ٶمٸردٸڭ تار جول, تايعاق كەشۋٸن بٸر كٸسٸدەي باستان ٶتكەرگەن كٶرنەكتٸ عالىم, تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اباي تۇرسىنوۆ لەنينگراد قالاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتٸپ, بەرتٸندە الماتىعا كٶشٸپ كەلگەن, زەينەتكەر. اباي تۇرسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاجىمۇقانمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان اتا-اناسى بٸر جولى ەيگٸلٸ پالۋاندى تٶنٸپ كەلگەن اجالدان امان ساقتاپ قالىپتى (وعان ٶزٸ تٸكەلەي كۋە بولعان). سول جايلى ەبەكەڭ بىلايشا سىر شەرتەدٸ:
– بايدىڭ بالاسى دەپ قۋعىندى كٶپ كٶرگەن ەكەم ەبدٸراحمان كەزٸندە بۇحارا مەدرەسەسٸندە وقىعان, رابفاكتا تىڭداۋشى, قىزىل ەسكەر قۇرامىندا مۇسىلمان وتريادىنىڭ مٷشەسٸ, لەنينگرادتاعى ەرميتاج بەن ورىس مۋزەيٸندە شىعىس تاريحى مەن مەدەنيەتٸ بويىنشا كەڭەسشٸ بولعان. تەجٸكستاندا كەڭەس ٶكٸمەتٸن ورناتۋعا قاتىسقان. تۋعان جەرٸ – تاشكەنت قالاسىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ جاڭاجول اۋدانىنا قاراستى تورقىس اۋىلى. انام جايساڭ ەيگٸلٸ ەنشٸ جامال وماروۆانىڭ اناسى جاڭىلىسپەن اپا-سٸڭلٸلٸ. مەن جامالمەن بٶلەمٸن.
1928-29 جىلدارداعى بايلاردى تەركٸلەۋ, كوللەكتيۆتەندٸرۋ كەزٸندە ەتٸ تٸرٸ, كٶزٸ اشىق ەكەم تەجٸكستانعا ٶتٸپ, ستالينابادتا باس ساۋعالايدى. نكۆد قىزمەتكەرلەرٸ ونىڭ كٸم ەكەنٸن (بٸر جانسىز تانىپ قويعان) بٸلگەنٸمەن, ورىس, تەجٸك, ٶزبەك, اراب, قازاق تٸلدەرٸن بٸلەتٸن ادام اۋاداي قاجەت بولعاندىقتان, قاماۋعا الماستان, ەرتٷرلٸ قىزمەتكە پايدالانادى. ەكٸ جىل شەكارالىق الىس زاستاۆادا باستىق بولادى. كەيٸن ستالينابادقا بارىپ, وسىندا 1932 جىلعى اشتىقتان جٷزدەپ, مىڭداپ كەلگەن بوسقىن قازاقتارعا كٶمەكتەسەتٸن قابىلداۋ ورنىن اشادى, قالاعا جاقىن جەردەن قازاق اۋىلىن ۇيىمداستىرادى. بٸراز ۋاقىت ەكە-شەشەم دە سول اۋىلدا تۇرىپ, كەيٸن ستالينابادقا كٶشەدٸ. قالادا دا, اۋىلدا دا ٷيلەرٸ بولدى. مەن 1933 جىلى 23 قاڭتاردا ستالينابادتاعى ورزوب ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعىنا ورنالاسقان ەيەلدەر بوساناتىن ٷيدە ٶمٸرگە كەلٸپپٸن. 1940 جىلدان باستاپ ٷش جىل الماتىدا تۇردىق. مۇندا جامال وماروۆانىڭ كٷيەۋٸ ەسەي جەزدەم جۇمىس, باسپانا بەرٸپ قامقورلىق جاساعان اسا مەيٸرٸمدٸ, يمانجٷزدٸ بٸلەل ىقسانوۆ دەگەن كٸسٸمەن بٸر اۋلادا تۇرىپ, ونىڭ كەيٸن مەملەكەت قايراتكەرٸ بولعان (بٸز مۇسا دەيتٸنبٸز) مۇستاقىم دەگەن ۇلىمەن بٸر تٶسەكتە سٷندەتكە جاتقانىمىز ٶزٸنشە حيكايا.
1943 جىلى – ەكەم سوعىستا – ەجەم, انام, ٸنٸم تٶرتەۋٸمٸز اتامەكەنٸمٸز جاڭاجول اۋدانىنا ورالىپ, سوندا 1951 جىلى ورىسشا ورتا مەكتەپتٸ مەدالمەن بٸتٸردٸم. ٶزبەكستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ جولداماسىمەن مەسكەۋدەگٸ سۋ شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تٷستٸم. وعان سول كەزدەگٸ بٷكٸلوداقتىق ماقتا شارۋاشىلىعى مينيسترٸ ۋسمان يۋسۋپوۆ تا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ٶزبەكستاندا بٸرٸنشٸ باسشى بولعان, فەرعانالىق ٶزبەك ۋسمان اكا بٸزدٸڭ اعايىن-تۋىستارمەن دوس-جاران ەدٸ, قازاقشاعا سۋداي ەدٸ. ينستيتۋتتى بٸتٸرگەن سوڭ كراسنويارسكٸدە (گەس) ەكٸ جىل ٸستەپ, سول جەردەن لەنينگرادقا اسپيرانتۋراعا شاقىرىلدىم. كانديداتتىق, دوكتورلىق قورعاپ, بٸرجولا قالىپ قويدىم, سوندا ٷيلەندٸم. كەيٸن الماتىعا قونىس اۋداردىق. بۇلاردى الدا بايان ەتەتٸن جايلارعا قاتىستى بولعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن. ەندٸ سولارعا كەلەيٸن.
بٸرنەشە ماماندىعى بار, ساۋاتتى ەكەم ستالينابادتاعى سىرتتان كەلەتٸن گۋمانيتارلىق ازىق-تٷلٸك, كيٸم-كەشەك, باسقا دا كٶمەكتەردٸ قابىلداپ, الىس-جاقىن ەلدٸ مەكەندەرگە پولۋتوركا جٷك ماشيناسىمەن جەتكٸزٸپ تۇردى. سول كەزدەگٸ مۇسىلمانداردان شىققان بٸردەن-بٸر شوفەر ەدٸ. باسقالارى ورىس, كٶبٸ تاۋلى جەردٸڭ قيىن اسۋلارىندا اپاتقا ۇشىراپ, بٸرەۋلەرٸ ماسكٷنەمدٸككە سالىندى. بٸز تۇراتىن كٶشە بويىندا قازاقتار كٶبەيٸپ, تٷرلٸ كەسٸپپەن شۇعىلداندى. ەكەمنٸڭ تابىسى مول, جەتٸسپەۋشٸلٸك, جوقشىلىق دەگەندٸ بٸلمەيمٸز. 1938 جىلى جازعا سالىم بٷكٸل قالاعا قازاقتىڭ قاجىمۇقان پالۋانى كەلە جاتىر دەگەن حابار تارادى. قازاق اتاۋلى تٷگەل قۇلاقتانىپ, تەجٸكتەرگە كٸم ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن مٷمكٸندٸك تۋعانىنا قۋاندى. جالپى, تەجٸكستان كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەش ورناعان رەسپۋبليكا-تىن. الىس تاۋلى اۋدانداردا كەڭەستٸك تەرتٸپتٸ مويىنداماۋ, باعىنباۋ, باسماشىلىق, قاراقشىلىق قىرقىنشى جىلدارعا دەيٸن سوزىلدى. سوندىقتان با ەكەن, اينالادا كٸمنٸڭ دوس, كٸمنٸڭ جاۋ ەكەنٸن اجىراتۋ وڭاي ەمەس-تٸن. بٸراق, تەجٸكتەردٸڭ كٶبٸ كٸممەن بولسا دا ورتاق تٸل تابىسىپ, قازاقتارعا جاقسى قارادى. ٶز باسىم ەكە-شەشەمدٸ قالتقىسىز قۇرمەتتەگەن تالاي تەجٸكتٸ بٸلەمٸن.
كٶپ كەشٸكپەي زارىعا كٷتكەن تسيرك تە كەلٸپ, (بٸزدٸڭ ٷيگە جاقىن جەردەگٸ) بازار الاڭىنا شاتىر تٸكتٸ. شاعىن ۆاگوندار قاتارلاسا تٸزٸلٸپ, ٷيرەتٸلگەن جانۋارلارعا (ات, تٷيە, ايۋ, ەشكٸ, يت) اشىق قورالار جاسالدى. تەجٸكتەر مۋزىكاعا بەيٸم, ٶنەرلٸ, بي دەسە كەرٸ دەمەي, جاس دەمەي جانىپ كەتەدٸ. تسيرك كەلدٸ دەگەندە, ويىن بولاتىن كٷنگە دەيٸن ەرتەلٸ-كەش كەرنەيلەتٸپ, سىرنايلاتىپ, ەن شىرقاپ, بي بيلەگەن تەجٸگٸ, قازاعى, ٶزبەگٸ ارالاس حالىق قۋانىشىندا شەك بولمادى. تسيرك اشىلاتىن كٷنٸ دە سولاي بولدى. بٸر كەزدە «ويىن باستالادى» دەگەن داۋىس ەستٸلدٸ. جۇرت تىنىشتالدى, ويىن ٶتەتٸن الاڭ مۇقييات تازارتىلدى. مۋزىكا ويناپ, تسيرك الاڭىنا وڭ قولىن جوعارى كٶتەرگەن قاجىمۇقان شىقتى. ٷستٸندە سپورت كوستيۋمٸ. ارى-بەرٸ اسىقپاي جٷرٸپ, جۇرتقا تاعزىم ەتتٸ. جارشى ونىڭ كٸم ەكەنٸن, اتاق-دەرەجەسٸن جارييالاپ بولىسىمەن: «ال, ٸشتەرٸڭٸزدە دٷنيەجٷزٸنە بەلگٸلٸ پالۋانمەن كٷش سىناسام دەيتٸندەر بار ما, بار بولسا, ورتاعا شىقسىن!» – دەپ حابارلادى. سەلدەن سوڭ ۇلتى بەلگٸسٸز, بٸراق, مۇسىلمانشا كيٸنگەن بٸرەۋ, ودان كەيٸن ناق سونداي تاعى بٸرەۋ, تاعى, تاعىلار شىعىپ جاتتى. قاجىمۇقانعا شاق كەلگەن ەشقايسىسى جوق, ەرينە. بەرٸنٸڭ جاۋىرىنى جەر يٸسكەدٸ (ولاردىڭ الدىن-الا دايىندالعان تسيركتٸڭ ٶز ادامدارى ەكەنٸن كەيٸن بٸلدٸك).
پالۋاندار كٷرەسٸنەن كەيٸن الاڭعا ٶزگە ارتيستەر شىقتى: گيمناستيكاشىلار, جونگلەرلەر, ٷيرەتٸلگەن جانۋارلار دەگەندەي. ەسٸرەسە, ماسقاراپازداردىڭ (كلوۋن) ٶنەرٸنە تەنتٸ بوپ, تٶبەلەرٸ كٶككە جەتكەندەردٸڭ ەكٸ ەزۋلەرٸ قۇلاعىندا.
ٷزٸلٸستەن كەيٸن الاڭعا قايتا شىققان قاجىمۇقان بٸرەسە بٸلەكتەي تەمٸردٸ دوعاداي يٸپ, بٸرەسە ەكٸ پۇتتىق تاستى باسىنان اينالدىرا وڭدى-سولدى ٷيٸرٸپ, بۇلشىق ەتتەرٸن ويناتىپ, تالاي تاماشاعا كەنەلتتٸ. ونان سوڭ بٸرنەشە ەرتٸس – بٸرٸ قاجىمۇقاننىڭ ارقاسىنا, بٸرٸ تٶسٸنە, بٸرٸ يىعىنا جابىلا مٸنٸپ, اياعى عانا كٶرٸنگەن باتىر الاڭدى اينالا جٷرٸپ ٶتتٸ. ەڭ سوڭىندا الاڭعا قالىڭ ەتٸپ اعاش ٷگٸندٸسٸ تٶگٸلدٸ. وعان قاجىمۇقان ارقاسىمەن جاتىپ, تۇلا بويىن كٶمكەرە تاقتايلار مەن تٸرەۋٸشتەر قويىلدى. بۇل باتىردىڭ بٷگٸنگٸ سوڭعى «ٶنەرٸ». قازٸر كۋزوۆىنا ادام تولى پولۋتوركا ماشينا پالۋاننىڭ ٷستٸمەن جٷرٸپ ٶتەدٸ. جۇرت ۋ-شۋ. كەيبٸرەۋلەر كٶرۋگە باتا الماي, كٶزدەرٸن قولىمەن جابادى. كەنەت كەرنەيدٸڭ داۋسى ەستٸلٸسٸمەن, ماشينا قاس قاققانشا پالۋاننىڭ ٷستٸمەن ٶتە شىقتى دا, الاڭنىڭ قارسى بەتٸنە بارىپ توقتادى. دەمدەرٸن ٸشٸنەن العان كٶرەرمەندەر پالۋان امان با, جوق پا, بٸلە الماي دال. و, عاجاپ! تٶرت ادام كٶتەرٸپ ەكەلگەن تاقتايلار مەن تٸرەۋٸشتەردٸ جان-جاققا سارت-cۇرت لاقتىرىپ, استىنان قاجىمۇقان اتىپ تۇردى. دٸن امان. كٶرەرمەندەر ىشقىنا ايقايلاپ, كٶزدەرٸنە جاس العاندار, تەرٸس اينالعاندار قانشاما. كەرنەي-سىرنايدىڭ ٷنٸ قۇلاقتى جارىپ ول بارادى. قاتتى قورىققان مەن باقىرىپ جىلاپ جٸبەردٸم. جانىمدا وتىرعان شىنار ەجەم بەتٸمە مۇزداي سۋ بٷركٸپ, ەسٸمدٸ جيعىزدى.
ويىننان كەيٸن بٷكٸل قازاق تسيرك الاڭىنا جاقىن جەردەگٸ بٸزدٸڭ ٷيگە جينالىپ, ەنە-مٸنە دەگەنشە بٸر باسپاق, بٸر قويدىڭ ەتٸ قازانعا سالىندى. ٷلكەن بٶلمەگە مول داستارقان جايىلدى. مەنٸ ورتالارىنا العان ەكەم, تاعى بٸرنەشە جاسى ٷلكەن اقساقال پالۋاندى دەمگە شاقىرۋعا باردىق. سۋعا شايىنىپ, كيٸمٸن اۋىستىرعان پالۋان يىعىنا قازاقى جٸبەك شاپانىن جاۋىپ, باسىنا تاقيياسىن, اياعىنا جىلى شۇلىق كيٸپ, اعاش سكامەيكادا دەمالىپ وتىر ەكەن. بٸزدٸ كٶرٸپ جىلى جىميدى دا, ٷلكەندەرمەن جەكە-جەكە قول بەرٸپ امانداستى. مەنٸ جەردەن ٸلٸپ الىپ جوعارى كٶتەردٸ دە, ماڭدايىمنان بٸر سيپاپ, تٶمەن تٷسٸردٸ. «ٷيلەرٸڭنٸڭ جاقىندىعى جاقسى ەكەن, ماشينادان جالىقتىم», – دەپ بارۋعا كەلٸسٸم بەردٸ. «بارشا ەرتٸستٸ ەرتپەيسٸز بە?» – دەگەن ەكەمە: «قاجەتٸ جوق, ولار ەرتەڭگە دايىندالادى», – دەپ جالعىز جٷردٸ. ٷيگە كەلدٸك. قورا تولعان قازاقتار ەكٸ جارىلىپ, پالۋان ورتادا كەلەدٸ. ەسٸك الدىندا قولىن جۋىپ, كەڭ بٶلمەگە كٸردٸك. قادٸرلٸ ادامدار وسىندا, ورىن جەتپەگەندەر كٶرشٸ بٶلمەگە وتىردى. بٸر تاڭقالعانىم, باتىر تاماقتى از جەدٸ. باستان اۋىز تيگەن سوڭ, بٸر قۇلاعىن ماعان كەسٸپ بەرٸپ, جامباستىڭ ەتٸنەن بٸر كەسٸپ اۋزىنا سالدى دا, ەكەۋٸن دە قاسىنداعى اقساقالعا ۇسىندى. ول دا سولاي جاساپ, پالۋاننىڭ سارقىتى بٷكٸل ٷيدٸ ارالاپ شىقتى. دەۋ تاباق ەتتەن دە ماندىتىپ دەم تاتقان جوق. دابىر-دۇبىر, لەپٸرمە سٶز, ەن, كٷي بولماي, پالۋاننىڭ ەڭگٸمەسٸ تىڭدالدى. الدىن-الا دايىندالعان ٸشٸمدٸك بٶتەلكەلەرٸ اشىلمادى. قاجىمۇقان «كەرەگٸ جوق» دەگەن سوڭ تەنتەك سۋدان ۇرتتاۋعا باسقالار دا باتا المادى. ەكەم ٷي يەسٸ رەتٸندە داستارقان باسىنداعىلاردى پالۋانعا كەزەك-كەزەك تانىستىرىپ, كٶرشٸ بٶلمەدەگٸلەر دە ەستٸسٸن دەپ, قاتتىراق سٶيلەپ وتىردى. ەكەمنٸڭ قاجىمۇقانمەن بۇرىننان تانىس ەكەنٸ دە اڭعارىلماي قالعان جوق. قوناقتاردىڭ قانشا وتىرعانىن بٸلمەيمٸن, ۇيىقتاپ كەتٸپپٸن.
ەرتەڭٸنە بولاتىن ويىنعا مەنٸ اپارعان جوق. ويىن بولدى ما, جوق پا, ونى دا بٸلمەيمٸن. تسيركتٸڭ قانشا كٷن ٶنەر كٶرسەتكەنٸ دە جادىمدا جوق. بٸراق, تسيرك جابىلار قارساڭداعى كٶرٸنٸس ەسٸمدە. ەدەتتەگٸ ويىن بٸتٸپ, پالۋاننىڭ ٷستٸنەن ماشينا ٶتەتٸن كەز جەتكەندە بۇرىنعىداي ەمەس, ەشتەڭە بولمايتىنىن بٸلٸپ جايباراقات وتىرعان جۇرت كەنەت جاي تٷسكەندەي ۋلاپ-شۋلاپ, دٷرلٸكتٸ دە كەتتٸ. پالۋانعا قالقان بولعان «كٶپٸردٸڭ» كٸلت شٶگٸپ, تٶمەن تٷسۋٸنە سول دا جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. كۋزوۆتاعى ادامدار دەرەۋ سەكٸرٸپ-سەكٸرٸپ تٷسٸپ, ولارعا كٶرەرمەندەر قوسىلىپ, الاڭعا ۇمتىلدى. بۇل ەكٸ ارادا «كٶپٸر» استىنان ٶڭٸ بوپ-بوز بوپ, ازار كٶتەرٸلگەن قاجىمۇقان ماشينانىڭ جانىنا تەلتٸرەكتەپ باردى دا, شوفەردٸ تٸك كٶتەرٸپ الىپ, دٶڭگەلەكتٸڭ استىنا اتىپ ۇردى. ارعى جاعىن اشۋ-ىزاسى تاسىپ-تٶگٸلگەن كٶپشٸلٸكتٸڭ ٶزٸ «تىندىرىپ», جٷرگٸزۋشٸنٸ جاھاننامعا اتتاندىرا سالدى.
بٸرنەشە ادام قاجىمۇقاندى زەمبٸلگە سالىپ, الاڭنان الىپ بارا جاتتى… سودان باستاپ «پالۋان ساحنانىڭ سىرتىندا جان تەسٸلٸم ەتٸپتٸ», «شوفەردٸڭ ٶلٸمٸ ٷشٸن تۇتقىنعا الىنىپتى», «تٷن جارىمدا ەلدەبٸرەۋلەر تاۋعا قاشىرىپ جٸبەرٸپتٸ» دەگەندەي بٸرٸنەن-بٸرٸ ٶتەتٸن نەبٸر قورقىنىشتى ٶسەك-اياڭ گۋلەپ بەرسٸن. ال, قاجىمۇقاننىڭ سول جوقتان جوق بولىپ, سۋعا باتقانداي ٸز-تٷزسٸز كەتكەنٸ انىق-تىن. وسى وقيعادان كەيٸن بارشا قازاقتىڭ ەڭسەسٸ تٷسٸپ, جابىرقاپ, جاسىپ جٷردٸ. ەكەم دە ٷيدەن شىقپاي, ماشينانىڭ ارتقى دٶڭگەلەكتەرٸ مەن موتورىن الىپ تاستاپ, كٷنٸ بويى سولاردى شۇقىلايدى دا وتىرادى. مەنٸ ەشقايدا جٸبەرمەيدٸ. گۋمانيتارلىق كٶمەكتەر ساپ تيىلدى. اندا-ساندا ۇسقىنسىز بٸرەۋلەر ەكەمنٸڭ جانىنا كەپ, تۇرىپ-تۇرىپ قايتىپ كەتەدٸ.
ٷش دٶڭگەلەكتٸ ۆەلوسيپەدٸم بار ەدٸ, سونى مەن دە كٷنٸنە بٸرنەشە رەت بۇزىپ, بٸرنەشە رەت جٶندەيمٸن. ودان جالىقسام, ٷلكەن بٶلمەگە كٸرٸپ, تٶرگە جينالعان تٶسەكتٸ بۇزىپ وينايمىن. بۇرىن كٶرپە, كٶرپەشەلەر ساندىقتىڭ ٷستٸندە تۇراتىن ەدٸ. نەگە ەكەنٸن قايدام, قازٸر ساندىقتىڭ ورنىندا سىرتى كيٸزبەن ورالعان – شٶككەن تٷيەدەي – بۋما تۇرادى. ٶزٸ تىم ٷلكەن, بيٸك. كٶرپە, كٶرپەشەلەر سونىڭ ٷستٸندە. كٶرپەلەردٸ ەدەنگە قۇلاتقان سوڭ, بۋمانىڭ ٷستٸنە ەرەڭ شىعىپ, تٶمەنگە قارعيمىن. مٷمكٸندٸگٸنشە الىسقا سەكٸرۋگە تىرىسامىن. كەيدە ەلگٸ بۋما مەنٸ ٶز-ٶزٸنەن لاقتىرىپ جٸبەرگەندەي بولادى. بۇعانام سىنا جازدايدى.
بٸر جولى تٷن جارىمدا ويانىپ كەتتٸم. ۇيقىم قاشىپ, ەلدەنەگە ەلەگزيمٸن. جانىمدا ەكەم دە, شەشەم دە جوق. بٷيٸردەگٸ بٶلمەدەن بولار-بولماس جارىق بايقالادى. جاقىن بارىپ قاراسام, ەسٸك پەن تٶردەي جەردە سپورت كوستيۋمٸن كيگەن تاۋداي ادام سوزىلىپ جاتىر دا, ەكەم ونىڭ اياعىن ۋقالاپ, شەشەم ٷلكەن كەسەگە قۇيعان شايدى تەڭسەلتە شايقاپ وتىر. مەنٸ بايقاعان جوق. تاۋداي ادام بٸرٸنشٸ بايقاپ, تٷرەگەپ وتىردى دا: «بٷگٸن ارقامدى ۋقالاۋدىڭ كەرەگٸ جوق, ونى مانا كٷندٸز مىنا بالا تىندىردى», – دەپ كٷلدٸ ەكەمە قاراپ. تاۋداي ادام قاجىمۇقان ەدٸ. قورقىپ كەتٸپ, انامنىڭ ارتىنا تىعىلدىم. تاۋداي ادام قاسىنا شاقىرىپ, تٸزەسٸنە وتىرعىزدى, باسىمنان سيپادى. ەشكٸم ٷندەمەيدٸ, مەن ۇيالعاننان تٶمەن قارايمىن.
انام شامدى سٶندٸرٸپ, تەز جاتتىق. ەرتەڭٸنە ۇيقىدان ويانىسىممەن ەكەم ەشكٸمگە ەشتەڭە ايتپاۋىمدى ەسكەرتتٸ. ٶزٸ كەشكە قاراي ماشينانى اپىل-قۇپىل جٶندەدٸ دە (ماشينا بۇعان دەيٸن دە بابىندا بولسا كەرەك), قاراڭعى تٷسٸسٸمەن قاجىمۇقاندى كۋزوۆتىڭ تٷبٸنە جاتقىزدى. ٷستٸنە ازىق-تٷلٸك سالعان قاپ, قورجىن, باسقا دا بٸردەڭەلەر تيەپ, كابينادا جاپادان-جالعىز ەلدەقايدا تٷندەلەتٸپ جٷرٸپ كەتتٸ. بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن ٷيگە ورالدى. ەكەمنٸڭ امان-ەسەن كەلگەنٸنە, قاجىمۇقاننىڭ قاۋٸپ-قاتەردەن قۇتىلعانىنا شٷكٸرلٸك ەتتٸك. وسىدان كەيٸن, نەگە ەكەنٸن قايدام, قالاداعى ٷيدٸ تاستاپ, قازاقتار تۇراتىن «وردجونيكيدزە» كولحوزىنا كٶشٸپ باردىق. نەمٸس كولونيستەرٸنەن قالعان – ەدەنٸ تسەمەنت – اڭىراعان سۋىق ٷيگە ورنالاستىق. ەكەم ورزوب گەس-ٸنە مەحانيك بوپ كٸردٸ. ول جەردە سۋىق تيٸپ سىرقاتتانعان سوڭ, كولحوز باستىعىنا جۇمىسقا جارامسىز ەكٸ جٷك ماشيناسىنان بٸر ماشينا قۇراستىرايىن دەپ ٶتٸنٸش ايتتى. باستىق قارسى بولعان جوق. بۇعان كەمٸ بٸر-بٸر جارىم اي ۋاقىت كەرەك ەكەن. سوندىقتان, ەكەم انام مەن مەنٸ پويىزعا وتىرعىزىپ, تاشكەنتتٸڭ ماڭىنداعى تۋعان جەرٸ – جاڭاجول اۋدانىنا جٸبەردٸ. وندا تۋعان-تۋىستاردى ارمانسىز ارالاپ, بٸر ايدان كەيٸن ستالينابادقا اتتانۋ ٷشٸن كاۋفمانسكايا ستانساسىنا باردىق. جانىمىزدا – بٸزدٸ شىعارىپ سالۋعا كەلگەن انامنىڭ شەشەسٸ بۋسارا مەن تۋعان ٸنٸسٸ قۋانىشبەك ناعاشىم. مايدا-شٷيدەنٸ ايتپاعاندا, ٸشٸ سەلەم-ساۋقاتقا لىق تولى ەكٸ بۋما جٷگٸمٸز بار. ەكەۋٸ دە زٸلدەي اۋىر. بۇل جەرگە پويىز كەيدە بەس مينۋت توقتايدى, كەيدە توقتاماي, باياۋ جٷرٸسپەن ٶتە شىعادى ەكەن. ٷلگەرسەڭ مٸندٸڭ, ٷلگەرمەسەڭ قالدىڭ. بيلەت قولدا بولسا دا, كٶڭٸل الاڭ. زالدا بٸزدەن باسقا ادام جوق. كەنەت ەسٸك جاقتان اياعىنا ساپتاما ەتٸك, بۇتىنا گاليفە شالبار, ٷستٸنە سىرما كٶيلەك كيٸپ, بەلٸن جالپاق بەلدٸكپەن بۋعان زور دەنەلٸ ادام الاق-جۇلاق ەتٸپ كٸرٸپ كەلە جاتتى. زالدى كٶزٸمەن شولىپ, بٸزدٸ كٶرٸسٸمەن, ەنتەلەي جٷگٸردٸ.
جٷرٸسٸ شيراق, جەڭٸل. ول قاجىمۇقان ەدٸ. اياق استىنان مەرە-سەرە بولدىق تا قالدىق. قۋانىشبەك ناعاشىم پەررونعا شىعىپ كەتتٸ. قاجىمۇقان انامنىڭ جانىنا وتىرىپ, بٸردەڭەلەردٸ ايتىپ جاتتى. مەن ونىڭ تٸزەسٸنە شىقتىم دا, جىرىق-جىرىق قۇلاقتارىنىڭ بٸرٸنە ازار ٸلٸنٸپ تۇرعان ويماقتاي قىزىل ەتتٸ جايلاپ ۇستاپ كٶردٸم. باسىن قوزعاعان سايىن ويماقتاي ەت دٸرٸل قاعىپ قوزعالادى. دٷرديگەن ٷلكەن مۇرنى دا تٷرتٸپ قالساڭ, تٷسٸپ قالاتىنداي كٶرٸنەدٸ. كەنەت ەسٸكتەن كٶرٸنگەن قۋانىشبەك ناعاشىم: «پويىز كەلە جاتىر, توقتامايدى ەكەن!» – دەپ داۋىستادى. اسىعىپ-اپتىعىپ سىرتقا ۇمتىلدىق. ەكٸ بۋمانى ەكٸ قولىنا ۇستاعان قاجىمۇقان پەررونعا شىققان سوڭ بٸرٸن ەجەمە, بٸرٸن ناعاشىما ۇستاتا ساپ, پويىزدى كٷتتٸك. پويىز تايالا بەرگەندە الدىمەن ۆاگون ٸشٸنە مەنٸ دوپتاي اتىپ جٸبەردٸ. ٸزٸنشە انامنىڭ مٸنۋٸنە كٶمەكتەستٸ. ونان سوڭ ورعىپ بارىپ, پويىز جٷرٸسٸنە ٸلەسە الماي, كەيٸن قالا بەرگەن ناعاشىم مەن ەجەمنٸڭ قولىنداعى ەكٸ بۋما جٷك پەن جەڭٸلدەۋ زاتتاردى ەكەپ الدىمىزعا تاستادى دا: «قوش بول! ەبدٸراحمانعا سەلەم ايت!» – دەپ ايقايلادى. داۋسى تارعىلدانىپ, قۇمىعىپ شىقتى. كٶزٸنەن جاس ىرشىپ كەتكەندەي كٶرٸندٸ (ماعان).
بٸزدٸ شىعارىپ سالعان ادامنىڭ كٸم ەكەنٸن بٸلگەن پويىزدىڭ جولسەرٸكتەرٸ مەن بىلايعى جولاۋشىلار انام ەكەۋمٸزگە ەلدەن-ەرەك ٸلتيپات بٸلدٸرٸپ, ستالينابادقا جەتكەنشە قاس-قاباعىمىزعا قاراپ باردى. پويىزعا وتىرعان سوڭ انام مەنٸ كٶپكە دەيٸن سٶيلەتپەي, انانى-مىنانى ايتىپ قاقپايلاي بەردٸ. تەك سىردارييادان ٶتكەندە عانا شەشٸلٸپ, قاجىمۇقاننىڭ قۇلاقتارى نەگە جىرىم-جىرىم دەگەنٸمە, ول جاپون پالۋانىنىڭ ٸسٸ دەدٸ. ونان سوڭ كٸلەمگە ٷستٸ-باسىنا سابىن جاعىپ شىققان سۋداندىق زەڭگٸنٸڭ اۋزىنا شەڭگەلٸن سالىپ, باس تەرٸسٸن سىپىرىپ العانى جايلى ايتتى. بەرٸن بٸلۋگە قۇمارتقان مەن:
– ستالينابادتا ونى نە ٷشٸن ٶلتٸرمەك بولدى? – دەدٸم اناما.
بارلىعىن دا بۇرىننان جاقسى بٸلەتٸن انام:
– ول جەرگٸلٸكتٸ نكۆد ادامدارىنىڭ ٸسٸ. قاجىمۇقاندى جاپون تىڭشىسى دەپ كٶزٸن جويىپ, بٸرەۋلەرگە جاعىنعىلارى كەلگەن بولسا كەرەك. بٸردەڭە دەسە ماشينا استىنا تٷسٸپ ٶلگەن ٶزٸ دەي سالۋ تٷك ەمەس. الايدا, ارام ويلارى ٸسكە اسپاي, ٶزدەرٸ يت بولدى. سول قارعىس اتقان كٷنٸ باتىردى جانشىپ ٶلتٸرگٸسٸ كەلگەن شوفەرگە الدىمەن كۋزوۆتان سەكٸرٸپ-سەكٸرٸپ تٷسكەن – كٶبٸ قازاق – ادامدار جول بەرمەي, پالۋاندى امان ساقتاپ قالدى. جاۋىزداردىڭ ىزالانعان ادامدار قاستاندىق جاساۋشى, ەرٸ بٸردەن-بٸر كۋەگەر شوفەردٸ سول زامات جوق قىلادى دەگەن بولجامدارى دەل كەلدٸ. قاستاندىق ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قاجىمۇقان ماشينا استىندا جازىم بولماعان جاعدايدا جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك بەلەڭ الىپ, ىزعىن-شۋ ٷستٸندە باتىردى بايقاتپاي اتىپ تاستاي سالامىز دەگەن پاسىق نيەتتەرٸ ورىندالمادى. ەسەسٸنە, اشۋلى حالىق سٷيٸكتٸ پالۋانىن ٸزدەپ, تٷنٸ بويى جەر-جەردٸڭ بەرٸن شارلادى, تسيرك ۆاگوندارى مەن بازارداعى قويما, دٷكەندەردٸ قيراتىپ, تاس-تالقانىن شىعاردى, جويدى, بٷلدٸردٸ. بٸراق, باتىردى ولار دا, قاسكٷنەمدەر دە تابا المادى.
قاستاندىق جاسالعان كەشتەگٸ اپاق-ساپاق كەزٸندە قاجىمۇقاندى ەلدەبٸر سەنٸمدٸ ادامدار كٶرشٸ ٷيدٸڭ قوراسى ارقىلى بٸزدٸڭ ٷيگە ەكەلٸپ جاسىرىپ, ٶزدەرٸ «پالۋان قاشىپ كەتتٸ» دەگەن لاقاپ تاراتىپ جٸبەرەدٸ. تٸپتٸ, «امۋدارييا ارقىلى ٶز قولىمىزبەن اۋعانستانعا شىعارىپ سالدىق» دەۋشٸ (اتى بار, زاتى جوق) ادامدار دا تابىلىپ جاتتى.
قاجىمۇقان دٷربەلەڭ بٸتكەنشە بٸزدٸڭ ٷيدە جاتتى. ۋ-شۋ سايابىرلاعان سوڭ ەكەم دەناۋ, سۇرحاندارييا (جيدەلٸبايسىن), قاشقادارييا ارقىلى پالۋاندى سامارقان جاقتاعى جيزاق ٶلكەسٸنە اپارىپ, سونداعى ازۋى التى قارىس قىپشاق اعايىندارىنىڭ قولىنا تاپسىرادى. ولاردىڭ باس كٶتەرەر ازاماتتارى تەزدەتٸپ تاشكەنت ارقىلى مەسكەۋمەن بايلانىسادى. ونداعىلار قاجىمۇقانعا ەشكٸم تيٸسپەسٸن دەپ جارلىق بەرگەن سوڭ عانا پالۋان ەركٸندٸككە شىعىپ, تاشكەنت ماڭايىنداعى ەل-جۇرتتى ارالايدى, قوناق بولادى. سوندا انام ەكەۋمٸزدٸڭ كەلگەنٸمٸزدٸ ەستٸپ, بٸزدٸ ٸزدەپ تابادى.
قاجىمۇقانعا ستالينابادتا جاسالعان قاستاندىق سىرى وسىنداي. ول تۋرالى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتىلعان-جازىلعان ەشتەڭە بٸلمەيمٸن. انام مارقۇم مۇراتقان تەنەكەەۆ دەگەن كٸسٸ قاجىمۇقان تۋرالى كٸتاپ جازاردا الماتىدان ەدەيٸ ٸزدەپ كەلٸپ, بٸراز ماعلۇمات الدى دەۋشٸ ەدٸ. كەيٸن كٸتابى شىققاندا جٶندٸ ەشتەڭە كەزدەستٸرە المادىق. سەبەبٸن بٸلمەيمٸن. نە انام تولىق ايتپادى, نە تسەنزۋرا جٸبەرمەدٸ, بٸردەڭە دەۋ قيىن. جالپى, قاجىمۇقان جٶنٸندە دەرەك-مەلٸمەتتەر جۇتاڭ. ايتىلاتىن سٶزدەر بٸر-بٸرٸنەن الىس ەمەس, ەگٸزدٸڭ سىڭارىنداي ۇقساس. 51 مەدالٸنٸڭ بەرٸن ساتىپ جٸبەردٸ نەمەسە جوعالىپ كەتتٸ دەگەنگە كٸم يلانادى? جۇمباق. ولاردىڭ بەرٸن جٸكتەپ-سارالاۋ مەنٸڭ مٸندەتٸمە جاتپايدى. بۇل جەردە جەتپەگەندٸ جەتكٸزٸپ, تولماعاندى تولتىرا قويايىن دەيتٸن دە نيەتٸم جوق. كٶزٸم كٶرٸپ, كۋە بولعان, ٶزٸم بٸلەتٸن نەرسەنٸ عانا ورتاعا سالعاندى جٶن كٶردٸم. ٸشٸمدە كەتپەسٸن, جۇرتشىلىق بٸلە جٷرسٸن دەپ…
زەكٸر اساباەۆ,
جازۋشى
