قازگيدرومەت قارعىن سۋعا دايىن با?

كوللاج: Ult.kz

4 اقپاندا ەكولوگييالىق مەسەلەلەر بويىنشا كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرگە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى ٶتتٸ. زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگييالىق قىزمەت جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تٷسەتٸن جٷكتەمەنٸ ازايتۋ مەسەلەلەرٸ دە كٶتەرٸلدٸ.

وتىرىستان كەيٸن جيىنعا قاتىسقان دارىن تۇياقوۆتى سٶزگە تارتىپ, ەۋەلٸ جاڭا زاڭ جوباسى تۋرالى سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىنشا   رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگييا قىزمەتٸ تەك مەملەكەتتٸڭ ەسەبٸنەن قارجىلاندىرىلادى, سوندىقتان زاڭ جوباسى بۇل سالا ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.

– قازگيدرومەتتٸ زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ تۇر. نەگٸزٸنەن اتالعان زاڭنىڭ ٶزگەرٸسٸندە  كەسٸپكەرلٸك كودەكسٸ بويىنشا عىلىمي جۇمىسپەن جەنە دامۋدىڭ تەحنولوگييالىق بايلانىس قىزمەتتەرٸمەن  اينالىسۋعا رۇقسات ەتٸلگەن. بۇل زاڭنامادا قاراما قايشىلىق تٷزەتٸلٸپ, ەكٸ كودەكسكە ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلٸپ, سەيكەستەندٸرٸلەدٸ. وسىلايشا قازگيدرومەتتٸڭ 349 باقىلاۋ بەكەتٸنەن تۇراتىن باقىلاۋشى جٷيەنٸ پايدالانۋعا مٷمكٸندٸگٸ تۋادى. وسى قۇرىلعىلاردى پايدالانىپ ساراپتاما جاساۋعا, ورتاق ماقساتقا جاتپايتىن سالالىق ەكونوميكاعا قوسىمشا قىزمەت كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جالپى العاندا بۇرىن بەكٸتٸلٸپ قويعان قالعان بارلىق قىزمەت تۇرعىندارعا تەگٸن بولىپ قالا بەرمەك.

 عىلىمي-تەحنولوگييالىق جوبالار ەكونوميكاعا ٶتە قاجەت. سەبەبٸ جالپى ەلەمدە ەر تٷرلٸ سالالار كليماتتىق ٶزگەرٸستەر مەن كاتاكليزمدەرگە تەۋەلدٸ. ال قازاقستان ورتالىقتا ورنالاسقان, 2 ملن.700 مىڭ شارشى مەتر كٶلەمٸ بار, 85 مىڭ ٶزەن, 49 مىڭ ٸرٸلٸ-ۇساقتى كٶلٸ بار ٷلكەن مەملەكەت. 

سالىستىرىپ قاراساق, رەسەيدەگٸ  روسگيدرومەتتە 30 مىڭ قىزمەتكەردٸڭ 133-ٸ عىلىم دوكتورى, قاتەلەسپەسەم 537 عىلىم كانديداتى بار. 

گيدرولوگييانى, اگرومەتەرولوگييانى زەرتتەۋ, ەكولوگييالىق مونيتورينگ پەن مەتەورولوگييا قوسىمشا بٸلٸمدٸ قاجەت ەتەدٸ. جەنە وسى باعىتتا ەرينە قازگيدرومەت ارى قاراي دامۋى, جەتٸلۋٸ جەنە جابدىقتالۋى قاجەت.

– قازگيدرومەتتٸ دامىتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?

بار جٷيەنٸ قاجەتتٸ قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاعان دۇرىس.  تەحنولوگييا جىلدام دامىپ جاتقانىن تٷسٸنٸپ وتىرسىزدار. ولار ٷنەمٸ جەتٸلٸپ, ٶزگەرٸپ جاتىر. سوندىقتان دەرەكتەردٸ جيناۋ ٷشٸن ەكولوگييالىق مونيتورينگ پەن رادياتسييالىق باقىلاۋ بويىنشا تٷرلٸ قۇرىلعىلار قويۋدى قاجەت ەتەدٸ. سونىمەن قاتار ٷلكەن كٶلەمدەگٸ دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ كەرەك.

– جٷيەنٸ قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋ كەرەك دەدٸڭٸز عوي, قازگيدرومەت قۇرىلعىلارمەن قانشالىقتى جابدىقتالعان?

– 2022 جىلى قازگيدرومەتكە 100 جىل تولدى. ەرينە قۇرىلعىلار ەر جىلى شىققان. سوۆەت كەزٸنەن قالعان قۇرىلعىلار دا, زاماناۋي جابدىقتار دا بار. بٸراق مەسەلە شىعىن ماتەريالدارى ٶتە كٶپ بولعانىندا بولىپ وتىر.

تولىققاندى مەلٸمەت الۋ ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ 25 كم بيٸكتٸككە ورنالاستىراتىن زونتتار ەر تٷرلٸ اقپارات بەرەدٸ. 2023 جىلى مينيستردٸڭ بۇيرىعىمەن بەكەتتەردٸڭ سانى مينيمۋم 500 بولۋى كەرەك بولعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 349 بەكەت بار. بٸرٸنشٸدەن - ول بەكەتتەردٸ تولىق جابدىقتاۋ كەرەك, ەكٸنشٸدەن - تەريتورييانى تولىق قامتۋ ٷشٸن بەكەتتەردٸڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. ەرينە مۇنىڭ بەرٸ قاجەتتٸ رەسۋرستاردى تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان وسى تٷزەتۋلەردەن كەيٸن قازگيدرومەتتە عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا, عىلىمي جوبالاردىڭ ارقاسىندا قوسىمشا قاراجات تابۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى دا, بەكەتتەردٸ جابدىقتاۋىمىز مٷمكٸن.

– «قازگيدرومەت قۇرىلعىلارمەن قازاقستان تەريتوريياسىن تولىق قامتىپ وتىرعان جوق» دەگەن اقپارات قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى? 

– بٸزدەگٸ بار بەكەتتەر قامتۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. مەن تەك جابدىقتاۋعا دەيٸن قوسىمشا قۇرىلعىلار قاجەت ەكەنٸن ايتىپ وتىرمىن. قازٸرگٸ كەزدە ٶزدٸگٸنەن سۋدىڭ دەڭگەيٸن, تەمپەراتۋراسىن, جىلدامدىعىن جازاتىن تٷرلٸ داتچيكتەر بار. ولار ادامنىڭ قاتىسىنسىز ٶزدٸگٸنەن جۇمىس ٸستەي الادى. ەرينە باقىلاۋشىلار, تەحنيكتەر سيياقتى ماماندار ٶزدەرٸ بارىپ, ٶلشەم الىپ, كٷندەلٸكتٸ جۇمىس اتقارىپ جاتادى. بٸز جابدىقتاردى نەعۇرلىم اۆتوماتتاندىرىپ, تسيفرلاندىرعان سايىن تٷرلٸ قىزمەتتەردٸڭ اقپارات الۋ جىلدامدىعى مەن شەشٸم قابىلداۋ, ەرەكەت ەتۋ جىلدامدىعى دا ارتادى.

– قازگيدرومەتتٸڭ قىزمەتٸنە ادامدار كٶڭٸلٸ تولماعان جاعدايلار بولعان. «اقپارات ناقتى ەمەس, دۇرىس ەمەس, كەشٸگەدٸ» دەپ شاعىمدانعان كەزدەر بولدى. بۇل نەگە بايلانىستى?

– ناقتى مىسال كەلتٸرە الاسىز با? ەيتپەسە ەر تٷرلٸ نەرسە ايتۋعا بولادى.

– مىسالى بىلتىر سۋ تاسقىنى كەزٸندە وسىنداي شاعىمدار ەستٸدٸك.

– بٸرٸنشٸدەن ول «پاۆودكي» ەمەس, «پولوۆودە» (سۇحبات ورىس تٸلٸندە ٶتتٸ. رەد). بۇل ەكەنۋٸ ەكٸ بٶلەك ماعىناداعى سٶزدەر. پولوۆودە – كەنەتتەن قار ەرٸگەندە بولاتىن قۇبىلىس. «كٶكتەمنٸڭ دوستىعى» دەگەن تٷسٸنٸك بار. ول – بٸر مەزەتتە قار دا ەرٸپ, جاڭبىر دا جاۋىپ, جەر بەتٸندەگٸ قاتقاق ەرٸپ ٷلگەرمەي كٶپ سۋ پايدا بولۋىن ايتادى. ەۋروپادا جاڭبىر كٶپ جاۋسا, باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا قار كٶپ جاۋادى. «كٶكتەمنٸڭ دوستىعى» كەزٸندە مۇندايدى بولجاۋ 100 جىلدا بٸر بولاتىن شىعار. بۇل جىلدام ەرەكەت ەتۋدٸ عانا تالاپ ەتەتٸن جاعداي. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازگيدرومەتتە ماتەماتيكالىق  تەرتٸپتە ەسەپ جاسايتىن ماتەماتيكالىق مودەل قۇراستىرىلدى. ول مودەلدەۋ مەن بولجام جاساۋ ٷشٸن قاجەت. 

تٶرت كٷن بۇرىن بٸزدە كٶكتەمگٸ سۋ تاسقىنى بويىنشا بولجام جاسالدى. ياعني الدىن الا قانداي ٶزەندەردە سۋ دەڭگەيٸ قانداي ەكەنٸ انىقتالىپ, قاۋٸپ-قاتەر بولجامىن جاسادىق.  بۇل دەگەنٸمٸز عىلىمي زەرتتەۋ مەن ساراپتامامەن تانىسۋ بٸزگە قازٸر ەش قاراجاتسىز,  ماماندارىمىزدىڭ ەنتۋزييازمىنىڭ كٶمەگٸمەن بولجام جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بىلتىر كٶكتەمدە بولعان جاعداي بٸز ٷشٸن دە ٷلكەن ساباق. «كٶكتەمنٸڭ دوستىعى» بٸزدە عانا ەمەس, رەسەيدە دە وسىنداي جاعداي بولدى.

– يە, سٸزدەر تاراتقان بولجاممەن تانىستىم. وننان اسا ٶڭٸردە سۋ تاسقىنى بولۋ قاۋپٸ جوعارى ەكەن. بيىل جاعداي قالاي بولادى?

– قاراساڭىز ينستاگرامدا, بارلىق جەردە كارتا بەرٸلگەن. ول جەردە  قاۋپٸ جوعارى ٶڭٸرلەر, قاۋپٸ تٶمەن ٶڭٸرلەر دەپ كٶرسەتٸلگەن. قاۋپٸ تٶمەن ٶڭٸرلەرگە وڭتٷستٸك ايماقتار جاتادى, ال جوعارى قاۋپٸ بار ٶڭٸرلەر ولار – سولتٷستٸك وبلىستار. ونداي تەۋەكەل بار ەرينە. بٸراق جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز. كٷندەلٸكتٸ اقپارات بارلىق جاقتان تٷسٸپ وتىر. باقىلاۋشى گيدرولوگييا ٶلشەۋگە بارعاندا ونىڭ قارىنداشپەن تولتىراتىن كەستەسٸ بولادى. نەگە قارىنداشپەن تولتىرادى? سەبەبٸ قالاممەن جازعان جازۋ سۋ تيسە جايىلىپ كەتەدٸ, ال قارىنداشپەن جازىلعان جازۋ سۋ تيگەندە ٶشپەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ تەجٸريبەمەن كەلەدٸ. سول سيياقتى بٸزدٸڭ ماماندار ەر بەكەتكە بارىپ, سۋ دەڭگەيٸن ٶلشەپ, باقىلاپ, دەرەكتەرٸن ورتالىققا جٸبەرٸپ وتىر. بٸزدە مۇندا ول دەرەكتەردٸڭ بارلىعى ٶڭدەلٸپ, بولجام جاسالادى. 

سۇحباتتاسقان: بالجان جەڭٸسقىزى

وقي وتىرىڭىز: قازاقستاندا سۋ باسۋ قاۋٸپٸ جوعارى ايماقتار اتالدى