قازتۋعان مەن شالكيٸز قاي عاسىردىڭ جىراۋى?

قازتۋعاندى بٸزدٸڭ كەيبٸر زەرت­تەۋشٸ-عالىمدارىمىز قازاق حان­دىعى قۇرىلعان تۇستا ٶمٸر سٷرگەن دەي­دٸ. «قايىرلى بولسىن سٸزدەرگە, مە­نەن قالعان مىناۋ ەدٸل جۇرت!» دەپ اياقتالاتىن تولعاۋىن العا تار­تا كەلٸپ, قازتۋعاندى نوعايدىڭ قازاق شى­عىپ, جەنٸبەكتٸڭ وردا­سى­نا جەت­كەند­iگiمەن ٶلشەيدi. شى­نى­مەن سولاي ما? شالكيٸزدٸ دە سول دەۋٸر­دە ٶمٸر سٷرگەن دەپ جٷرمٸز. شال­كيٸزدٸڭ تەمٸر بيگە ارناعان بٸر­­نەشە تولعاۋى بار. وسىنداعى تە­­مٸر بي كٸم? قازاققا قاتىسى بار ادام با? وسى مەسەلەلەردٸ حال-قا­دە­رٸمٸزشە تالقىعا سالىپ كٶرسەك.

تەمٸر بي – نوعاي ورداسىن قۇر­عان ەدٸگەنٸڭ مانسۇردان تۋعان نە­مەرەسٸ. قازان حاندىعى (1438), قى­رىم حاندىعى (1441), نوعاي ور­داسى (1440) سەكٸلدٸ التىن وردا­دان ەنشٸ الىپ شىققان ٷلكەن ور­دا­نىڭ (1433) بەكلەربەگٸ بولدى. ٷل­كەن وردانىڭ اۋماعى ول كەزدە ەدٸل­دەن تەڭگە (دون) دەيٸنگٸ جەرلەر مەن پوۆولجە مەن سولتٷستٸك كاۆ­كازدى الىپ جاتتى. استاناسى – سا­راي بەركە قالاسى بولدى. وردانىڭ العاشقى حانى توقتامىستىڭ نە­مەرەسٸ سەيٸت احمەت ەدٸ. ودان كەيٸن احمەت تاققا وتىردى. تەمٸر بيدٸڭ ورداعا بەكلەربەك بولاتىن كەزٸ – وسى احمەتتٸڭ تۇسى. ٷلكەن ور­دا­نىڭ ماڭعىتتارىن بيلەدٸ. ۋگرادا بول­عان ورىستارعا قارسى شايقاسقا اح­مەتپەن بٸرگە تەمٸر دە قاتىستى. الاي­دا وسى شايقاستان كەيٸن وردا­نىڭ شاڭىراعى شايقالا باستايدى. سوڭىندا نوعاي ور­دا­سىنىڭ بيٸ مۇسا باستاعان مىرزالار احمەتتٸ ٶز سارايىندا جان تەسٸلٸم ەتتٸ. حانى­نان ايىرىلعان تەمٸر بي قىرىم حان­­دىعىنا اۋىپ كەتتٸ. 1486 جىلى قى­زى نۇر-سۇلتاندى قى­رىم حانى مەڭ­لٸ-كەرەيگە ۇزا­تىپ, سول جاقتا قال­دى.

شالكيٸز جىراۋ – وسى تەمٸردٸڭ زا­­مانداسى. ۆ.ترەپاۆلوۆتىڭ جازۋىن­­شا, شالكيٸز تەمٸردٸڭ سە­نٸم­دٸ سەرٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بول­عان. 
تەمٸر ەدٸ بيٸمٸز,
تەڭٸز ەدٸ حالقىمىز.
تەبٸرلەرگە قالعاندا,
تەڭسەلەرگە ۇقسايدى
اۋىر نوعاي جۇرتىمىز.
جوعارىداعى جىر نوعاي ارا­سىندا كەڭ تاراعان. ال شالكيٸزدٸڭ قازاق وقىرماندارىنا بەلگٸلٸ تە­مٸر­گە ارناعان ماداق جىرىندا «سۇل­­تان يەم, سەن مەنٸڭ, بارماي تا­پ­قان قاعبامسىڭ!» دەپ اسىرا ماق­تايدى. 

جىراۋ تەمٸر بيدٸ وسىلاي ۇلىق­­­­تاعانىمەن, ۋاققاس بيگە ٸش تارت­پاعان.

نوعايلار اراسىنداعى ا.سي­قاليەۆ, ب.قۇلىنشاقوۆا قۇراس­تىر­عان جيناقتاردا شالكيٸزدٸڭ «مەن كٶرەر­مٸن» دەگەن تولعاۋى جارييا­لان­عان. 
– ون سان نوعاي 
وتانىما قاراسام,
وقاس مىرزا
وعىرسىزدى كٶرەرمٸن, – دەپ جىر­لايدى شالكيٸز. 

جىراۋدىڭ مۇنداعى وقاس مىرزا دەگەنٸ – ۋاققاس بي. تەمٸر دە, ۋاققاس تا – ەدٸگە بيدٸڭ نە­مە­رە­لەرٸ. تەمٸر ەدٸگەنٸڭ ٷلكەن ۇلى مان­سۇردان, ۋاققاس كٸشٸ ۇلى نۇ­رادديننەن تاراعان. ٷلكەنوردالىق نو­عايلار تەمٸرگە جاق بولسا, نو­عايور­دالىقتار ۋاققاستى قولدادى. بٸر اتادان تاراعان تەمٸر مەن ۋاق­قاستىڭ ٶشتەسۋٸنە وسى جاعداي سەبەپ بولدى. ٶشپەندٸلٸكتٸڭ سوڭى ۋاققاستىڭ ۇلى مۇسا بي باستاعان نوعايلاردىڭ احمەتتٸ ٶلتٸرۋٸمەن اياقتالدى. وسىلايشا, 1502 جىلى ٷل­كەن وردا حاندىعى تاريحتان جويىل­دى.

تەمٸر بي XV عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جار­تىسىندا ٶمٸر سٷرگەنٸ بەلگٸلٸ. دەمەك, شالكيٸز دە تەمٸرمەن قا­تار­لاس عۇمىر كەشكەن.

ا.سيقاليەۆتٸڭ «نوعاي ەدە­بيەتٸ» كٸتابىندا دا, ب.قۇلىنشا­قوۆا قۇراستىرعان «جىر يەسٸ مەن ەدٸم» جيناعىندا دا شالكيٸزدٸڭ تۋعان كەزٸن 1420 جىل دەپ كٶرسەتەدٸ.

شالكيٸز – جالعىز بالا. جى­راۋ­دىڭ ٶزٸ تولعاۋىندا «انادان جال­عىز تۋعانمىن» دەيدٸ. تەمٸرگە ا­رن­اعان بٸر تولعاۋىندا:
– تەبٸنٸسٸپ كەلگەندە
تەڭ اتانىڭ ۇلى ەدٸك.
دەرەجەڭدٸ بۇل كٷندە
ارتىق ەتسە – تەڭٸرٸ ەتتٸ, – دەيدٸ. جىراۋدىڭ «تەڭ اتانىڭ ۇلى ەدٸك» دەگەنٸنە قاراعاندا شال­كيٸز­دٸڭ نوعاي بيلەرٸنٸڭ ۇرپاعى بولۋى دا مٷمكٸن. الايدا بۇعان قاتىستى دە­رەك­تەر ساقتالماعاندىقتان, بول­جام عانا. شىنىمەن جىراۋدىڭ ەكە­سٸنٸڭ اتى تٸلەنشٸ مە? ٶيتكەنٸ ەل اراسىندا تٸلەنشٸلٸككە دۋشار بولعاندا جۇرتتىڭ تاڭعان لاقابى دەگەن دەرەك بار. 

كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر شالكيٸزدٸ مۇسا بيدٸڭ قولىندا تەربيەلەنگەن, تٸپتٸ بيدٸڭ جيەنٸ دەپ جازىپ جٷر. ەكەسٸنٸڭ وعىرسىزدىعىن بەتٸنە باس­­قان جىراۋ قالاي بالاسى مۇسا­نىڭ قولىندا تەربيەلەنەدٸ?
شالكيٸزدٸڭ كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ حاقنازار حاننىڭ تۇسىندا قازاق دالاسىندا جالعاسقانى ايتىلادى, تٸپتٸ كاۆكازدى دا قونىس قىلعان. بۇعان «مەن كٶرەرمٸن» تولعاۋىندا­عى جىراۋدىڭ:
– اسقار تاۋعا 
ارماي شىعىپ قاراسام,
انا ەدٸلدٸڭ 
اق ەكەنٸن كٶرەرمٸن, – دەگەن جول­دارى دەلەل بولا الادى. شال­كيٸز جىراۋدىڭ قازاق اراسىندا دا كەڭ تارالعان:
– اسقار, اسقار, اسقار تاۋ,
اسقاردان بيٸك تاۋ بولماس,
باسىنا بالاپان شارلاپ 
ۇشىپ قونا الماس, – 
دەپ كەلەتٸن جىرى بار. وسى ەكٸ جىر­داعى اسقار تاۋ – كاۆكازداعى ەلبرۋس تاۋى. ايتپاقشى, نو­عاي­لاردىڭ بٸر اڭىزىندا ەلبرۋستىڭ اتىن وسى شالكيٸز قويعان دەلٸنەدٸ. تاۋدىڭ ٷستٸنەن قاراعاندا انا ەدٸل ارقىراپ, اينالا الاقانداعىداي جار­قىراپ كٶرٸنٸپتٸ. سوندا شالە­كەڭ تٶمەنگە كٶز تاستاپ تۇرىپ «بٸر ۋىس ەل ەكەن» دەپ تاڭداي قاعىپتى. سو­دان «ەل بٸر ۋىس», ەلبرۋس اتا­نىپ كەتكەن دەيدٸ. 

ال شالكيٸزدٸڭ قازاق شىعۋى ٶمٸ­رٸنٸڭ كەيٸنگٸ جىلدارىندا بول­عان وقيعاعا ۇقسايدى. مۇسا بيدەن كەيٸن نوعاي ورداسى تاعىنا ۇلدارى شەيح ماماي, جٷسٸپ, ىسمايىل وتىر­دى. ودان كەيٸن ىسمايىلدىڭ ۇلى دٸن-احمەت, ۇرىس بيلەدٸ. الاي­دا وسى كەزدەردەن باستاپ نوعاي ورداسى ورىستىڭ وتارىنا اينالدى.

شالكيٸزدٸڭ قازاق شىعۋىنا قا­تىستى دەرەك تە ەكٸتٷرلٸ. بٸرٸ تە­مٸر بيدەن تەپەرٸش كٶردٸ دەسە, ەندٸ بٸرٸ جىراۋعا تٸسٸن باتىرعان جٷسٸپ بي دەيدٸ. تەمٸر بيگە ارناعان تول­عاۋىندا شالكيٸز:
– ەي, بي تەمٸر, بي تەمٸر,
قىر يەسٸ مەن ەدٸڭ,
جىر يەسٸ مەن ەدٸم,
قىردى جىردان ايىردىڭ,
ومىرتقامدى قايىردىڭ, – دەي كەلە, «قازاق تا شىعىپ بارامىن, قاي­ران دا بولىپ قالامىن» دەپ تەمامدايدى. شالكيٸزدٸڭ مىنا جى­رىنا قۇلاق تٷرسەك:
– مەن تەمٸردٸڭ كٷنٸندە,
ارعىماق مٸندٸم تاعالاپ.
ەزٸكە مانسۇر كەزٸندە, 
بۇقا مٸندٸم نوقتالاپ.
ارى قاراي تەمٸردٸڭ كەزٸندە بال ٸشٸپ, ەزٸكە مانسۇر كەزٸندە بىلا­مىق ٸشكەنٸن جىرىنا قوسادى. سو­عان قاراعاندا, ەزٸكەگە وڭ قاباق تا­نىتپاعانى بايقالادى. ەزٸكە تە­مٸردەن كەيٸن بيلٸككە كەلدٸ. دە­رەك­تەردە شالكيٸز دەل وسى ەزٸكەنٸڭ تۇسىندا قىسىم كٶرٸپ, قازاق شىق­قان دەلٸنەدٸ. سٶيتٸپ, 1490 جىلدارى است­راحان حاندىعىنا كەلٸپ, ەدٸل­دٸڭ شىعىس بويىن جايلادى. بۇعان سول ۋاقىتتاعى شالكيٸزدٸڭ نوعاي­لار­دا ساقتالعان «ەدٸلٸم» تولعاۋى دەلەل.
ەدٸلٸمسٸڭ – تەڭٸمسٸڭ,
وتىڭ – شەكەر, سۋىڭ – شەربات,
كٶپ نوعايىم كەڭ جايلاعان جەرٸمسٸڭ.
تەلەيسٸز شالكيٸز بٷگٸندە,
قازاق شىعىپ بارادى.
بٸزدەي بولعان جىراۋعا,
جولىڭ بولسىن دەرمٸسٸڭ?!
نوعاي بيلەرٸنەن جەرٸپ قازاق شىق­قان اتاقتى جىراۋدى قازاقتىڭ دانا دا دارا حانى حاقنازار اسقان قۇر­مەتپەن قارسى العان دەسەدٸ. بۇل شال­كيٸزدٸڭ قارتايعان كەزٸ بولسا كەرەك. 

ال قازتۋعاننىڭ تاريحى تىم بە­رٸدە. ول ٷشٸن قازاق حاندىعىنان باس­تاۋعا تۋرا كەلەدٸ. تاريحتا قا­زاق­­تىڭ حانى قاسىم قىزى بۇل­دىر حا­نىمدى شەيح مامايعا ۇزاتقان. جو­عارىدا شەيح مامايدىڭ مۇسا بيدٸڭ ۇلى ەكەنٸن ايتتىق. قاسىم­نىڭ ۇلى حاقنازار كٸشكەنتايىنان اپاسىمەن بٸرگە ەرٸپ, سول مۇسانىڭ جە­رٸندە, نوعاي ورداسىندا ٶستٸ. كەيٸن نوعاي ورداسىنىڭ تاعىنا شەيح ماماي وتىرعان كەزدە حاق­نازاردى باشقۇرتتاردىڭ باسشىسى ەتٸپ تاعايىندادى. قاسىمنىڭ ۇلى ماماشتان كەيٸن قازاق حاندىعى قاسىم ۇلدارىنىڭ ۋىسىنان شى­عىپ قالدى. تاققا تالاس باستالدى. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ قال­عى­سى كەلگەن نوعايدىڭ بيٸ شەيح ما­­ماي قازاقتارعا قارسى شابۋىل­داپ, جەڭٸسكە جەتتٸ. سٶيتٸپ, ٶزدەرٸ­نٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە حاقنازاردى حان تاعىنا قويدى. باستاپقى كەزدە شى­­نايى بيلٸك حاقنازاردىڭ ەمەس, نو­­عاي مىرزالارىنىڭ قولىندا بول­­دى. الايدا شەيح مامايدىڭ قۋىر­شاعى بولۋدى ەمەس, ەكەسٸ قا­سىم حاننىڭ ٷمٸتٸن اقتاۋدى ماقسات تۇت­قان حاقنازار قازاقتىڭ جەرٸن كەڭەيتۋ ماقساتىندا نوعايدىڭ ٶزٸ­نە قارسى شىقتى. شەيح مامايدان كەيٸن بيلٸككە كەلگەن مۇسانىڭ تاعى بٸر ۇلى ىسمايىل بيدٸڭ كە­زٸن­دە, ناقتىراق ايتقاندا 1557 جىلى حاقنازار حان باستاعان قازاق قولى, نوعايلاردى ەدٸلدەن ەرٸ ىعىستىر­دى. مٸنە, حاقنازاردان قايمىققان وسى ىسمايىل قازتۋعان جىراۋدىڭ بە­سٸن­شٸ اتاسى بولاتىن.

قازتۋعاننىڭ شىنايى شەجٸرە­سٸ بىلايشا ٶربيدٸ: ەدٸگە – نۇراد­دين – ۋاققاس بي (1440 جىلدارى قايت­قان) – مۇسا بي (1502 جىلى قايت­قان) – ىسمايىل (1563 جىلى قايتقان) – دٸنباي – تٸنەكەي – اب­دوللا – سٷيٸنٸش – قازتۋعان بولىپ جال­عاسادى. ىسمايىلدان كەيٸن بي­لٸك ۇلدارى دٸن-احمەت, ۇرىستىڭ ۋى­سىندا بولدى. سوندىقتان دٸن­باي بي بولا المادى. دٸنباي ٶزٸ بي بول­ماسا دا ۇلى قاناي (تٸنەكەيدٸڭ ٸنٸسٸ) بي بولدى. قاناي نوعاي وردا­سىنىڭ سوڭعى بيٸ ەدٸ. قانايدان كەيٸن بي قويۋ دەستٷرٸ جوعالدى. قاز­تۋعاننىڭ «بيلەر ٶتتٸ, بي سوڭى, بي ۇلىنىڭ كەنجەسٸ» دەيتٸنٸ سودان. 

1557 جىلعى قازاق-نوعاي ارا­سىن­داعى شايقاستان كەيٸن, 1558 جى­لى ىسمايىلدىڭ ۇلى دٸنباي قىرىمعا ٶتٸپ كەتتٸ. كەيٸن دٸنباي ۇرپاقتارى ورىسشىل ورمامبەتتٸ ٶلتٸرٸپ, جەمگە جاقىندادى.
– ساپ-سالپىنشاق اناۋ ٷش ٶزەن, 
سالۋالى مەنٸڭ وردام قونعان جەر, – دەگەندە قازتۋعان ەدٸل مەن جايىق­قا قوسىپ, جەمدٸ دە اتايدى. سوعان قاراعاندا, دٸنباي ۇرپاق­تارى تٸنەكەي, ابدوللا, سٷيٸنٸش وسى ٷش ٶزەندٸ جايلاعانى انىق. 

ارحيۆتەردە سٷيٸنٸش تۋرالى بٸرنەشە دەرەك بار. سونىڭ بٸرٸ – 1673 جىلعى قالماق-ورىس بٸتٸمٸنە وسى سٷيٸنٸش ابدوللاۇلى ٶزٸ باس بو­لىپ بارعان. سەبەبٸ, سٷيٸنٸش قال­­ماققا كٷيەۋ بولاتىن. جوعا­رى­داعى دەرەكتەردٸ العا تارتا كەلگەندە سٷيٸنٸشتٸڭ ۇلى قازتۋعان حVٸٸ عا­سىر­دىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا تۋعان جىراۋ بولادى. ەندەشە, بٸزدٸڭ قاز­تۋ­عاندى جەنٸبەكتەردٸڭ زاما­نىنا اپارىپ, «الماس قىلىش» فيل­مٸندە كٶرسەتٸلگەندەي, التىن­شى اتاسى مۇساعا قارسى قويۋىمىز تاريحقا جاسالعان قييانات بولماي ما? 

كەيٸن ابدوللا مەن سٷيٸنٸش ەدٸل بويىنا قايتا ورالىپ, قيعاش بويىن جايلادى. ال قازتۋعان ولار­عا ٸلەسپەي, وق-بالقانعا بەت العان دە­سەدٸ. الايدا قازتۋعاننىڭ ٶمٸرٸ­نٸڭ سوڭعى جىلدارى قالاي تەمام­دال­عانى بەلگٸسٸز. جىراۋدىڭ ۇلى ما­ناش اتالارىمەن بٸرگە كەتكەن­دٸك­تەن, قازتۋعاننىڭ ۇرپاقتارى قي­عاش بويىندا قالدى.

P.S. 

ايتپاقشى, تاريحتا بٸر ەمەس, ەكٸ قازتۋعان بولعان سەكٸلدٸ. XV عاسىردىڭ باسىندا ليتۆا كنيازى ۆيتوۆت پەن نوعاي ورداسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ ەدٸگەنٸڭ اراسىندا ەدٸلدٸڭ بويىندا ۇلى شايقاس بولعان. سول ۇرىستا پولشانىڭ اتاقتى رىتسارى ليۋبەكپەن شايقاسىپ, جەڭٸسكە جەتكەن نوعاي باتىرىنىڭ اتى دا قازتۋعان ەكەن. بۇل قاي قازتۋعان? ول جەكە زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن مەسەلە.