Bizdiń jas kezimizde «Sotsialistik Qazaqstan», «Leninshil jas», «Qazaq ádebieti» basylymdary, «Juldyz», «Jalyn» jýrnaldary» basqa da oblystyq, aýdandyq gazetter úlken taralymmen shyǵyp jatatyn. Máselen, «Leninshil jastyń» taralymy 280 myńnan, «Qazaq ádebietiniń» taralymy 100 myńnan asatyn, «Jalyn», «Juldyz» jýrnaldarynyń da tirajdary úlken edi. Ol kezde halyqtyń kóbisi, ásirese, maldy aýyldaǵy jurtshylyq basylymdardy úzbei oqityn.
Men «Sotsialistik Qazaqstan», «Leninshil jas» gazetterinde, «Jalyn» jýrnalynda qyzmet ettim. Sonda baiqaǵanym, ol kezde qalam ustaityndardyń, ásirese, ádebietshi bolamyn deitin azamattardyń basym kópshiligi «Juldyz» ben «Jalynda», «Qazaq ádebietinde» jumys isteýdi qatty armandaityn edi. Olar nege armandady? Sebebi, olar shyn mánisinde taza shyǵarmashylyq jumystarmen ainalysamyn dep oilady. Jáne solai boldy da.
«Sotsialistik Qazaqstan», qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazeti sol kezde de eń bedeldi basylym boldy. Qarashańyraq deidi ǵoi. «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde jumys úderisi tártipke, belgili bir erejege baǵynýshy edi. Árkimniń óz orny bolatyn. Máselen, korrektorlyq bólim, hat bólimi, sekretariat, basqa da qurylymdar belgili bir qalyptasqan yrǵaqpen jumys isteitin. Qazir kóp basylymda osy másele aqsap jatyr. Keide maǵan elimizdegi respýblikalyq gazetter halyqpen bailanysyn joǵaltyp alǵan sekildi bolyp turady. Árine, bir qarasańyz, redaktsiiaǵa jazylǵan hattyń bári shyǵyp jatqan siiaqty kórinýi múmkin. Biraq, ol jetkilikti deńgeide emes.
Kezinde bir jýrnalist jigitter «Komsomolskaia pravdaǵa» tájiribeden ótýge barǵanda, lezdeme bastalmai jatyp olardan redaktor: «Qandai hat bar?» dep suraidy eken. Mine, bul – halyqpen bailanystyń eń jaqsy kórinisi. Sonymen qatar, eger bir jýrnalistiń basylymda qandai da bir povesi shyqsa, oǵan jan-jaqtan hat kelip jatatyn edi. Ol hattarda: «Bul jigittiń povesi bylai jazylypty» degen turǵyda jaqsy pikirlerdi aita kelip, sóz qoldanysyndaǵy kemshilikterdi de kórsetip otyratyn. Al qazir halyqpen tikelei bailanystyń osyndai kórinisteriniń joqtyǵy anyq seziledi.
Taǵy bir másele bar. Keide bir adamdar jaqsy bir maqala jazady da, artynan kórinbei ketedi. Men talai adamdy mysalǵa keltire alamyn. Olardyń kórinbei ketý sebebi nede? Sebebi, olardy kásibi turǵydan kótermeleý, yntalandyrý tetikteri durys jolǵa qoiylmaǵan. Máselen, orystyń Paýstovskii degen jazýshysy issaparlarda júrip, «Qara buǵaz» sekildi úlken shyǵarmalar jazdy. Eger kez kelgen jýrnalist Balqash ne bolmasa, Alakól, Aral týraly jazǵysy kelse, sol jerlerge arnaiy barýy kerek. Táken Álimqulovtyń jylqyny jazatyny siiaqty úlken taqyryptardy meńgerýi jáne igerýi úshin kásibi deńgeige jetýi kerek. Al ol dárejege jetýi úshin oǵan jaqsy qalamaqy tólenip, qoldaý kórsetý qajet. Bul búginde kez kelgen basylymǵa tán másele bolyp tur.
Bulardan bólek, biz qazir jazylǵan maqalada onyń óz poetikasy, oryndalý ereksheligi, temperamenti bolýy kerektigin kóbimiz eskere bermeimiz. Ocherk janry kezdespeidi, issaparmen baryp kelip, jazylatyn arnaiy maqalalar joq. Bir arnaǵa túsip alyp jazylatyn birjaqty dúnieler kóp kezdesedi. Kezinde «Izvestiia» gazetiniń jýrnalisteri memleket basshysy barǵan jerdegi áleýmettik jaǵdaidy, ia bolmasa saiasi portretti ǵana emes, ondaǵy jalpy atmosferany, ahýaldy sumdyq ashyp beretin. Al qazir kóp jýrnaliste filosofiialyq oilaý júiesi arqyly úlken aýqymdaǵy dúnieni beretin qasiet baiqala bermeidi. Jýrnalistiń boiynda jazýshylyq ta, filosofiialyq ta, ekonomiske de, áleýmettanýshyǵa da tán qasietterdiń ushqyndary bolýy kerek. Bizde osy jaǵy kemshin túsip jatady. Bul másele elimizdiń búkil respýblikalyq gazetinde qozǵalýy kerek.
Jýrnalist halyqty psihologiialyq turǵyda jan-jaqty zerttei bilýi kerek. Ol úshin bir elge baryp, ony aralap, úlken psihologiialyq ocherkter jazýy qajet. Halyqty bilmeý, onyń ishine tereńirek úńilmeý degen, mine, osyndaidan shyǵady. Bizdi osy jaǵy qatty oilandyrady. Jalpy, halyqty úlken dárejege jetkizý úshin, úlken bilimdarlyqqa aparý úshin jýrnalistikanyń úlken korpýsy qalyptasýy kerek. Mine, osyndai qadaý-qadaý máseleler sheshilgende ǵana jýrnalistikanyń bedeli kóterilmek. Ol kezde qoǵam da úlken oljaǵa keneler edi.
Jumabai ShAShTAIULY,
«Qazaq ádebieti» gazetiniń bas redaktory
.jpeg)