ٶنەر - بٶلەك, يسكۋسستۆو - باسقا
قازاق حالقىنىڭ سٶز بەن ساز ٶنەرٸ نەگٸزٸنەن يمپروۆيزاتسيياعا نەگٸزدەلگەن. بۇل جاعىنان العاندا مۇنى دالالىق ٶنەردٸڭ باستى ۇستانىمى دەي وتىرىپ, ونىڭ باتىس (دەلٸرەگٸ – وتىرىقشى ەلدەردٸڭ) يسكۋسستۆوسىنان ەرەكشەلٸگٸن پايىمداعان جٶن. وتىرىقشى ٶركەنيەتتٸڭ يسكۋسستۆوسى ادامنىڭ ٶزٸن قورشاعان ورتاعا قارىم-قاتىناسىنان تۋىنداسا, دالالىق ٶنەر ادامعا كٶك-تٸڭ نەمەسە عارىشتىق قۇدٸرەتتٸڭ ىقپالىنان نەمەسە كٶشپەندٸلەردٸڭ كٶك-كە قاتىناسىنان ٶنەدٸ. سول سەبەپتٸ دە, قازاق حالقى ٶنەردٸ كيە تۇتىپ, جاراتقاننىڭ سىيى دەپ قابىلداپ, ٶنەر يەسٸن سول قۇدٸرەتتٸڭ كەدەسٸنە جاراۋشى رەتٸندە قادٸرلەيدٸ. سوندىقتان دا, كٶشپەندٸنٸڭ ٶنەرٸ مەن تاماشالاۋشىنىڭ اراسىندا ساحنا جوق, كۋلۋار سەكٸلدٸ قۋىس-قولتىقسىز, دەلدالسىز, ٶنەردٸڭ تۋۋ سەتٸنەن باستاپ, ونىڭ ورىندالۋىنا دەيٸنگٸ بارلىق پروتسەسس تۇتىنۋشىسىنىڭ كٶز الدىندا اشىق ٶتٸپ جاتادى. بۇل جاعىنان العاندا, قازاق ٶنەرٸنە جەتەتٸن دەموكراتييالىق سيپاتى بار ٶنەر از, بٸراق, بۇل – يسكۋسستۆو ەمەس. ٶيتكەنٸ, يسكۋسستۆو ادامعا عانا تەن بولسا, ال يمپروۆيزاتسييا كٶكتٸڭ تٶرٸنەن «تارتىلاتىن» (سۋىرىلاتىن) جەنە «ٶنەتٸن» قۇدٸرەتتٸڭ بٸر بٶلشەگٸ بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتٸ دە, دالالىقتار ساز ٶنەرٸنە قاتىستى «تارتۋ» ۇعىمىن پايدالانادى: دومبىرا تارتۋ, قوبىز تارتۋ, سىرناي تارتۋ. مۇنىڭ تٷبٸندە, ساز سارىنىن كٶكتٸڭ تٶرٸنەن سۋىرتپاقتاپ تارتۋ ٷدەرٸسٸن ماعىنالاۋ جاتىر. بۇل جاعىنان قاراعاندا كٶشپەندٸلەردٸڭ ٶنەر تۋراسىنداعى تٷسٸنٸگٸ وتىرىقشىلاردان ەلدەقايدا بٶلەك. سەبەبٸ, وتىرىقشى حالىق ساز اسپابىمەن «وينايدى»: «يگرات نا گيتارە», «يگرات نا بالالايكە», «يگرات نا دومبرە», ت.ب. ۇعىمدارى وسىنى كٶرسەتەدٸ. ولار ٷشٸن ٶنەر ٶنەر ەمەس – يسكۋسستۆو, ادام قولىنان جاسالاتىن ٶنەريەتتٸك ٶنٸم. ال, ٶنەر – بۇل دالالىق ٶمٸردە عانا بارىنشا ساقتالاتىن جەنە كٶك پەن ٶنەرپازدىڭ بٸرلەسۋ پروتسەسٸنٸڭ نەتيجەسٸ, الايدا, قازٸرگٸ وتىرىقشىعا اينالعان قازاقتاردىڭ مۇنداي ٶنەرگە يە بولۋى اسا سيرەك. سوندىقتان دا, سۋىرىپ سالىپ كٷي شىعارعان قازاققا قازٸر جولىعۋىمىز ەكٸتالاي. بۇل – قازٸرگٸ قازاقتىڭ وتىرىقشى ٷدەرٸسٸنە ۇشىراعانىنىڭ بەلگٸسٸ. وتىرىقشى ٶركەنيەتتٸڭ يسكۋسستۆوشىلدىعى سوندا – ادامنىڭ كەڭٸستٸكتە بٸر عانا قونىسپەن شەكتەلٸپ, اينالانىڭ (قورشاعان ورتانىڭ) عارىشپەن قاتىناسىنا مٷمكٸندٸك جاسايتىنداي ەكولوگييالىق كەدەرگٸگە تاپ بولۋىندا, قۇدٸرەتتٸ ٶنەردٸ قابىلداۋعا قاجەتتٸ, بويداعى قابىلەت كٶزدەرٸنٸڭ بٸرتە-بٸرتە بٸتەلەتٸندٸگٸندە.
جالپى, و باستاعى دالالىق ٶنەردٸڭ تۋىندىسى قازٸر يسكۋسستۆو رەتٸندە مويىندالىپ جٷرگەنٸمەن, ونىڭ ارنالۋ ماقساتى ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن بٸلدٸرۋٸ ەمەس, ادام مەن جاراتۋشىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستان تۋىندايتىن بولۋى كەرەك. بٸراق, مۇنداي قاتىناس ادامزات مويىنداعان كيەلٸ جەرلەردە ٸسكە اسۋى ىقتيمال. بٸزدٸڭ پايىم بويىنشا, سونداي كيەلٸ جەرلەردٸڭ بٸرٸ ەجەلگٸ تٷركٸلەردٸڭ كيە تۇتقان قايلاس تاۋى بولۋى عاجاپ ەمەس. ەرينە, ونداي قۇدٸرەتتٸ مەكەندەردٸ ەكولوگييالىق جاعىنان ەلگٸندەي قاتىناسقا قولايلى بولاتىندىعىمەن كيەلٸ دەپ ەسەپتەۋ كەرەك بولار. بەرتٸن, دالالىقتاردىڭ بويىنداعى بۇل قاتىناس دامي كەلە, ٶنەردٸڭ (كٷيدٸڭ, جىردىڭ, ايتىستىڭ, ەننٸڭ) تۋىنداۋ پروتسەسٸنە اينالعان بولسا كەرەك تە, سونىمەن بٸرگە, كٶشپەندٸلەردٸڭ بويىنا سٸڭگەن ەكولوگييامەن اراداعى تىعىز قارىم-قاتىناس, ولاردىڭ تٸرلٸگٸنٸڭ مەنٸنە اينالعان. مٸنە, سوندىقتان دا كٶشپەندٸلەردٸڭ ٶنەرٸ سەكٸلدٸ, ٸشكەن اسى دا سونشالىقتى قاراپايىم, ەسٸرە ٶڭدەۋدەن ادا, بارىنشا تابيعي. سيمفونييا مەن كٷيدٸ, قىمىز بەن شاراپتى سالىستىرا وتىرىپ, وسىنداي ويعا امالسىز كەلۋگە بولادى. سيمفونييا ٶڭدەۋسٸز قالمايدى جەنە ونىڭ بٸر نوتالىق نوقاتىن ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس. ال, كٷي قالاي شىقسا, سولاي تارتىلا بەرەدٸ, بٸراق, ەر كٷيشٸنٸڭ ٶزٸنشە ورىنداۋ مٷمكٸندٸگٸ بار, ٶزٸنٸڭ قوسارى مەن ٶزگەرتەرٸ بار. بىلايشا ايتقاندا «جابايى». ەگەر, «جابايى» سٶزٸنٸڭ ۇعىمىنا ادامنىڭ قولىنا قاتىسى شامالى اينالانى جاتقىزاتىن بولساق, وتىرىقشى حالىقتاردىڭ كٶشپەندٸلەردٸ و باستا وسىلاي اتاۋىنىڭ مەنٸ – ولاردى مەدەنيەتسٸزدٸككە جاتقىزعاندىعىندا ەمەس, تٸرلٸگٸنٸڭ تابيعاتپەن سٸڭٸسٸپ كەتكەندٸگٸنەن اتاسا كەرەك. ياعني, دالالىقتار جاساندىلىققا ەمەس, بار بولمىسىن تابيعيلىققا (ناتۋرا – جابايى) ارناعان. الايدا, وتىرىقشى ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە اتالمىش كٶشپەلٸ بولمىس بارا-بارا كەلەمەج بەن كٷستەنەعا اينالعان. الايدا, وتىرىقشىلار قاي نەرسەنٸ دە ٶڭدەۋگە قابٸلەتتٸ, ال, كٶشپەندٸلەرگە باسقى تۋىنداتۋشىلىقپەن شەكتەلۋ تەن.
ٶنەرگە ساي جاعداي قاجەت
سونىمەن, كٶشپەلٸ قازاقتىڭ ٶنەرٸ يسكۋسستۆوعا جاتپايدى, جاراتقاننىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ ٸسپەتتٸ, شىنايى ٷدەرٸس تۋىندىسى, سونىسىمەن, تابيعي كەن سەكٸلدٸ «ولپى-سولپى», سونىسىمەن, تابيعي دا پەك ٶنەر. سوندىقتان دا, قازاق ٶنەرٸن تۋدىرۋ ٷشٸن كۋلۋار دا, ساحنا دا كەرەك بولماعان, كەرەك بولعان بٸر نەرسە ول – ٶنەرپاز بەن تاماشالاۋشى ورتانى بٸرتۇتاس ەتەتٸن بٸرىڭعاي اۋديتورييا رەتٸندە, عالامدىق مودەلدٸڭ ايان قابىلداۋشى ٷلگٸسٸ – قارٷي بولسا جەتكٸلٸكتٸ بولعان. ٶيتكەنٸ, ەكٸ دٷنيە اراسىندا قىدىرۋشىلارعا اينالاسى جۇپ-جۇمىر ٶنەر تۋدىرۋ مٸندەتتٸ بولماعان, سوعان سەيكەس, ونىڭ تەاتر دەپ اتالاتىن شەبەرحاناسى دا قاجەت ەمەس, سەبەبٸ, دالالىقتار ٷشٸن تابيعاتتى جاتسىنۋ ۇعىمى جوق, ولار ٷشٸن, تەاتر ٷدەرٸسٸ كەڭٸستٸك پەن ۋاقىت اياسىندا تۋىندايتىن ٶنەر بولىپ تابىلادى.
قازاق ٶنەرٸنٸڭ عالامدىق تۋىندىلىق قاسيەتٸ, ونى عارىشتىق جاعىمدى قۋات ەكەلۋٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. وسىلايشا, عارىش مودەلٸ – كيٸزٷيدەگٸ ٶنەر كٶكتەن «ٶنگەن» كٷيٸندە, سول بويدا يمپروۆيزاتسييالىق پروتسەسپەن ادام بويىنا دەلدالسىز سٸڭٸرٸلگەن. مۇنداي ساف ٶنەر – كيەلٸ. جاعىمدى دا جاسامپاز تٸرٸ قۋاتتى قازاق كيە دەپ اتايدى. كيە نەعۇرلىم دالاعا ەركٸن تاراسا, سوعۇرلىم ونىڭ جاسامپازدىق ىقپالى زور بولعان. دالا قۇتحاناعا, ال, قارا ٷي حرامعا اينالعان.
قازٸرگٸ كەزدە كەڭەس زامانىنان باستاۋ العان, قازاق ٶنەرٸن ەۋروپالاۋ دەستٷرٸ ونى «تەاترلاندىرۋدى» باستان كەشٸرۋدە. سوندىقتان دا, ايتىسكەرلەرٸمٸز ەرتٸسكە كٶبٸرەك ۇقساس, جىرشىلارىمىز بولسا ساحناعا «سىيماۋدا». ساحنا – بٸرتۇتاس بولىپ تابىلاتىن قازاق ٶنەرٸنٸڭ ورىنداۋشىسى مەن تۇتىنۋشىسى اراسىن اجىراتىپ جٸبەردٸ. بۇل ٶنەرپازداردىڭ بويىنا جاعىمسىز قىلىق دارىتۋدا. قازٸرگٸ ايتىس ٶنەر كٶزٸ ەمەس, تابىس كٶزٸنە اينالدى, بٸراق, ايتىس ٶزٸنٸڭ مازمۇنى جاعىنان بۇرىنعى دەڭگەيٸنە جەتە قويعان جوق. جىر مەن تەرمە تەك قانا فولكلورلىق ماڭىزى بار دٷنيە رەتٸندە تامساندىرۋدا. قازاق ٶنەرٸ ٷشٸن بۇل جەتكٸلٸكسٸز. اتالمىش ٶنەر تٷرلەرٸ فولكلورلىق شەڭبەردەن شىعىپ, زاماننىڭ كلاسسيكالىق (قادىرلى) ٶنەر نۇسقالارىنا اينالۋى قاجەت. ال, ول ٷشٸن, سول ٶنەردٸڭ تابيعاتىنا ساي جاعداي جاسالعانى جٶن. قىسقاسى, قازاقتىڭ تٶل ٶنەرلەرٸن ساحناعا قاماۋدى دوعارىپ, تۇتىنۋشىمەن كٸرٸكتٸرٸپ, ەجەلگٸ ٶنەر ٷدەرٸسٸن جاساقتاۋ قاجەت. بۇل جاعداي, اتالمىش ٶنەردٸ فولكلورلىق اۋقىمنان كلاسسيكالىق اۋقىمعا كەڭەيتۋ مەن ٶنەردٸڭ تٶل سيپاتىنا ساي جاعداي جاساۋدى تالاپ ەتەدٸ.
ەلوردامىزدا ەۋروپانىڭ ەربٸر ساز اسپابىنا, ٶنەرٸنە (وپەرا تەاترلارى, ورگان سارايى) ساراي سالا باستادىق. ال, قازاق ٶنەرٸنٸڭ ٶزٸنە تەن ەلەمٸن جاساقتاۋ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. سەبەبٸ, قازاقتىڭ ساعاتتاپ كٶسٸلەتٸن ايتىسىنا, جىرىنا, تەرمەسٸنە سەيكەس ارنايى ٶنەرجاي قاجەت, قازٸرگٸ ەۋروپالىق عيمارات تۇرقى قازاقى ٶنەردٸڭ كيەسٸن كەتٸرٸپ, رۋحىن تٷسٸرٸپ, كەۋدەسٸن قىسۋدا. قىسقاسى, كيەلٸ دالاعا كٶك قۋاتىن تارتاتىن جەنە ۇلتقا شابىت شاقىراتىن قازاقتىڭ سٶزٸ مەن سازىنا ارنايى ساراي سالۋدىڭ ۋاقىتى كەلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ەۋروپالىق ەربٸر اسپاپقا بٸر ساراي سالۋ قازاقستاندىق ٷردٸسكە اينالدى, ال, تٶل ٶنەردٸڭ جاعدايى سىن كٶتەرمەيدٸ.
سەرٸك ەرعالي,
ساياساتتانۋشى
