­keń tómenge kóz tastap turyp «bir ýys el eken» dep tańdai qaǵypty. So­dan «El bir ýys», Elbrýs ata­nyp ketken deidi. 

Al Shalkiizdiń qazaq shyǵýy ómi­riniń keiingi jyldarynda bol­ǵan oqiǵaǵa uqsaidy. Musa biden keiin Noǵai ordasy taǵyna uldary Sheih Mamai, Júsip, Ysmaiyl otyr­dy. Odan keiin Ysmaiyldyń uly Din-Ahmet, Urys biledi. Alai­da osy kezderden bastap Noǵai ordasy orystyń otaryna ainaldy.

Shalkiizdiń qazaq shyǵýyna qa­tysty derek te ekitúrli. Biri Te­mir biden teperish kórdi dese, endi biri jyraýǵa tisin batyrǵan Júsip bi deidi. Temir bige arnaǵan tol­ǵaýynda Shalkiiz:
– Ei, bi Temir, bi Temir,
Qyr iesi men ediń,
Jyr iesi men edim,
Qyrdy jyrdan aiyrdyń,
Omyrtqamdy qaiyrdyń, – dei kele, «Qazaq ta shyǵyp baramyn, Qai­ran da bolyp qalamyn» dep támamdaidy. Shalkiizdiń myna jy­ryna qulaq túrsek:
– Men Temirdiń kúninde,
Arǵymaq mindim taǵalap.
Ázike Mansur kezinde, 
Buqa mindim noqtalap.
Ary qarai Temirdiń kezinde bal iship, Ázike Mansur kezinde byla­myq ishkenin jyryna qosady. So­ǵan qaraǵanda, Ázikege oń qabaq ta­nytpaǵany baiqalady. Ázike Te­mirden keiin bilikke keldi. De­rek­terde Shalkiiz dál osy Ázikeniń tusynda qysym kórip, qazaq shyq­qan delinedi. Sóitip, 1490 jyldary Ast­rahan handyǵyna kelip, Edil­diń shyǵys boiyn jailady. Buǵan sol ýaqyttaǵy Shalkiizdiń noǵai­lar­da saqtalǵan «Edilim» tolǵaýy dálel.
Edilimsiń – teńimsiń,
Otyń – sheker, sýyń – shárbat,
Kóp noǵaiym keń jailaǵan jerimsiń.
Táleisiz Shalkiiz búginde,
Qazaq shyǵyp barady.
Bizdei bolǵan jyraýǵa,
Jolyń bolsyn dermisiń?!
Noǵai bilerinen jerip qazaq shyq­qan ataqty jyraýdy qazaqtyń dana da dara hany Haqnazar asqan qur­metpen qarsy alǵan desedi. Bul Shal­kiizdiń qartaiǵan kezi bolsa kerek. 

Al Qaztýǵannyń tarihy tym be­ride. Ol úshin Qazaq handyǵynan bas­taýǵa týra keledi. Tarihta Qa­zaq­­tyń hany Qasym qyzy Bul­dyr ha­nymdy Sheih Mamaiǵa uzatqan. Jo­ǵaryda Sheih Mamaidyń Musa bidiń uly ekenin aittyq. Qasym­nyń uly Haqnazar kishkentaiynan apasymen birge erip, sol Musanyń je­rinde, Noǵai ordasynda ósti. Keiin Noǵai ordasynyń taǵyna Sheih Mamai otyrǵan kezde Haq­nazardy bashqurttardyń basshysy etip taǵaiyndady. Qasymnyń uly Mamashtan keiin Qazaq handyǵy Qasym uldarynyń ýysynan shy­ǵyp qaldy. Taqqa talas bastaldy. Osy múmkindikti paidalanyp qal­ǵy­sy kelgen noǵaidyń bii Sheih Ma­­mai qazaqtarǵa qarsy shabýyl­dap, jeńiske jetti. Sóitip, ózderi­niń ókili retinde Haqnazardy han taǵyna qoidy. Bastapqy kezde shy­­naiy bilik Haqnazardyń emes, no­­ǵai myrzalarynyń qolynda bol­­dy. Alaida Sheih Mamaidyń qýyr­shaǵy bolýdy emes, ákesi Qa­sym hannyń úmitin aqtaýdy maqsat tut­qan Haqnazar qazaqtyń jerin keńeitý maqsatynda noǵaidyń ózi­ne qarsy shyqty. Sheih Mamaidan keiin bilikke kelgen Musanyń taǵy bir uly Ysmaiyl bidiń ke­zin­de, naqtyraq aitqanda 1557 jyly Haqnazar han bastaǵan qazaq qoly, noǵailardy Edilden ári yǵystyr­dy. Mine, Haqnazardan qaimyqqan osy Ysmaiyl Qaztýǵan jyraýdyń be­sin­shi atasy bolatyn.

Qaztýǵannyń shynaiy shejire­si bylaisha órbidi: Edige – Nurad­din – Ýaqqas bi (1440 jyldary qait­qan) – Musa bi (1502 jyly qait­qan) – Ysmaiyl (1563 jyly qaitqan) – Dinbai – Tinekei – Ab­dolla – Súiinish – Qaztýǵan bolyp jal­ǵasady. Ysmaiyldan keiin bi­lik uldary Din-Ahmet, Urystyń ýy­synda boldy. Sondyqtan Din­bai bi bola almady. Dinbai ózi bi bol­masa da uly Qanai (Tinekeidiń inisi) bi boldy. Qanai Noǵai orda­synyń sońǵy bii edi. Qanaidan keiin bi qoiý dástúri joǵaldy. Qaz­týǵannyń «Biler ótti, bi sońy, Bi ulynyń kenjesi» deitini sodan. 

1557 jylǵy qazaq-noǵai ara­syn­daǵy shaiqastan keiin, 1558 jy­ly Ysmaiyldyń uly Dinbai Qyrymǵa ótip ketti. Keiin Dinbai urpaqtary orysshyl Ormambetti óltirip, Jemge jaqyndady.
– Sap-salpynshaq anaý úsh ózen, 
Salýaly meniń ordam qonǵan jer, – degende Qaztýǵan Edil men Jaiyq­qa qosyp, Jemdi de ataidy. Soǵan qaraǵanda, Dinbai urpaq­tary Tinekei, Abdolla, Súiinish osy úsh ózendi jailaǵany anyq. 

Arhivterde Súiinish týraly birneshe derek bar. Sonyń biri – 1673 jylǵy qalmaq-orys bitimine osy Súiinish Abdollauly ózi bas bo­lyp barǵan. Sebebi, Súiinish qal­­maqqa kúieý bolatyn. Joǵa­ry­daǵy derekterdi alǵa tarta kelgende Súiinishtiń uly Qaztýǵan HVII ǵa­syr­dyń birinshi jartysynda týǵan jyraý bolady. Endeshe, bizdiń Qaz­tý­ǵandy Jánibekterdiń zama­nyna aparyp, «Almas qylysh» fil­minde kórsetilgendei, altyn­shy atasy Musaǵa qarsy qoiýymyz tarihqa jasalǵan qiianat bolmai ma? 

Keiin Abdolla men Súiinish Edil boiyna qaita oralyp, Qiǵash boiyn jailady. Al Qaztýǵan olar­ǵa ilespei, Oq-Balqanǵa bet alǵan de­sedi. Alaida Qaztýǵannyń ómiri­niń sońǵy jyldary qalai támam­dal­ǵany belgisiz. Jyraýdyń uly Ma­nash atalarymen birge ketken­dik­ten, Qaztýǵannyń urpaqtary Qi­ǵash boiynda qaldy.

P.S. 

Aitpaqshy, tarihta bir emes, eki Qaztýǵan bolǵan sekildi. XV ǵasyrdyń basynda Litva kniazy Vitovt pen Noǵai ordasynyń bileýshisi Edigeniń arasynda Edildiń boiynda uly shaiqas bolǵan. Sol urysta Polshanyń ataqty rytsary Liýbekpen shaiqasyp, jeńiske jetken noǵai batyrynyń aty da Qaztýǵan eken. Bul qai qaztýǵan? Ol jeke zertteýdi qajet etetin másele.