Zamanynda Sáken Seifýllin: Qajymuqandai áigili kúsh atasyn:
…Kúreste SSSR-da jeke-dara –
Talai dáý qyla almaǵan eshbir shara.
Eýropa, Aziiadan asqandar da:
Poddýbnyi, Gans – Gaýan, Qazbek Gara.
Ojar bet, qara moiyn – beine qulja,
Qylar ed bir salsa eger mylja-mylja.
Shalqiǵan jaýyryndy, bujyr qara,
Eńgezer, úielmen, dáý, tartqan – qujǵa.
Qalyń bet, býra tústi qara nardai,
Jup-jumyr, jýan dińgek,
boishań dardai,
Ózge jurt ergejeili ol kelgende,
Aibyndy jolbarysqa bolar pardai.
Topshysy kere qulash, bitim shalqaq,
Shalqiyp balpań basad, taltaq-taltaq.
Uzaq jol kerýenniń kóshindegi
Siiaqty jampoz atan, basqan maltaq, –
dep sýrettegen eken.
Qajymuqannyń jer sharyn aralap, qazaq halqynyń dańqyn asqaqtatqany málim. Ol 28 memlekette kúreske túsip, uzyn sany 56 medal oljalaǵan adam. Qajymuqandai palýan HH ǵasyrdyń basynda túrki halyqtarynyń ishinde tek qazaqta ǵana boldy. Sol sekildi Reseidiń balýandar tobynda Qajymuqannan kúshi asqan bir de bir palýannyń bolmaǵany da mereiimizdi ústem etedi. Dúnie júziniń chempiondary Ivan Poddýbnyi, Ivan Shemiakin, Aleks Aberg, Ivan Zaikin, Georg Lýrih, Georg Gakkenshmidt, Pol Pons, Veiland Shýlts syndy jampozdarmen qatar júrý, boz kilemdegi aiqastarda osy balýandardy shetinen jyǵyp, báige alý – sol zamanda naǵyz erlik edi. Ol kezde Resei kúresi qojaiyndarynyń qazaq degen halyqty sanatqa qospaýy bylai tursyn, ásheiin jabaiy tobyr dep sanaǵany belgili. Biraq Qajymuqan osyndai ortada namysyn jatqa bermedi. Keýdesin eshkimge bastyrmady. Sóitip kúres qojaiyndary men tóreshilerdiń ádiletsizdigin san márte teńdessiz ónerimen amalsyz moiyndatyp, Qazaq ultynyń mártebesin asqaqtatty.
Qajymuqan týraly qanshama kitap jazyldy. Joǵarydaǵydai Sáken Seifýllin, Sábit Muqanov syndy áigili zamandastary Qajymuqan jóninde estelikterin qaldyrǵan. Óleń-jyr arnaǵan. Olardyń bárinde ataqty palýannyń zor kúsh iesi ǵana emes, únemi el dep soqqan úlken júrek iesi ekeni aitylady.
Qajekeń, qazirgi tilmen aitqanda, boz kilemnen ketkennen keiin de halyqpen tyǵyz aralasyp, qoldan kelgen kómegin aiamaýǵa tyrysqan. Bul turǵyda palýannyń el-jurtyna jasaǵan jaqsylǵy týraly mysaldardy kóptep keltirýge bolar edi.
Qajymuqannyń ákesi Muńaitpastyń týǵan aǵasy Jánibektiń Kenesary áskeriniń quramynda soǵysyp, Maitóbede qaza tapqanyn bireý bilse, bireý bilmes. Qajekeń birde qazaq pen qyrǵyz jeriniń shekarasyndaǵy Kekilik Seńgirge sol babasynyń múrdesin izdep barady. Sol saparynda elge óner kórsetip jinaǵan jylqysy, iri qarasy, usaǵy bar, otyz alty bas maldy qyrǵyz aqsaqaldaryna Kenesary – Naýryzbai atalary men óz ákesi Jánibektiń, sondai-aq Amangeldi batyrdyń ákesi Imannyń, ózge de bozdaqtardyń arýaǵyna arnap kesene turǵyzyńdar dep tastap ketedi.
Sondai-aq jasy jetpisten asqan shaǵynda Ekinshi dúniejúzilik soǵysqa arnap ushaq jasatqan Qajymuqan birtýar balýan ǵana emes, elin, jerin sheksiz súigen er ekenin dáleldei túsip, álem jurtshylyǵyn taǵy bir tamsantty.
Qart balýan sol soǵys kezinde úsh jyl boiy el aldynda óner kórsetip, jinalǵan qarjyny maidanǵa jóneltý týraly bastama kóteredi. Ony jergilikti partiia uiymdary qostaidy. Oblys aýdandarynda qart aqyndar men dombyrashylardan kontsert baǵdarlamalary qurylady da, ony Qajymuqannyń ózi basqarady.
Sonymen 1944 jyly qart palýan Ortalyq partiia komitetine: «Qyzyl Armiia nemis-fashist basqynshylaryn talqandap, súiikti Otanymyzdy qaskói jaýdan tazartyp jatqan kúnderde, eńbekpen tapqan 100 myń som qarjymdy jeńis qoryna beremin. Osy qarjyny qazaq batyry Amangeldi Imanov atyna soǵys samoletin jasaý úshin úshin nusqaý berýin Ortalyq komitetten ótinemin» dep jedelhat joldaidy.
Keńes Odaǵy Kommýnistik partiiasy Ortalyq Komitetiniń jaýap jedelhaty 1944 jylǵy 29-qyrkúiekte KSRO-nyń barlyq gazetterinde jariialandy. Onda: «Ońtústik Qazaqstan oblysy Sháýildir aýdany «Aqtóbe» kolhozy, Qajymuqanǵa. Qajymuqan joldas, Qyzyl Armiianyń Áýe kúshterine qamqorlyǵyńyz úshin jalyndy sálemimiz ben Qyzyl Armiianyń alǵysyn qabyl alyńyz. Sizdiń tilegińiz oryndalady. BK (b) P Ortalyq Komiteti» delingen. Frantsýzsha kúresten dúnie júziniń burynǵy chempiony Qajymuqan Muńaitpasovtyń tamasha isi týraly habar búkil maidanǵa ilezde taraidy. KSRO Soǵys-áýe kúshteriniń komandovaniesi Qajymuqan jinaǵan qarjyǵa jańa ushaq jasatyp, bir jaǵyna «Amangeldi», ekinshi jaǵyna «Qajymuqan» dep jazýdy uiǵarypty.
Qajymuqannyń qarjysyna jasalǵan «PO-2» ushaǵy berilgen kishi leitenant Qajytai Shalabaev jaýmen shaiqasta asqan erlik kórsetedi.
Tańǵajaiyp ónerimen osynsha aýqymdy ister atqaryp, qala berdi aýyl-aýyldy aralap tapqan qarajatyn jetim-jesirge úlestirip berýdi ádet qylǵan dańqty palýannyń ózi ómiriniń sońynda as-sýdan tarylyp, joqshylyq taýqymetin tartypty.
Ókinishke qarai, kezinde týǵan halqynyń sheksiz súiispenshiligine bólengen Qajekeń qartaiǵan shaǵynda kiriptarlyq kúige túsip, qatty qinalady. Totalitarlyq júie ataqty palýandy qairaty qaitqan shaǵynda sólin syǵyp alyp laqtyryp tastaǵan jemis aǵashyndai, nazardan múlde tys qaldyrǵan.
Sharasy taýsylyp osyndai pushaiman hal keshken qart palýan
Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynyń tóraǵasy Qazaqbaevqa: «Ómirimniń 55 jylyn kúres ónerine arnadym. Amerikadan basqa shetelderdiń bárinde boldym. Qazir jasym 75-te. Meniń ál-aýqatym nashar. Sháýildir aýdanynyń mekemeleri jóndi kómektesip jatqan joq. Azyq-túlikti anda-sanda beredi. Ol qai jyrtyǵymdy jamaidy? Byltyr shamam bar kezde qorǵanys qoryna 100 myń som salyp edim. 75 jyldyǵyma daiyndyq barysynda dalada qalatyn túrim bar, atym esh jerde atalmaidy. Kórshi Ózbekstanǵa kóshem be degen oiym bar. Sondyqtan, maǵan Qazaqstannan Ózbekstanǵa kóshýge ruqsat berýińizdi suraimyn» – dep hat jazady.
Qajekeń sol shaqtarda shynymen de Ózbekstanǵa irge kóterýge bel bailady ma, joq, Úkimet basshylaryn oilandyrýdy maqsat tutty ma eken – ol jaǵy bizge belgisiz. Biraq kórshiles ózbek aǵaiyndardyń Qazaq eli kerek qylmaǵan óner ielerin tórine shyǵaryp, jaǵdailaryn jasaǵany jasyryn emes.
Jany kúizelip, ózin kózge ilýdi qoiǵan Úkimetke ókpeli kúsh atasy basqa da bilik tutqalaryna shaǵym aitqan sekildi. Halyq Komissarlary Keńesine, sondai-aq QKP Ortalyq Komitetiniń hatshysy Borkovqa tómendegidei qatynas qaǵazy jiberilgen nusqaý sonyń jańǵyryǵy ispettes. Onda: «Qajymuqan qazir turmys jaǵynan aýyr jaǵdaida qalyp otyr. Jasynyń 75-ke tolǵanyn, bir jaǵy tsirkte oinaǵanyn eskerip, Qazaq KSR halyq artisi ataǵyn berýdi usynamyn. Oǵan bir jolǵy aqshalai járdem berip, jaǵdaiyn jaqsartaiyq. Uly Aidardy mektep jasyna tolǵannan keiin internatqa ornalastyryp, dene tárbiesine baýliyq. Ońtústik Qazaqstan oblystyq atqarý komitetine Qajymuqanǵa úi salyp berýdi tapsyraiyq» delingen.
Biraq esh qozǵalys bolmaidy. Bári qaǵaz júzinde qalǵan sekildi. Óitkeni Qajekeń joǵarydaǵy mekemelerge taǵy da: «Jaǵdaiym odan ári na-sharlap barady… Úsh balam áli jas. 1946 jyldyń 1-maýsymynda Temirlan aýyl sovetiniń «Lenin týy» kolhozyna kóship keldim. Alaida, Arys aýdanynyń mekemeleri maǵan eshqandai kómek kórsetip jatqan joq. Meniń basymda baspana da joq. Qur ýáde… Meniń suraitynym – sútti 1-2 buzaýly siyr men qulyndy bie ǵana. Basqanyń keregi joq. Ótinish jazýshy – Qajymuqan. 10-qańtar, 1947 jyl» dep hat jazypty.
Biraq qairan Qajekeńniń bul janaiqaiyn da eshkim qulaq aspaǵan siiaqty. Qazaq halqynyń dańqty batyry Qajymuqan Muńaitpasov 1948 jyldyń qyrkúiek aiynda Ońtústik Qazaqstan ólkesi Arys aýdanyndaǵy «Lenin týy» kolhozynda dúnie saldy.
Qultóleý Muqash, jazýshy
