زامانىندا سەكەن سەيفۋللين: قاجىمۇقانداي ەيگٸلٸ كٷش اتاسىن:
…كٷرەستە سسسر-دا جەكە-دارا –
تالاي دەۋ قىلا الماعان ەشبٸر شارا.
ەۋروپا, ازييادان اسقاندار دا:
پوددۋبنىي, گانس – گاۋان, قازبەك گارا.
وجار بەت, قارا مويىن – بەينە قۇلجا,
قىلار ەد بٸر سالسا ەگەر مىلجا-مىلجا.
شالقيعان جاۋىرىندى, بۇجىر قارا,
ەڭگەزەر, ٷيەلمەن, دەۋ, تارتقان – قۇجعا.
قالىڭ بەت, بۋرا تٷستٸ قارا نارداي,
جۇپ-جۇمىر, جۋان دٸڭگەك,
بويشاڭ دارداي,
ٶزگە جۇرت ەرگەجەيلٸ ول كەلگەندە,
ايبىندى جولبارىسقا بولار پارداي.
توپشىسى كەرە قۇلاش, بٸتٸم شالقاق,
شالقيىپ بالپاڭ باساد, تالتاق-تالتاق.
ۇزاق جول كەرۋەننٸڭ كٶشٸندەگٸ
سيياقتى جامپوز اتان, باسقان مالتاق, –
دەپ سۋرەتتەگەن ەكەن.
قاجىمۇقاننىڭ جەر شارىن ارالاپ, قازاق حالقىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتقانى مەلٸم. ول 28 مەملەكەتتە كٷرەسكە تٷسٸپ, ۇزىن سانى 56 مەدال ولجالاعان ادام. قاجىمۇقانداي پالۋان حح عاسىردىڭ باسىندا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٸشٸندە تەك قازاقتا عانا بولدى. سول سەكٸلدٸ رەسەيدٸڭ بالۋاندار توبىندا قاجىمۇقاننان كٷشٸ اسقان بٸر دە بٸر پالۋاننىڭ بولماعانى دا مەرەيٸمٸزدٸ ٷستەم ەتەدٸ. دٷنيە جٷزٸنٸڭ چەمپيوندارى يۆان پوددۋبنىي, يۆان شەمياكين, الەكس ابەرگ, يۆان زايكين, گەورگ لۋريح, گەورگ گاككەنشميدت, پول پونس, ۆەيلاند شۋلتس سىندى جامپوزدارمەن قاتار جٷرۋ, بوز كٸلەمدەگٸ ايقاستاردا وسى بالۋانداردى شەتٸنەن جىعىپ, بەيگە الۋ – سول زاماندا ناعىز ەرلٸك ەدٸ. ول كەزدە رەسەي كٷرەسٸ قوجايىندارىنىڭ قازاق دەگەن حالىقتى ساناتقا قوسپاۋى بىلاي تۇرسىن, ەشەيٸن جابايى توبىر دەپ ساناعانى بەلگٸلٸ. بٸراق قاجىمۇقان وسىنداي ورتادا نامىسىن جاتقا بەرمەدٸ. كەۋدەسٸن ەشكٸمگە باستىرمادى. سٶيتٸپ كٷرەس قوجايىندارى مەن تٶرەشٸلەردٸڭ ەدٸلەتسٸزدٸگٸن سان مەرتە تەڭدەسسٸز ٶنەرٸمەن امالسىز مويىنداتىپ, قازاق ۇلتىنىڭ مەرتەبەسٸن اسقاقتاتتى.
قاجىمۇقان تۋرالى قانشاما كٸتاپ جازىلدى. جوعارىداعىداي سەكەن سەيفۋللين, سەبيت مۇقانوۆ سىندى ەيگٸلٸ زامانداستارى قاجىمۇقان جٶنٸندە ەستەلٸكتەرٸن قالدىرعان. ٶلەڭ-جىر ارناعان. ولاردىڭ بەرٸندە اتاقتى پالۋاننىڭ زور كٷش يەسٸ عانا ەمەس, ٷنەمٸ ەل دەپ سوققان ٷلكەن جٷرەك يەسٸ ەكەنٸ ايتىلادى.
قاجەكەڭ, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, بوز كٸلەمنەن كەتكەننەن كەيٸن دە حالىقپەن تىعىز ارالاسىپ, قولدان كەلگەن كٶمەگٸن اياماۋعا تىرىسقان. بۇل تۇرعىدا پالۋاننىڭ ەل-جۇرتىنا جاساعان جاقسىلعى تۋرالى مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولار ەدٸ.
قاجىمۇقاننىڭ ەكەسٸ مۇڭايتپاستىڭ تۋعان اعاسى جەنٸبەكتٸڭ كەنەسارى ەسكەرٸنٸڭ قۇرامىندا سوعىسىپ, مايتٶبەدە قازا تاپقانىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس. قاجەكەڭ بٸردە قازاق پەن قىرعىز جەرٸنٸڭ شەكاراسىنداعى كەكٸلٸك سەڭگٸرگە سول باباسىنىڭ مٷردەسٸن ٸزدەپ بارادى. سول ساپارىندا ەلگە ٶنەر كٶرسەتٸپ جيناعان جىلقىسى, ٸرٸ قاراسى, ۇساعى بار, وتىز التى باس مالدى قىرعىز اقساقالدارىنا كەنەسارى – ناۋرىزباي اتالارى مەن ٶز ەكەسٸ جەنٸبەكتٸڭ, سونداي-اق امانگەلدٸ باتىردىڭ ەكەسٸ يماننىڭ, ٶزگە دە بوزداقتاردىڭ ارۋاعىنا ارناپ كەسەنە تۇرعىزىڭدار دەپ تاستاپ كەتەدٸ.
سونداي-اق جاسى جەتپٸستەن اسقان شاعىندا ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا ارناپ ۇشاق جاساتقان قاجىمۇقان بٸرتۋار بالۋان عانا ەمەس, ەلٸن, جەرٸن شەكسٸز سٷيگەن ەر ەكەنٸن دەلەلدەي تٷسٸپ, ەلەم جۇرتشىلىعىن تاعى بٸر تامسانتتى.
قارت بالۋان سول سوعىس كەزٸندە ٷش جىل بويى ەل الدىندا ٶنەر كٶرسەتٸپ, جينالعان قارجىنى مايدانعا جٶنەلتۋ تۋرالى باستاما كٶتەرەدٸ. ونى جەرگٸلٸكتٸ پارتييا ۇيىمدارى قوستايدى. وبلىس اۋداندارىندا قارت اقىندار مەن دومبىراشىلاردان كونتسەرت باعدارلامالارى قۇرىلادى دا, ونى قاجىمۇقاننىڭ ٶزٸ باسقارادى.
سونىمەن 1944 جىلى قارت پالۋان ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنە: «قىزىل ارمييا نەمٸس-فاشيست باسقىنشىلارىن تالقانداپ, سٷيٸكتٸ وتانىمىزدى قاسكٶي جاۋدان تازارتىپ جاتقان كٷندەردە, ەڭبەكپەن تاپقان 100 مىڭ سوم قارجىمدى جەڭٸس قورىنا بەرەمٸن. وسى قارجىنى قازاق باتىرى امانگەلدٸ يمانوۆ اتىنا سوعىس سامولەتٸن جاساۋ ٷشٸن ٷشٸن نۇسقاۋ بەرۋٸن ورتالىق كوميتەتتەن ٶتٸنەمٸن» دەپ جەدەلحات جولدايدى.
كەڭەس وداعى كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ جاۋاپ جەدەلحاتى 1944 جىلعى 29-قىركٷيەكتە كسرو-نىڭ بارلىق گازەتتەرٸندە جارييالاندى. وندا: «وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى شەۋٸلدٸر اۋدانى «اقتٶبە» كولحوزى, قاجىمۇقانعا. قاجىمۇقان جولداس, قىزىل ارمييانىڭ ەۋە كٷشتەرٸنە قامقورلىعىڭىز ٷشٸن جالىندى سەلەمٸمٸز بەن قىزىل ارمييانىڭ العىسىن قابىل الىڭىز. سٸزدٸڭ تٸلەگٸڭٸز ورىندالادى. بك (ب) پ ورتالىق كوميتەتٸ» دەلٸنگەن. فرانتسۋزشا كٷرەستەن دٷنيە جٷزٸنٸڭ بۇرىنعى چەمپيونى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ تاماشا ٸسٸ تۋرالى حابار بٷكٸل مايدانعا ٸلەزدە تارايدى. كسرو سوعىس-ەۋە كٷشتەرٸنٸڭ كوماندوۆانيەسٸ قاجىمۇقان جيناعان قارجىعا جاڭا ۇشاق جاساتىپ, بٸر جاعىنا «امانگەلدٸ», ەكٸنشٸ جاعىنا «قاجىمۇقان» دەپ جازۋدى ۇيعارىپتى.
قاجىمۇقاننىڭ قارجىسىنا جاسالعان «پو-2» ۇشاعى بەرٸلگەن كٸشٸ لەيتەنانت قاجىتاي شالاباەۆ جاۋمەن شايقاستا اسقان ەرلٸك كٶرسەتەدٸ.
تاڭعاجايىپ ٶنەرٸمەن وسىنشا اۋقىمدى ٸستەر اتقارىپ, قالا بەردٸ اۋىل-اۋىلدى ارالاپ تاپقان قاراجاتىن جەتٸم-جەسٸرگە ٷلەستٸرٸپ بەرۋدٸ ەدەت قىلعان داڭقتى پالۋاننىڭ ٶزٸ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا اس-سۋدان تارىلىپ, جوقشىلىق تاۋقىمەتٸن تارتىپتى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, كەزٸندە تۋعان حالقىنىڭ شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنگەن قاجەكەڭ قارتايعان شاعىندا كٸرٸپتارلىق كٷيگە تٷسٸپ, قاتتى قينالادى. توتاليتارلىق جٷيە اتاقتى پالۋاندى قايراتى قايتقان شاعىندا سٶلٸن سىعىپ الىپ لاقتىرىپ تاستاعان جەمٸس اعاشىنداي, نازاردان مٷلدە تىس قالدىرعان.
شاراسى تاۋسىلىپ وسىنداي پۇشايمان حال كەشكەن قارت پالۋان
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى قازاقباەۆقا: «ٶمٸرٸمنٸڭ 55 جىلىن كٷرەس ٶنەرٸنە ارنادىم. امەريكادان باسقا شەتەلدەردٸڭ بەرٸندە بولدىم. قازٸر جاسىم 75-تە. مەنٸڭ ەل-اۋقاتىم ناشار. شەۋٸلدٸر اۋدانىنىڭ مەكەمەلەرٸ جٶندٸ كٶمەكتەسٸپ جاتقان جوق. ازىق-تٷلٸكتٸ اندا-ساندا بەرەدٸ. ول قاي جىرتىعىمدى جامايدى? بىلتىر شامام بار كەزدە قورعانىس قورىنا 100 مىڭ سوم سالىپ ەدٸم. 75 جىلدىعىما دايىندىق بارىسىندا دالادا قالاتىن تٷرٸم بار, اتىم ەش جەردە اتالمايدى. كٶرشٸ ٶزبەكستانعا كٶشەم بە دەگەن ويىم بار. سوندىقتان, ماعان قازاقستاننان ٶزبەكستانعا كٶشۋگە رۇقسات بەرۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن» – دەپ حات جازادى.
قاجەكەڭ سول شاقتاردا شىنىمەن دە ٶزبەكستانعا ٸرگە كٶتەرۋگە بەل بايلادى ما, جوق, ٷكٸمەت باسشىلارىن ويلاندىرۋدى ماقسات تۇتتى ما ەكەن – ول جاعى بٸزگە بەلگٸسٸز. بٸراق كٶرشٸلەس ٶزبەك اعايىنداردىڭ قازاق ەلٸ كەرەك قىلماعان ٶنەر يەلەرٸن تٶرٸنە شىعارىپ, جاعدايلارىن جاساعانى جاسىرىن ەمەس.
جانى كٷيزەلٸپ, ٶزٸن كٶزگە ٸلۋدٸ قويعان ٷكٸمەتكە ٶكپەلٸ كٷش اتاسى باسقا دا بيلٸك تۇتقالارىنا شاعىم ايتقان سەكٸلدٸ. حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنە, سونداي-اق قكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى بوركوۆقا تٶمەندەگٸدەي قاتىناس قاعازى جٸبەرٸلگەن نۇسقاۋ سونىڭ جاڭعىرىعى ٸسپەتتەس. وندا: «قاجىمۇقان قازٸر تۇرمىس جاعىنان اۋىر جاعدايدا قالىپ وتىر. جاسىنىڭ 75-كە تولعانىن, بٸر جاعى تسيركتە ويناعانىن ەسكەرٸپ, قازاق كسر حالىق ارتيسٸ اتاعىن بەرۋدٸ ۇسىنامىن. وعان بٸر جولعى اقشالاي جەردەم بەرٸپ, جاعدايىن جاقسارتايىق. ۇلى ايداردى مەكتەپ جاسىنا تولعاننان كەيٸن ينتەرناتقا ورنالاستىرىپ, دەنە تەربيەسٸنە باۋليىق. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنە قاجىمۇقانعا ٷي سالىپ بەرۋدٸ تاپسىرايىق» دەلٸنگەن.
بٸراق ەش قوزعالىس بولمايدى. بەرٸ قاعاز جٷزٸندە قالعان سەكٸلدٸ. ٶيتكەنٸ قاجەكەڭ جوعارىداعى مەكەمەلەرگە تاعى دا: «جاعدايىم ودان ەرٸ نا-شارلاپ بارادى… ٷش بالام ەلٸ جاس. 1946 جىلدىڭ 1-ماۋسىمىندا تەمٸرلان اۋىل سوۆەتٸنٸڭ «لەنين تۋى» كولحوزىنا كٶشٸپ كەلدٸم. الايدا, ارىس اۋدانىنىڭ مەكەمەلەرٸ ماعان ەشقانداي كٶمەك كٶرسەتٸپ جاتقان جوق. مەنٸڭ باسىمدا باسپانا دا جوق. قۇر ۋەدە… مەنٸڭ سۇرايتىنىم – سٷتتٸ 1-2 بۇزاۋلى سيىر مەن قۇلىندى بيە عانا. باسقانىڭ كەرەگٸ جوق. ٶتٸنٸش جازۋشى – قاجىمۇقان. 10-قاڭتار, 1947 جىل» دەپ حات جازىپتى.
بٸراق قايران قاجەكەڭنٸڭ بۇل جانايقايىن دا ەشكٸم قۇلاق اسپاعان سيياقتى. قازاق حالقىنىڭ داڭقتى باتىرى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ 1948 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا وڭتٷستٸك قازاقستان ٶلكەسٸ ارىس اۋدانىنداعى «لەنين تۋى» كولحوزىندا دٷنيە سالدى.
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
