Qazgidromet qarǵyn sýǵa daiyn ba?

Kollaj: Ult.kz

4 aqpanda ekologiialyq máseleler boiynsha keibir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Zań jobasynyń tanystyrylymy ótti. Zań jobasynda Ulttyq gidrometeorologiialyq qyzmet jumysynyń tiimdiligin arttyrý jáne respýblikalyq biýdjetke túsetin júktemeni azaitý máseleleri de kóterildi.

Otyrystan keiin jiynǵa qatysqan Daryn Tuiaqovty sózge tartyp, áýeli jańa zań jobasy týraly suradyq. Onyń aitýynsha   Respýblikanyń Ulttyq gidrometeorologiia qyzmeti tek memlekettiń esebinen qarjylandyrylady, sondyqtan zań jobasy bul sala úshin óte mańyzdy.

– Qazgidrometti zamanaýi qurylǵylarmen jabdyqtaý máselesi ózekti bolyp tur. Negizinen atalǵan zańnyń ózgerisinde  Kásipkerlik kodeksi boiynsha ǵylymi jumyspen jáne damýdyń tehnologiialyq bailanys qyzmetterimen  ainalysýǵa ruqsat etilgen. Bul zańnamada qarama qaishylyq túzetilip, eki kodekske ózgeris engizilip, sáikestendiriledi. Osylaisha Qazgidromettiń 349 baqylaý beketinen turatyn baqylaýshy júieni paidalanýǵa múmkindigi týady. Osy qurylǵylardy paidalanyp saraptama jasaýǵa, ortaq maqsatqa jatpaityn salalyq ekonomikaǵa qosymsha qyzmet kórsetýge múmkindik beredi. Jalpy alǵanda buryn bekitilip qoiǵan qalǵan barlyq qyzmet turǵyndarǵa tegin bolyp qala bermek.

 Ǵylymi-tehnologiialyq jobalar ekonomikaǵa óte qajet. Sebebi jalpy álemde ár túrli salalar klimattyq ózgerister men kataklizmderge táýeldi. Al Qazaqstan ortalyqta ornalasqan, 2 mln.700 myń sharshy metr kólemi bar, 85 myń ózen, 49 myń irili-usaqty kóli bar úlken memleket. 

Salystyryp qarasaq, Reseidegi  Rosgidromette 30 myń qyzmetkerdiń 133-i ǵylym doktory, qatelespesem 537 ǵylym kandidaty bar. 

Gidrologiiany, agrometerologiiany zertteý, ekologiialyq monitoring pen meteorologiia qosymsha bilimdi qajet etedi. Jáne osy baǵytta árine Qazgidromet ary qarai damýy, jetilýi jáne jabdyqtalýy qajet.

– Qazgidrometti damytý úshin ne isteý kerek?

Bar júieni qajetti qurylǵylarmen jabdyqtaǵan durys.  Tehnologiia jyldam damyp jatqanyn túsinip otyrsyzdar. Olar únemi jetilip, ózgerip jatyr. Sondyqtan derekterdi jinaý úshin ekologiialyq monitoring pen radiatsiialyq baqylaý boiynsha túrli qurylǵylar qoiýdy qajet etedi. Sonymen qatar úlken kólemdegi derekterdi óńdeý kerek.

– Júieni qurylǵylarmen jabdyqtaý kerek dedińiz ǵoi, Qazgidromet qurylǵylarmen qanshalyqty jabdyqtalǵan?

– 2022 jyly Qazgidrometke 100 jyl toldy. Árine qurylǵylar ár jyly shyqqan. Sovet kezinen qalǵan qurylǵylar da, zamanaýi jabdyqtar da bar. Biraq másele shyǵyn materialdary óte kóp bolǵanynda bolyp otyr.

Tolyqqandy málimet alý úshin kúndelikti 25 km biiktikke ornalastyratyn zonttar ár túrli aqparat beredi. 2023 jyly ministrdiń buiryǵymen beketterdiń sany minimým 500 bolýy kerek bolǵan. Qazirgi ýaqytta 349 beket bar. Birinshiden - ol beketterdi tolyq jabdyqtaý kerek, ekinshiden - teritoriiany tolyq qamtý úshin beketterdiń sanyn arttyrý qajet. Árine munyń bári qajetti resýrstardy talap etedi. Sondyqtan osy túzetýlerden keiin Qazgidromette ǵylymi jumyspen ainalysýǵa, ǵylymi jobalardyń arqasynda qosymsha qarajat tabýǵa múmkindik týady da, beketterdi jabdyqtaýymyz múmkin.

– «Qazgidromet qurylǵylarmen Qazaqstan teritoriiasyn tolyq qamtyp otyrǵan joq» degen aqparat qanshalyqty shyndyqqa janasady? 

– Bizdegi bar beketter qamtýǵa múmkindik berip otyr. Men tek jabdyqtaýǵa deiin qosymsha qurylǵylar qajet ekenin aityp otyrmyn. Qazirgi kezde ózdiginen sýdyń deńgeiin, temperatýrasyn, jyldamdyǵyn jazatyn túrli datchikter bar. Olar adamnyń qatysynsyz ózdiginen jumys istei alady. Árine baqylaýshylar, tehnikter siiaqty mamandar ózderi baryp, ólshem alyp, kúndelikti jumys atqaryp jatady. Biz jabdyqtardy neǵurlym avtomattandyryp, tsifrlandyrǵan saiyn túrli qyzmetterdiń aqparat alý jyldamdyǵy men sheshim qabyldaý, áreket etý jyldamdyǵy da artady.

– Qazgidromettiń qyzmetine adamdar kóńili tolmaǵan jaǵdailar bolǵan. «Aqparat naqty emes, durys emes, keshigedi» dep shaǵymdanǵan kezder boldy. Bul nege bailanysty?

– Naqty mysal keltire alasyz ba? Áitpese ár túrli nárse aitýǵa bolady.

– Mysaly byltyr sý tasqyny kezinde osyndai shaǵymdar estidik.

– Birinshiden ol «pavodki» emes, «polovode» (suhbat orys tilinde ótti. red). Bul ekenýi eki bólek maǵynadaǵy sózder. Polovode – kenetten qar erigende bolatyn qubylys. «Kóktemniń dostyǵy» degen túsinik bar. Ol – bir mezette qar da erip, jańbyr da jaýyp, jer betindegi qatqaq erip úlgermei kóp sý paida bolýyn aitady. Eýropada jańbyr kóp jaýsa, basqa eldermen salystyrǵanda Qazaqstanda qar kóp jaýady. «Kóktemniń dostyǵy» kezinde mundaidy boljaý 100 jylda bir bolatyn shyǵar. Bul jyldam áreket etýdi ǵana talap etetin jaǵdai. Qazirgi ýaqytta Qazgidromette matematikalyq  tártipte esep jasaityn matematikalyq model qurastyryldy. Ol modeldeý men boljam jasaý úshin qajet. 

Tórt kún buryn bizde kóktemgi sý tasqyny boiynsha boljam jasaldy. Iaǵni aldyn ala qandai ózenderde sý deńgeii qandai ekeni anyqtalyp, qaýip-qater boljamyn jasadyq.  Bul degenimiz ǵylymi zertteý men saraptamamen tanysý bizge qazir esh qarajatsyz,  mamandarymyzdyń entýziiazmynyń kómegimen boljam jasaýǵa múmkindik beredi. Byltyr kóktemde bolǵan jaǵdai biz úshin de úlken sabaq. «Kóktemniń dostyǵy» bizde ǵana emes, Reseide de osyndai jaǵdai boldy.

– Iá, sizder taratqan boljammen tanystym. Onnan asa óńirde sý tasqyny bolý qaýpi joǵary eken. Biyl jaǵdai qalai bolady?

– Qarasańyz instagramda, barlyq jerde karta berilgen. Ol jerde  qaýpi joǵary óńirler, qaýpi tómen óńirler dep kórsetilgen. Qaýpi tómen óńirlerge ońtústik aimaqtar jatady, al joǵary qaýpi bar óńirler olar – soltústik oblystar. Ondai táýekel bar árine. Biraq jaǵdaidy baqylaýda ustap otyrmyz. Kúndelikti aqparat barlyq jaqtan túsip otyr. Baqylaýshy gidrologiia ólsheýge barǵanda onyń qaryndashpen toltyratyn kestesi bolady. Nege qaryndashpen toltyrady? Sebebi qalammen jazǵan jazý sý tise jaiylyp ketedi, al qaryndashpen jazylǵan jazý sý tigende óshpeidi. Munyń bári tájiribemen keledi. Sol siiaqty bizdiń mamandar ár beketke baryp, sý deńgeiin ólshep, baqylap, derekterin ortalyqqa jiberip otyr. Bizde munda ol derekterdiń barlyǵy óńdelip, boljam jasalady. 

Suhbattasqan: Baljan Jeńisqyzy

Oqi otyryńyz: Qazaqstanda sý basý qaýipi joǵary aimaqtar ataldy