Óner - bólek, iskýsstvo - basqa
Qazaq halqynyń sóz ben saz óneri negizinen improvizatsiiaǵa negizdelgen. Bul jaǵynan alǵanda muny dalalyq ónerdiń basty ustanymy dei otyryp, onyń batys (dáliregi – otyryqshy elderdiń) iskýsstvosynan ereksheligin paiymdaǵan jón. Otyryqshy órkeniettiń iskýsstvosy adamnyń ózin qorshaǵan ortaǵa qarym-qatynasynan týyndasa, dalalyq óner adamǵa KÓK-tiń nemese ǵaryshtyq qudirettiń yqpalynan nemese kóshpendilerdiń KÓK-ke qatynasynan ónedi. Sol sebepti de, qazaq halqy ónerdi kie tutyp, Jaratqannyń syiy dep qabyldap, óner iesin sol qudirettiń kádesine jaraýshy retinde qadirleidi. Sondyqtan da, kóshpendiniń óneri men tamashalaýshynyń arasynda sahna joq, kýlýar sekildi qýys-qoltyqsyz, deldalsyz, ónerdiń týý sátinen bastap, onyń oryndalýyna deiingi barlyq protsess tutynýshysynyń kóz aldynda ashyq ótip jatady. Bul jaǵynan alǵanda, qazaq ónerine jetetin demokratiialyq sipaty bar óner az, biraq, bul – iskýsstvo emes. Óitkeni, iskýsstvo adamǵa ǵana tán bolsa, al improvizatsiia Kóktiń tórinen «tartylatyn» (sýyrylatyn) jáne «ónetin» qudirettiń bir bólshegi bolyp tabylady. Sol sebepti de, dalalyqtar saz ónerine qatysty «tartý» uǵymyn paidalanady: dombyra tartý, qobyz tartý, syrnai tartý. Munyń túbinde, saz sarynyn Kóktiń tórinen sýyrtpaqtap tartý úderisin maǵynalaý jatyr. Bul jaǵynan qaraǵanda kóshpendilerdiń óner týrasyndaǵy túsinigi otyryqshylardan áldeqaida bólek. Sebebi, otyryqshy halyq saz aspabymen «oinaidy»: «igrat na gitare», «igrat na balalaike», «igrat na dombre», t.b. uǵymdary osyny kórsetedi. Olar úshin óner óner emes – iskýsstvo, adam qolynan jasalatyn óneriettik ónim. Al, óner – bul dalalyq ómirde ǵana barynsha saqtalatyn jáne Kók pen ónerpazdyń birlesý protsesiniń nátijesi, alaida, qazirgi otyryqshyǵa ainalǵan qazaqtardyń mundai ónerge ie bolýy asa sirek. Sondyqtan da, sýyryp salyp kúi shyǵarǵan qazaqqa qazir jolyǵýymyz ekitalai. Bul – qazirgi qazaqtyń otyryqshy úderisine ushyraǵanynyń belgisi. Otyryqshy órkeniettiń iskýsstvoshyldyǵy sonda – adamnyń keńistikte bir ǵana qonyspen shektelip, ainalanyń (qorshaǵan ortanyń) ǵaryshpen qatynasyna múmkindik jasaityndai ekologiialyq kedergige tap bolýynda, qudiretti ónerdi qabyldaýǵa qajetti, boidaǵy qabylet kózderiniń birte-birte biteletindiginde.
Jalpy, o bastaǵy dalalyq ónerdiń týyndysy qazir iskýsstvo retinde moiyndalyp júrgenimen, onyń arnalý maqsaty adamnyń kóńil-kúiin bildirýi emes, Adam men JARATÝShYNYŃ arasyndaǵy qarym-qatynastan týyndaityn bolýy kerek. Biraq, mundai qatynas adamzat moiyndaǵan kieli jerlerde iske asýy yqtimal. Bizdiń paiym boiynsha, sondai kieli jerlerdiń biri ejelgi túrkilerdiń kie tutqan Qailas taýy bolýy ǵajap emes. Árine, ondai qudiretti mekenderdi ekologiialyq jaǵynan álgindei qatynasqa qolaily bolatyndyǵymen kieli dep esepteý kerek bolar. Bertin, dalalyqtardyń boiyndaǵy bul qatynas dami kele, ónerdiń (kúidiń, jyrdyń, aitystyń, ánniń) týyndaý protsesine ainalǵan bolsa kerek te, sonymen birge, kóshpendilerdiń boiyna sińgen ekologiiamen aradaǵy tyǵyz qarym-qatynas, olardyń tirliginiń mánine ainalǵan. Mine, sondyqtan da kóshpendilerdiń óneri sekildi, ishken asy da sonshalyqty qarapaiym, ásire óńdeýden ada, barynsha tabiǵi. Simfoniia men kúidi, qymyz ben sharapty salystyra otyryp, osyndai oiǵa amalsyz kelýge bolady. Simfoniia óńdeýsiz qalmaidy jáne onyń bir notalyq noqatyn ózgertý múmkin emes. Al, kúi qalai shyqsa, solai tartyla beredi, biraq, ár kúishiniń ózinshe oryndaý múmkindigi bar, óziniń qosary men ózgerteri bar. Bylaisha aitqanda «jabaiy». Eger, «jabaiy» sóziniń uǵymyna adamnyń qolyna qatysy shamaly ainalany jatqyzatyn bolsaq, otyryqshy halyqtardyń kóshpendilerdi o basta osylai ataýynyń máni – olardy mádenietsizdikke jatqyzǵandyǵynda emes, tirliginiń tabiǵatpen sińisip ketkendiginen atasa kerek. Iaǵni, dalalyqtar jasandylyqqa emes, bar bolmysyn tabiǵilyqqa (natýra – jabaiy) arnaǵan. Alaida, otyryqshy saiasattyń nátijesinde atalmysh kóshpeli bolmys bara-bara kelemej ben kústánáǵa ainalǵan. Alaida, otyryqshylar qai nárseni de óńdeýge qabiletti, al, kóshpendilerge basqy týyndatýshylyqpen shektelý tán.
Ónerge sai jaǵdai qajet
Sonymen, kóshpeli qazaqtyń óneri iskýsstvoǵa jatpaidy, Jaratqannyń kóńil-kúii ispetti, shynaiy úderis týyndysy, sonysymen, tabiǵi ken sekildi «olpy-solpy», sonysymen, tabiǵi da pák óner. Sondyqtan da, qazaq ónerin týdyrý úshin kýlýar da, sahna da kerek bolmaǵan, kerek bolǵan bir nárse ol – ónerpaz ben tamashalaýshy ortany birtutas etetin biryńǵai aýditoriia retinde, ǵalamdyq modeldiń aian qabyldaýshy úlgisi – qarúi bolsa jetkilikti bolǵan. Óitkeni, eki dúnie arasynda qydyrýshylarǵa ainalasy jup-jumyr óner týdyrý mindetti bolmaǵan, soǵan sáikes, onyń teatr dep atalatyn sheberhanasy da qajet emes, sebebi, dalalyqtar úshin tabiǵatty jatsyný uǵymy joq, olar úshin, teatr úderisi keńistik pen ýaqyt aiasynda týyndaityn óner bolyp tabylady.
Qazaq óneriniń ǵalamdyq týyndylyq qasieti, ony ǵaryshtyq jaǵymdy qýat ákelýimen erekshelenedi. Osylaisha, ǵarysh modeli – kiizúidegi óner Kókten «óngen» kúiinde, sol boida improvizatsiialyq protsespen adam boiyna deldalsyz sińirilgen. Mundai saf óner – kieli. Jaǵymdy da jasampaz tiri qýatty qazaq kie dep ataidy. Kie neǵurlym dalaǵa erkin tarasa, soǵurlym onyń jasampazdyq yqpaly zor bolǵan. Dala quthanaǵa, al, qara úi hramǵa ainalǵan.
Qazirgi kezde Keńes zamanynan bastaý alǵan, qazaq ónerin eýropalaý dástúri ony «teatrlandyrýdy» bastan keshirýde. Sondyqtan da, aityskerlerimiz ártiske kóbirek uqsas, jyrshylarymyz bolsa sahnaǵa «syimaýda». Sahna – birtutas bolyp tabylatyn qazaq óneriniń oryndaýshysy men tutynýshysy arasyn ajyratyp jiberdi. Bul ónerpazdardyń boiyna jaǵymsyz qylyq darytýda. Qazirgi aitys óner kózi emes, tabys kózine ainaldy, biraq, aitys óziniń mazmuny jaǵynan burynǵy deńgeiine jete qoiǵan joq. Jyr men terme tek qana folklorlyq mańyzy bar dúnie retinde tamsandyrýda. Qazaq óneri úshin bul jetkiliksiz. Atalmysh óner túrleri folklorlyq sheńberden shyǵyp, zamannyń klassikalyq (qadyrly) óner nusqalaryna ainalýy qajet. Al, ol úshin, sol ónerdiń tabiǵatyna sai jaǵdai jasalǵany jón. Qysqasy, qazaqtyń tól ónerlerin sahnaǵa qamaýdy doǵaryp, tutynýshymen kiriktirip, ejelgi óner úderisin jasaqtaý qajet. Bul jaǵdai, atalmysh ónerdi folklorlyq aýqymnan klassikalyq aýqymǵa keńeitý men ónerdiń tól sipatyna sai jaǵdai jasaýdy talap etedi.
Elordamyzda eýropanyń árbir saz aspabyna, ónerine (opera teatrlary, organ saraiy) sarai sala bastadyq. Al, qazaq óneriniń ózine tán álemin jasaqtaý kún tártibinde tur. Sebebi, qazaqtyń saǵattap kósiletin aitysyna, jyryna, termesine sáikes arnaiy ónerjai qajet, qazirgi eýropalyq ǵimarat turqy qazaqy ónerdiń kiesin ketirip, rýhyn túsirip, keýdesin qysýda. Qysqasy, kieli dalaǵa Kók qýatyn tartatyn jáne ultqa shabyt shaqyratyn qazaqtyń sózi men sazyna arnaiy sarai salýdyń ýaqyty keldi. Onyń ústine, eýropalyq árbir aspapqa bir sarai salý qazaqstandyq úrdiske ainaldy, al, tól ónerdiń jaǵdaiy syn kótermeidi.
Serik Erǵali,
saiasattanýshy
