Ómirdiń tar jol, taiǵaq keshýin bir kisidei bastan ótkergen kórnekti ǵalym, tehnika ǵylymynyń doktory, professor Abai Tursynov Leningrad qalasynyń joǵary oqý oryndarynda uzaq jyl ustazdyq etip, bertinde Almatyǵa kóship kelgen, zeinetker. Abai Tursynovtyń aitýynsha, Qajymuqanmen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan ata-anasy bir joly áigili palýandy tónip kelgen ajaldan aman saqtap qalypty (oǵan ózi tikelei kýá bolǵan). Sol jaily Ábekeń bylaisha syr shertedi:
– Baidyń balasy dep qýǵyndy kóp kórgen ákem Ábdirahman kezinde Buhara medresesinde oqyǵan, rabfakta tyńdaýshy, qyzyl ásker quramynda musylman otriadynyń múshesi, Leningradtaǵy Ermitaj ben Orys mýzeiinde Shyǵys tarihy men mádenieti boiynsha keńesshi bolǵan. Tájikstanda Keńes ókimetin ornatýǵa qatysqan. Týǵan jeri – Tashkent qalasynyń irgesindegi Jańajol aýdanyna qarasty Torqys aýyly. Anam Jaisań áigili ánshi Jamal Omarovanyń anasy Jańylyspen apa-sińlili. Men Jamalmen bólemin.
1928-29 jyldardaǵy bailardy tárkileý, kollektivtendirý kezinde eti tiri, kózi ashyq ákem Tájikstanǵa ótip, Stalinabadta bas saýǵalaidy. NKVD qyzmetkerleri onyń kim ekenin (bir jansyz tanyp qoiǵan) bilgenimen, orys, tájik, ózbek, arab, qazaq tilderin biletin adam aýadai qajet bolǵandyqtan, qamaýǵa almastan, ártúrli qyzmetke paidalanady. Eki jyl shekaralyq alys zastavada bastyq bolady. Keiin Stalinabadqa baryp, osynda 1932 jylǵy ashtyqtan júzdep, myńdap kelgen bosqyn qazaqtarǵa kómektesetin qabyldaý ornyn ashady, qalaǵa jaqyn jerden qazaq aýylyn uiymdastyrady. Biraz ýaqyt áke-sheshem de sol aýylda turyp, keiin Stalinabadqa kóshedi. Qalada da, aýylda da úileri boldy. Men 1933 jyly 23 qańtarda Stalinabadtaǵy Orzob ózeniniń oń jaǵyna ornalasqan áielder bosanatyn úide ómirge kelippin. 1940 jyldan bastap úsh jyl Almatyda turdyq. Munda Jamal Omarovanyń kúieýi Esei jezdem jumys, baspana berip qamqorlyq jasaǵan asa meiirimdi, imanjúzdi Bilál Yqsanov degen kisimen bir aýlada turyp, onyń keiin memleket qairatkeri bolǵan (biz Musa deitinbiz) Mustaqym degen ulymen bir tósekte súndetke jatqanymyz ózinshe hikaia.
1943 jyly – ákem soǵysta – ájem, anam, inim tórteýimiz atamekenimiz Jańajol aýdanyna oralyp, sonda 1951 jyly oryssha orta mektepti medalmen bitirdim. Ózbekstan komsomoly ortalyq komitetiniń joldamasymen Máskeýdegi Sý sharýashylyǵy institýtyna tústim. Oǵan sol kezdegi Búkilodaqtyq maqta sharýashylyǵy ministri Ýsman Iýsýpov ta septigin tigizdi. Ózbekstanda birinshi basshy bolǵan, ferǵanalyq ózbek Ýsman aka bizdiń aǵaiyn-týystarmen dos-jaran edi, qazaqshaǵa sýdai edi. Institýtty bitirgen soń Krasnoiarskide (GES) eki jyl istep, sol jerden Leningradqa aspirantýraǵa shaqyryldym. Kandidattyq, doktorlyq qorǵap, birjola qalyp qoidym, sonda úilendim. Keiin Almatyǵa qonys aýdardyq. Bulardy alda baian etetin jailarǵa qatysty bolǵandyqtan aityp otyrmyn. Endi solarǵa keleiin.
Birneshe mamandyǵy bar, saýatty ákem Stalinabadtaǵy syrttan keletin gýmanitarlyq azyq-túlik, kiim-keshek, basqa da kómekterdi qabyldap, alys-jaqyn eldi mekenderge polýtorka júk mashinasymen jetkizip turdy. Sol kezdegi musylmandardan shyqqan birden-bir shofer edi. Basqalary orys, kóbi taýly jerdiń qiyn asýlarynda apatqa ushyrap, bireýleri maskúnemdikke salyndy. Biz turatyn kóshe boiynda qazaqtar kóbeiip, túrli kásippen shuǵyldandy. Ákemniń tabysy mol, jetispeýshilik, joqshylyq degendi bilmeimiz. 1938 jyly jazǵa salym búkil qalaǵa qazaqtyń Qajymuqan palýany kele jatyr degen habar tarady. Qazaq ataýly túgel qulaqtanyp, tájikterge kim ekenin bildiretin múmkindik týǵanyna qýandy. Jalpy, Tájikstan keńes ókimeti kesh ornaǵan respýblika-tyn. Alys taýly aýdandarda keńestik tártipti moiyndamaý, baǵynbaý, basmashylyq, qaraqshylyq qyrqynshy jyldarǵa deiin sozyldy. Sondyqtan ba eken, ainalada kimniń dos, kimniń jaý ekenin ajyratý ońai emes-tin. Biraq, tájikterdiń kóbi kimmen bolsa da ortaq til tabysyp, qazaqtarǵa jaqsy qarady. Óz basym áke-sheshemdi qaltqysyz qurmettegen talai tájikti bilemin.
Kóp keshikpei zaryǵa kútken tsirk te kelip, (bizdiń úige jaqyn jerdegi) bazar alańyna shatyr tikti. Shaǵyn vagondar qatarlasa tizilip, úiretilgen janýarlarǵa (at, túie, aiý, eshki, it) ashyq qoralar jasaldy. Tájikter mýzykaǵa beiim, ónerli, bi dese kári demei, jas demei janyp ketedi. Tsirk keldi degende, oiyn bolatyn kúnge deiin erteli-kesh kerneiletip, syrnailatyp, án shyrqap, bi bilegen tájigi, qazaǵy, ózbegi aralas halyq qýanyshynda shek bolmady. Tsirk ashylatyn kúni de solai boldy. Bir kezde «oiyn bastalady» degen daýys estildi. Jurt tynyshtaldy, oiyn ótetin alań muqiiat tazartyldy. Mýzyka oinap, tsirk alańyna oń qolyn joǵary kótergen Qajymuqan shyqty. Ústinde sport kostiými. Ary-beri asyqpai júrip, jurtqa taǵzym etti. Jarshy onyń kim ekenin, ataq-dárejesin jariialap bolysymen: «Al, ishterińizde dúniejúzine belgili palýanmen kúsh synasam deitinder bar ma, bar bolsa, ortaǵa shyqsyn!» – dep habarlady. Sálden soń ulty belgisiz, biraq, musylmansha kiingen bireý, odan keiin naq sondai taǵy bireý, taǵy, taǵylar shyǵyp jatty. Qajymuqanǵa shaq kelgen eshqaisysy joq, árine. Báriniń jaýyryny jer iiskedi (olardyń aldyn-ala daiyndalǵan tsirktiń óz adamdary ekenin keiin bildik).
Palýandar kúresinen keiin alańǵa ózge artister shyqty: gimnastikashylar, jonglerler, úiretilgen janýarlar degendei. Ásirese, masqarapazdardyń (kloýn) ónerine tánti bop, tóbeleri kókke jetkenderdiń eki ezýleri qulaǵynda.
Úzilisten keiin alańǵa qaita shyqqan Qajymuqan birese bilektei temirdi doǵadai iip, birese eki puttyq tasty basynan ainaldyra ońdy-soldy úiirip, bulshyq etterin oinatyp, talai tamashaǵa keneltti. Onan soń birneshe ártis – biri Qajymuqannyń arqasyna, biri tósine, biri iyǵyna jabyla minip, aiaǵy ǵana kóringen batyr alańdy ainala júrip ótti. Eń sońynda alańǵa qalyń etip aǵash úgindisi tógildi. Oǵan Qajymuqan arqasymen jatyp, tula boiyn kómkere taqtailar men tireýishter qoiyldy. Bul batyrdyń búgingi sońǵy «óneri». Qazir kýzovyna adam toly polýtorka mashina palýannyń ústimen júrip ótedi. Jurt ý-shý. Keibireýler kórýge bata almai, kózderin qolymen jabady. Kenet kerneidiń daýsy estilisimen, mashina qas qaqqansha palýannyń ústimen óte shyqty da, alańnyń qarsy betine baryp toqtady. Demderin ishinen alǵan kórermender palýan aman ba, joq pa, bile almai dal. O, ǵajap! Tórt adam kóterip ákelgen taqtailar men tireýishterdi jan-jaqqa sart-curt laqtyryp, astynan Qajymuqan atyp turdy. Din aman. Kórermender yshqyna aiqailap, kózderine jas alǵandar, teris ainalǵandar qanshama. Kernei-syrnaidyń úni qulaqty jaryp ol barady. Qatty qoryqqan men baqyryp jylap jiberdim. Janymda otyrǵan Shynar ájem betime muzdai sý búrkip, esimdi jiǵyzdy.
Oiynnan keiin búkil qazaq tsirk alańyna jaqyn jerdegi bizdiń úige jinalyp, áne-mine degenshe bir baspaq, bir qoidyń eti qazanǵa salyndy. Úlken bólmege mol dastarqan jaiyldy. Meni ortalaryna alǵan ákem, taǵy birneshe jasy úlken aqsaqal palýandy dámge shaqyrýǵa bardyq. Sýǵa shaiynyp, kiimin aýystyrǵan palýan iyǵyna qazaqy jibek shapanyn jaýyp, basyna taqiiasyn, aiaǵyna jyly shulyq kiip, aǵash skameikada demalyp otyr eken. Bizdi kórip jyly jymidy da, úlkendermen jeke-jeke qol berip amandasty. Meni jerden ilip alyp joǵary kóterdi de, mańdaiymnan bir sipap, tómen túsirdi. «Úilerińniń jaqyndyǵy jaqsy eken, mashinadan jalyqtym», – dep barýǵa kelisim berdi. «Barsha ártisti ertpeisiz be?» – degen ákeme: «Qajeti joq, olar erteńge daiyndalady», – dep jalǵyz júrdi. Úige keldik. Qora tolǵan qazaqtar eki jarylyp, palýan ortada keledi. Esik aldynda qolyn jýyp, keń bólmege kirdik. Qadirli adamdar osynda, oryn jetpegender kórshi bólmege otyrdy. Bir tańqalǵanym, batyr tamaqty az jedi. Bastan aýyz tigen soń, bir qulaǵyn maǵan kesip berip, jambastyń etinen bir kesip aýzyna saldy da, ekeýin de qasyndaǵy aqsaqalǵa usyndy. Ol da solai jasap, palýannyń sarqyty búkil úidi aralap shyqty. Dáý tabaq etten de mandytyp dám tatqan joq. Dabyr-dubyr, lepirme sóz, án, kúi bolmai, palýannyń áńgimesi tyńdaldy. Aldyn-ala daiyndalǵan ishimdik bótelkeleri ashylmady. Qajymuqan «keregi joq» degen soń tentek sýdan urttaýǵa basqalar da bata almady. Ákem úi iesi retinde dastarqan basyndaǵylardy palýanǵa kezek-kezek tanystyryp, kórshi bólmedegiler de estisin dep, qattyraq sóilep otyrdy. Ákemniń Qajymuqanmen burynnan tanys ekeni de ańǵarylmai qalǵan joq. Qonaqtardyń qansha otyrǵanyn bilmeimin, uiyqtap ketippin.
Erteńine bolatyn oiynǵa meni aparǵan joq. Oiyn boldy ma, joq pa, ony da bilmeimin. Tsirktiń qansha kún óner kórsetkeni de jadymda joq. Biraq, tsirk jabylar qarsańdaǵy kórinis esimde. Ádettegi oiyn bitip, palýannyń ústinen mashina ótetin kez jetkende burynǵydai emes, eshteńe bolmaitynyn bilip jaibaraqat otyrǵan jurt kenet jai túskendei ýlap-shýlap, dúrlikti de ketti. Palýanǵa qalqan bolǵan «kópirdiń» kilt shógip, tómen túsýine sol da jetkilikti edi. Kýzovtaǵy adamdar dereý sekirip-sekirip túsip, olarǵa kórermender qosylyp, alańǵa umtyldy. Bul eki arada «kópir» astynan óńi bop-boz bop, azar kóterilgen Qajymuqan mashinanyń janyna táltirektep bardy da, shoferdi tik kóterip alyp, dóńgelektiń astyna atyp urdy. Arǵy jaǵyn ashý-yzasy tasyp-tógilgen kópshiliktiń ózi «tyndyryp», júrgizýshini jahannamǵa attandyra saldy.
Birneshe adam Qajymuqandy zembilge salyp, alańnan alyp bara jatty… Sodan bastap «palýan sahnanyń syrtynda jan tásilim etipti», «shoferdiń ólimi úshin tutqynǵa alynypty», «tún jarymda áldebireýler taýǵa qashyryp jiberipti» degendei birinen-biri ótetin nebir qorqynyshty ósek-aiań gýlep bersin. Al, Qajymuqannyń sol joqtan joq bolyp, sýǵa batqandai iz-túzsiz ketkeni anyq-tyn. Osy oqiǵadan keiin barsha qazaqtyń eńsesi túsip, jabyrqap, jasyp júrdi. Ákem de úiden shyqpai, mashinanyń artqy dóńgelekteri men motoryn alyp tastap, kúni boiy solardy shuqylaidy da otyrady. Meni eshqaida jibermeidi. Gýmanitarlyq kómekter sap tiyldy. Anda-sanda usqynsyz bireýler ákemniń janyna kep, turyp-turyp qaityp ketedi.
Úsh dóńgelekti velosipedim bar edi, sony men de kúnine birneshe ret buzyp, birneshe ret jóndeimin. Odan jalyqsam, úlken bólmege kirip, tórge jinalǵan tósekti buzyp oinaimyn. Buryn kórpe, kórpesheler sandyqtyń ústinde turatyn edi. Nege ekenin qaidam, qazir sandyqtyń ornynda syrty kiizben oralǵan – shókken túiedei – býma turady. Ózi tym úlken, biik. Kórpe, kórpesheler sonyń ústinde. Kórpelerdi edenge qulatqan soń, býmanyń ústine áreń shyǵyp, tómenge qarǵimyn. Múmkindiginshe alysqa sekirýge tyrysamyn. Keide álgi býma meni óz-ózinen laqtyryp jibergendei bolady. Buǵanam syna jazdaidy.
Bir joly tún jarymda oianyp kettim. Uiqym qashyp, áldenege elegzimin. Janymda ákem de, sheshem de joq. Búiirdegi bólmeden bolar-bolmas jaryq baiqalady. Jaqyn baryp qarasam, esik pen tórdei jerde sport kostiýmin kigen taýdai adam sozylyp jatyr da, ákem onyń aiaǵyn ýqalap, sheshem úlken kesege quiǵan shaidy teńselte shaiqap otyr. Meni baiqaǵan joq. Taýdai adam birinshi baiqap, túregep otyrdy da: «Búgin arqamdy ýqalaýdyń keregi joq, ony mana kúndiz myna bala tyndyrdy», – dep kúldi ákeme qarap. Taýdai adam Qajymuqan edi. Qorqyp ketip, anamnyń artyna tyǵyldym. Taýdai adam qasyna shaqyryp, tizesine otyrǵyzdy, basymnan sipady. Eshkim úndemeidi, men uialǵannan tómen qaraimyn.
Anam shamdy sóndirip, tez jattyq. Erteńine uiqydan oianysymmen ákem eshkimge eshteńe aitpaýymdy eskertti. Ózi keshke qarai mashinany apyl-qupyl jóndedi de (mashina buǵan deiin de babynda bolsa kerek), qarańǵy túsisimen Qajymuqandy kýzovtyń túbine jatqyzdy. Ústine azyq-túlik salǵan qap, qorjyn, basqa da birdeńeler tiep, kabinada japadan-jalǵyz áldeqaida túndeletip júrip ketti. Birneshe kúnnen keiin úige oraldy. Ákemniń aman-esen kelgenine, Qajymuqannyń qaýip-qaterden qutylǵanyna shúkirlik ettik. Osydan keiin, nege ekenin qaidam, qaladaǵy úidi tastap, qazaqtar turatyn «Ordjonikidze» kolhozyna kóship bardyq. Nemis kolonisterinen qalǵan – edeni tsement – ańyraǵan sýyq úige ornalastyq. Ákem Orzob GES-ine mehanik bop kirdi. Ol jerde sýyq tiip syrqattanǵan soń, kolhoz bastyǵyna jumysqa jaramsyz eki júk mashinasynan bir mashina qurastyraiyn dep ótinish aitty. Bastyq qarsy bolǵan joq. Buǵan kemi bir-bir jarym ai ýaqyt kerek eken. Sondyqtan, ákem anam men meni poiyzǵa otyrǵyzyp, Tashkenttiń mańyndaǵy týǵan jeri – Jańajol aýdanyna jiberdi. Onda týǵan-týystardy armansyz aralap, bir aidan keiin Stalinabadqa attaný úshin Kaýfmanskaia stansasyna bardyq. Janymyzda – bizdi shyǵaryp salýǵa kelgen anamnyń sheshesi Býsara men týǵan inisi Qýanyshbek naǵashym. Maida-shúideni aitpaǵanda, ishi sálem-saýqatqa lyq toly eki býma júgimiz bar. Ekeýi de zildei aýyr. Bul jerge poiyz keide bes minýt toqtaidy, keide toqtamai, baiaý júrispen óte shyǵady eken. Úlgerseń mindiń, úlgermeseń qaldyń. Bilet qolda bolsa da, kóńil alań. Zalda bizden basqa adam joq. Kenet esik jaqtan aiaǵyna saptama etik, butyna galife shalbar, ústine syrma kóilek kiip, belin jalpaq beldikpen býǵan zor deneli adam alaq-julaq etip kirip kele jatty. Zaldy kózimen sholyp, bizdi kórisimen, entelei júgirdi.
Júrisi shiraq, jeńil. Ol Qajymuqan edi. Aiaq astynan máre-sáre boldyq ta qaldyq. Qýanyshbek naǵashym perronǵa shyǵyp ketti. Qajymuqan anamnyń janyna otyryp, birdeńelerdi aityp jatty. Men onyń tizesine shyqtym da, jyryq-jyryq qulaqtarynyń birine azar ilinip turǵan oimaqtai qyzyl etti jailap ustap kórdim. Basyn qozǵaǵan saiyn oimaqtai et diril qaǵyp qozǵalady. Dúrdigen úlken murny da túrtip qalsań, túsip qalatyndai kórinedi. Kenet esikten kóringen Qýanyshbek naǵashym: «Poiyz kele jatyr, toqtamaidy eken!» – dep daýystady. Asyǵyp-aptyǵyp syrtqa umtyldyq. Eki býmany eki qolyna ustaǵan Qajymuqan perronǵa shyqqan soń birin ájeme, birin naǵashyma ustata sap, poiyzdy kúttik. Poiyz taiala bergende aldymen vagon ishine meni doptai atyp jiberdi. Izinshe anamnyń minýine kómektesti. Onan soń orǵyp baryp, poiyz júrisine ilese almai, keiin qala bergen naǵashym men ájemniń qolyndaǵy eki býma júk pen jeńildeý zattardy ákep aldymyzǵa tastady da: «Qosh bol! Ábdirahmanǵa sálem ait!» – dep aiqailady. Daýsy tarǵyldanyp, qumyǵyp shyqty. Kózinen jas yrshyp ketkendei kórindi (maǵan).
Bizdi shyǵaryp salǵan adamnyń kim ekenin bilgen poiyzdyń jolserikteri men bylaiǵy jolaýshylar anam ekeýmizge elden-erek iltipat bildirip, Stalinabadqa jetkenshe qas-qabaǵymyzǵa qarap bardy. Poiyzǵa otyrǵan soń anam meni kópke deiin sóiletpei, anany-mynany aityp qaqpailai berdi. Tek Syrdariiadan ótkende ǵana sheshilip, Qajymuqannyń qulaqtary nege jyrym-jyrym degenime, ol japon palýanynyń isi dedi. Onan soń kilemge ústi-basyna sabyn jaǵyp shyqqan sýdandyq záńginiń aýzyna sheńgelin salyp, bas terisin sypyryp alǵany jaily aitty. Bárin bilýge qumartqan men:
– Stalinabadta ony ne úshin óltirmek boldy? – dedim anama.
Barlyǵyn da burynnan jaqsy biletin anam:
– Ol jergilikti NKVD adamdarynyń isi. Qajymuqandy japon tyńshysy dep kózin joiyp, bireýlerge jaǵynǵylary kelgen bolsa kerek. Birdeńe dese mashina astyna túsip ólgen ózi dei salý túk emes. Alaida, aram oilary iske aspai, ózderi it boldy. Sol qarǵys atqan kúni batyrdy janshyp óltirgisi kelgen shoferge aldymen kýzovtan sekirip-sekirip túsken – kóbi qazaq – adamdar jol bermei, palýandy aman saqtap qaldy. Jaýyzdardyń yzalanǵan adamdar qastandyq jasaýshy, ári birden-bir kýáger shoferdi sol zamat joq qylady degen boljamdary dál keldi. Qastandyq uiymdastyrýshylardyń Qajymuqan mashina astynda jazym bolmaǵan jaǵdaida jappai tártipsizdik beleń alyp, yzǵyn-shý ústinde batyrdy baiqatpai atyp tastai salamyz degen pasyq nietteri oryndalmady. Esesine, ashýly halyq súiikti palýanyn izdep, túni boiy jer-jerdiń bárin sharlady, tsirk vagondary men bazardaǵy qoima, dúkenderdi qiratyp, tas-talqanyn shyǵardy, joidy, búldirdi. Biraq, batyrdy olar da, qaskúnemder de taba almady.
Qastandyq jasalǵan keshtegi apaq-sapaq kezinde Qajymuqandy áldebir senimdi adamdar kórshi úidiń qorasy arqyly bizdiń úige ákelip jasyryp, ózderi «palýan qashyp ketti» degen laqap taratyp jiberedi. Tipti, «Amýdariia arqyly óz qolymyzben Aýǵanstanǵa shyǵaryp saldyq» deýshi (aty bar, zaty joq) adamdar da tabylyp jatty.
Qajymuqan dúrbeleń bitkenshe bizdiń úide jatty. Ý-shý saiabyrlaǵan soń ákem Denaý, Surhandariia (Jidelibaisyn), Qashqadariia arqyly palýandy Samarqan jaqtaǵy Jizaq ólkesine aparyp, sondaǵy azýy alty qarys qypshaq aǵaiyndarynyń qolyna tapsyrady. Olardyń bas kóterer azamattary tezdetip Tashkent arqyly Máskeýmen bailanysady. Ondaǵylar Qajymuqanǵa eshkim tiispesin dep jarlyq bergen soń ǵana palýan erkindikke shyǵyp, Tashkent mańaiyndaǵy el-jurtty aralaidy, qonaq bolady. Sonda anam ekeýmizdiń kelgenimizdi estip, bizdi izdep tabady.
Qajymuqanǵa Stalinabadta jasalǵan qastandyq syry osyndai. Ol týraly áli kúnge deiin aitylǵan-jazylǵan eshteńe bilmeimin. Anam marqum Muratqan Tánekeev degen kisi Qajymuqan týraly kitap jazarda Almatydan ádeii izdep kelip, biraz maǵlumat aldy deýshi edi. Keiin kitaby shyqqanda jóndi eshteńe kezdestire almadyq. Sebebin bilmeimin. Ne anam tolyq aitpady, ne tsenzýra jibermedi, birdeńe deý qiyn. Jalpy, Qajymuqan jóninde derek-málimetter jutań. Aitylatyn sózder bir-birinen alys emes, egizdiń syńaryndai uqsas. 51 medaliniń bárin satyp jiberdi nemese joǵalyp ketti degenge kim ilanady? Jumbaq. Olardyń bárin jiktep-saralaý meniń mindetime jatpaidy. Bul jerde jetpegendi jetkizip, tolmaǵandy toltyra qoiaiyn deitin de nietim joq. Kózim kórip, kýá bolǵan, ózim biletin nárseni ǵana ortaǵa salǵandy jón kórdim. Ishimde ketpesin, jurtshylyq bile júrsin dep…
Zákir ASABAEV,
jazýshy
